قۇستاي قونىسى قىتاي ارحەولوگياسىنىڭ 2025 -جىلعى ۇزدىك جەتىستىكتەرىنە ەندى
استانا. قازاقپارات - 4 - اقپان كۇنى قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى «قىتاي ارحەولوگياسىنىڭ 2025 -جىلعى ۇزدىك جەتىستىكتەرىن» جاريالادى، تىزىمدە جوڭعار الاتاۋىنىڭ قىتاي بەتىندە ورنالاسقان قۇستاي قونىسى دا بار.
Chinanews پورتالىنىڭ جازۋىنشا، قولا داۋىرىنە جاتاتىن قۇستاي قونىسى شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالىق ءوڭىرى بۇراتالا موڭعول اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ اراسان اۋدانىنداعى قۇستاي ەلدى مەكەنىنەن سولتۇستىككە قاراي تاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان. القاپتا قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتى مەن شىڭجاڭ مادەني مۇرا جانە ارحەولوگيا ينستيتۋتى 2016 -جىلدان بەرى تۇراقتى ءارى جۇيەلى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. زەرتتەۋ ناتيجەسى ارحەولوگيالىق نىساننىڭ نەگىزگى بولىگى قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە ءتان (شامامەن ب. ز. د. 1600 -جىلدار) ءىرى قونىستىڭ ورنى ەكەنىن كورسەتتى. ول ورتالىق ايماقتاعى قالاشىق، قورىم جانە جاقىن ماڭايداعى وزگە دە ارحەولوگيالىق نىسانداردان تۇرادى. جالپى اۋدانى 12 شارشى شاقىرىمنان كەم ەمەس.
بەلگىلى بولعانداي، قۇستاي قونىسى مەن قورىمىنىڭ مادەني كەلبەتى ەۋرازيا دالاسىنىڭ شىعىس بولىگىندە كەڭ قانات جايعان اندرونوۆ مادەنيەتىنە جاقىن. قالاشىقتىڭ اۋماعى كەڭ، قۇرىلىمى كۇردەلى، ينفراقۇرىلىمى جاقسى دامىعان. قۇستاي - باتىس تيان-شان وڭىرىندەگى قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە ءتان جانە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قونىستاردىڭ ءبىرى.
ەسكەرتكىشتەن تابىلعان جانە تانىلعان جانۋار سۇيەكتەرىنىڭ شامامەن تورتتەن ءۇش بولىگى قويدىكى، تورتتەن ءبىر بولىگى سيىردىكى، سونداي-اق كوپ بولماسا دا جىلقى مەن يت سۇيەكتەرى دە تابىلادى. بۇل قونىس تۇرعىندارىنىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقانىن، نەگىزىنەن قوي مەن سيىر وسىرگەنىن كورسەتەدى.
قورىم ايماعى شىعىستان باتىسقا قاراي 400 مەتر، سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي 300 مەتر، وندا تاستان نەمەسە توپىراقتان ۇيىلگەن ءارتۇرلى ۇلگىدەگى جەرلەۋ ورىندارى - وبالار مەن قورعاندار ورنالاسقان. ولاردىڭ ۇزىن سانى جۇزدەن اسادى، سونىڭ ىشىندە توپىراقتان ۇيىلگەن ءىرى جانە ورتاشا وبالار سانى جيىرماعا جۋىق.
2023 - جانە 2024 -جىلدارى ارحەولوگتار قۇستاي قونىسىنىڭ شىعىس قاپتالىنداعى قورىمدا ورنالاسقان جانە Z1 مولاسى دەپ اتالعان ءىرى نىسانعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
Z1 مولاسىنىڭ توپىراق ۇيىندىسىنەن قازىلعان جوعارعى قابىر مەن ءۇيىندىنىڭ استىنداعى نەگىزگى قابىردىڭ مەرزىمى ب. ز. د. 2800- 2600 -جىلدار ارالىعىنا جاتادى. ەكى قابىردەن انىقتالعان جەرلەۋ ءداستۇرى مەن تابىلعان بۇيىمدار بىردەي. بۇل نىسان ورتالىق ايماقتاعى قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جاتاتىن قالاشىقتان شامامەن 1000- 1200 جىل بۇرىن پايدا بولعان، دەمەك، ول قازىرگە دەيىن شىڭجاڭ اۋماعىنان تابىلعان قولا ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ەڭ ەسكىسى.
قازبا جۇمىستارى كورسەتكەندەي، Z1 مولاسىنىڭ نەگىزگى قابىرىندەگى مايىتتەر كوپ مارتە قايتا جەرلەنگەندىكتەن، سۇيەكتەر ءبىر- بىرىمەن ارالاسىپ كەتكەن.
2024 -جىلى ارحەولوگتار مەن انتروپولوگتار تىزە قوسا جۇمىس جۇرگىزىپ، جەرلەۋ جانە قايتا جەرلەۋ ۇدەرىستەرىنىڭ قالاي وتكەنىن انىقتادى.
بۇل نەگىزگى قابىرگە جەرلەنگەن 120 جەكە تۇلعانىڭ كۇردەلى الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناسى مەن تۋىستىق بايلانىسىن جان- جاقتى تالداۋعا باعىتتالعان جۇيەلى گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەرگە بەرىك تەحنيكالىق جانە ماتەريالدىق نەگىز قالادى.
د ن ق- زەرتتەۋ باعدارلاماسىنا سايكەس، توپىراق ءۇيىندىسىنىڭ جوعارى قاباتىنداعى قابىرلەردەن الىنعان ادام سۇيەكتەرىنە د ن ق ۇلگىسىن ىرىكتەۋ جانە سىناۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تومەنگى قابىردە جەرلەنگەن سۇيەكتەرمەن تۋىستىق بايلانىسى بولۋى مۇمكىن بىرنەشە ادام انىقتالدى. بۇل تاجىريبە دەرەكتەردىڭ سەنىمدىلىگىن دالەلدەپ قانا قويماي، قورىمنان جينالعان ۇلگىلەردىڭ مارقۇمداردىڭ تۋىستىق بايلانىستارىن تەرەڭ انىقتاۋعا قولايلى جاعدايدا ەكەنىن كورسەتتى. سونداي-اق بۇل ماتەريالدار قولا داۋىرىندەگى باتىس تيان-شان تۇرعىندارىنىڭ گەنەتيكالىق تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەرەككوز بولماق.
بۇعان دەيىن قىتايلىق ارحەولوگتاردىڭ تان داۋىرىنە ءتان قابىردەن قىش، فارفور جانە قولا بۇيىمدار، سونداي-اق ورتاازيالىق ستيلدەگى التىن- كۇمىس اشەكەيلەر قازىپ العانى تۋرالى جازعان ەدىك.
ەرلان مازان
