قازاقتىڭ ۇمىت بولعان داستۇرلەرى: كوگەنتۇپ
استانا. KAZINFORM - قازاق حالقىنىڭ باي ەتنوگرافيالىق مۇراسى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ، عاسىرلار بويى سۇزگىدەن ءوتىپ وتىرعان.
دەگەنمەن زامان اعىمىنا قاراي كەيبىر ادەت-عۇرىپتار مەن سالت-داستۇرلەر ۋاقىت ەنشىسىندە قالىپ، قولدانىستان شىعىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى - اعايىن-تۋىس پەن سىيلاس ادامدار اراسىنداعى سىيلاستىقتى نىعايتىپ، بالانىڭ العاشقى قادامىنا ءمان بەرگەن «كوگەنتۇپ» (نەمەسە «كوگەندىك») دەپ اتالاتىن كونە سالت.
«كوگەنتۇپ» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى مەن ماعىناسى
ەتنوگرافيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بۇل سالتتىڭ اتاۋى قازاقتىڭ ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. «كوگەن» دەگەنىمىز - ءتولدى (اسىرەسە قوزى-لاقتى) موينىنان بايلايتىن، ۇشى تۇيمەلەنىپ تۇيىلگەن قىسقا ءجىپ.
كوكتەمدە قوزىلاردى قاتار ءتىزىپ، جۋان ارقانعا تاعىپ كوگەندەيتىن بولعان. ال «كوگەنتۇپ» ءراسىمى - الىستان نەمەسە باسقا اۋىلدان ارنايى قوناققا كەلگەن جاقىن تۋىستىڭ، ىلىك-جۇراعاتتىڭ ەرتىپ كەلگەن كىشكەنتاي بالاسىنا ءۇي يەلەرىنىڭ «قادامى قۇتتى بولسىن»، «كوگەنىنىڭ ءتۇبى بولسىن، مالىنىڭ باسى بولسىن» دەپ ەنشى رەتىندە مال اتاۋى. بۇل ءداستۇر بويىنشا ۇيگە العاش رەت اياق باسقان بۇلدىرشىنگە نەمەسە جاسوسپىرىمگە ءتورت تۇلىكتىڭ ءتولى (قوزى، لاق، بۇزاۋ، قۇلىن، تاي، بوتا، تايلاق، كەيدە ات) سىيعا تارتىلعان.
مۇنىڭ ارتىندا ۇلكەن تاربيەلىك جانە الەۋمەتتىك ءمان جاتتى:
1. ىرىس پەن بەرەكە جورالعىسى. شاڭىراققا كەلگەن جاس ۇرپاق ءۇيدىڭ بەرەكەسىن ارتتىرسىن، مال باسى كوبەيسىن دەگەن ىرىممەن تىلەك تىلەنگەن.
2. الەۋمەتتىك بايلانىس. اعايىن-تۋىس اراسىنداعى باۋىرمالدىقتى، سىيلاستىقتى كۇشەيتىپ، بالانىڭ ساناسىندا تۋعان جەرگە، اتامەكەن مەن مالعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى وياتقان.
3. قوناقجايلىقتىڭ كورىنىسى. اتا-انانىڭ داۋلەتىنىڭ جوقتىعىنان ەمەس، دارقان كوڭىل مەن بالا قادامىنا ەرەكشە ءمان بەرۋدەن تۋعان. اتاپ قويىپ، كەيىن بەرمەي كەتۋ - تاربيەسىزدىك، دۇنيەقوڭىزدىق سانالعان.
بۇل تۋرالى ەتنوگراف جانە جازۋشى زەينەپ احمەتوۆا ءوز ەڭبەكتەرىندە تولىق جازعان: «كوگەنتۇپ - بالانىڭ كوگەنىنىڭ ءتۇبى بولسىن، مالىنىڭ باسى بولسىن دەگەن اق نيەتپەن بەرىلەتىن ءتول».
قازاق حالقىندا كوگەنتۇپكە ۇقساس مىناداي سالتتار بار ەكەن:
جيەنقۇيرىق (كەي وڭىرلەردە «قىرىق سەركەش»). قىزدان تۋعان جيەنگە جاسالاتىن ءراسىم.
ناعاشى جۇرتى جيەندى ەرەكشە سىيلاپ، ونىڭ ءۇش قالاۋىن ورىندايتىن.
تاناباۋ. بالا كوگەنتۇپ الىپ قايتقان سوڭ، كەي ايەلدەر كەلىپ «تاناباۋ» قاداپ، ىرىم جاسايتىن. كوگەنتوي. قوي قوزداپ، قوزىلاردى كوگەندەگەن كەزدە وتكىزىلەتىن كىشىگىرىم توي-تومالاق. بۇل كەزدە دە قولعابىس جاساعان ادامداردىڭ بالالارىنا قوزى-لاق بەرۋ ىرىمى بولعان. قازاقتىڭ بۇل ۇمىتىلعان سالتى تەك اۋىزشا دەرەكتەردە عانا ەمەس، قازاقتىڭ ونەرى مەن تاريحىندا دا ءىز قالدىرعان.
ماسەلەن، قازاقتىڭ ايگىلى كۇيشى-كومپوزيتورى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ «كوگەنتۇپ» اتتى كۇيى بار. بۇل ونىڭ تىرناقالدى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى («بۇلبۇل»، «بايجۇما» سياقتى).
كۇيدىڭ شىعۋ تاريحى حالىقتىق سالتپەن تىكەلەي بايلانىستى. كورنەكتى عالىم احمەت جۇبانوۆقا بەرگەن سۇحباتىندا كۇيشى بۇل اتاۋدىڭ مال باققان كىشكەنتاي بالاعا نەمەسە جاسوسپىرىمگە بەرىلەتىن كوگەنتۇپ مال سىيلاۋ داستۇرىنەن باستاۋ الاتىنىن ايتقان.
باسقا دەرەكتەردە (مىسالى، كۇي تاريحىن باياندايتىن ماتەريالداردا) ناقتىراق وقيعا كەلتىرىلەدى: اۋىلدا قوزىنى العاش كوگەندەگەندە بالالارعا قوزىعا ەن سالىپ بەرەتىن. كەدەي بالاعا «كەربەز» اتتى ادام اق قوزى سىيلاعان، كەيىن قوزىنىڭ ەنەسىن قاسقىر جەپ كەتكەن. بالا ۇنەمى «اق قوزى» ءانىن ايتىپ ءجۇرىپتى.
دينا سول بالانىڭ مۇڭ-زارىن، كەدەي بالالاردىڭ تاعدىرىن وسى كۇي ارقىلى سۋرەتتەگەن. ەتنوگرافتاردىڭ پايىمىنشا، «كوگەنتۇپ» سياقتى سالتتار بالانىڭ الەۋمەتتەنۋىنە، ۇلكەندەردىڭ كىشىگە دەگەن قامقورلىعىن سەزىنۋىنە جول اشقان. الايدا ۋاقىت وتە كەلە وتىرىقشى ءومىر سالتىنا كوشۋ، مال شارۋاشىلىعىنىڭ سيپاتى وزگەرۋ جانە ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى بۇل ءداستۇردىڭ كونەرۋىنە اكەپ سوقتى.
بۇگىنگى تاڭدا بۇل اتاۋ كوبىنە ەتنوگرافيالىق سوزدىكتەر مەن زەرتتەۋلەردە ساقتالعان، ءبىراق اۋىلدىق جەرلەردە ءالى دە قولدانىلاتىندار بار. قالادا كوبىنە اقشالاي سىيلىقپەن، كيىممەن نەمەسە ويىنشىقپەن الماستىرىلادى.
ۇمىتىلعان «كوگەنتۇپ» سالتى - حالقىمىزدىڭ بالا تاربيەسىنە، قوناقجايلىلىق پەن مال باعا ءبىلۋ مادەنيەتىنە قانشالىقتى ءمان بەرگەنىنىڭ ايقىن دالەلى. مۇنداي كونە جورالعىلاردى جاڭعىرتىپ، جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ - ۇلتتىق تاريحىمىز بەن سالت-سانامىزدى تۇگەندەۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر قادامى. قازىرگى زاماندا بۇل ءداستۇردى سيمۆولدىق تۇردە (مىسالى، بالاعا العاشقى «مالى» رەتىندە كىشكەنتاي سىيلىق بەرۋ) جالعاستىرۋعا بولادى.
