قازاقتار قىستاۋعا قونىستى قالاي تاڭداعان؟

كەيدە سۋى جاقىن، ءشوبى شۇيگىن جەردەن باس تارتىپ، قۇدىقتان بىرنەشە شاقىرىم الىستاعى قونىستى تاڭداعان. ويتكەنى قىستاۋدىڭ ورنىن دۇرىس تاڭداۋ تۇتاس ءبىر اۋىلدىڭ مالىن جۇتتان امان ساقتاپ قالۋدىڭ كەپىلى بولعان. ەندەشە، اتا-بابالارىمىز قىسقى قونىستى قانداي بەلگىلەرگە قاراپ تاڭداعان؟ بۇگىندە كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قانداي امالداردى قولدانعان؟

El.kz ينتەرنەت باسىلىمىنىڭ ءتىلشىسى قازاقتاردىڭ قىستاۋعا قونىس تاڭداۋدا قولدانعان ەرەكشە تاسىلدەرى مەن كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن دەرەكتەرگە شولۋ جاسادى.

قىستاۋدىڭ ورنىن جازدا ەمەس، قىستا ىزدەگەن

قازاقتار قىستاۋعا قولايلى جەردى تاڭداۋ ءۇشىن ونىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىن قىستىڭ كەزىندە باقىلاعان. سەبەبى جازدا ءشوبى شۇيگىن، سۋى مول كورىنگەن جەردىڭ قىستا قانداي كۇيگە تۇسەتىنىن الدىن الا ءبىلۋ قيىن.

ارحەولوگ ارمان بەيسەنوۆتىڭ e-history.kz پورتالىندا جاريالانعان اڭگىمەسىندە وسىعان قاتىستى قىزىقتى دەرەك كەلتىرىلگەن. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن قازاقتار قىستاۋ سالۋعا قولايلى دەپ تاپقان جەرگە شانا نەمەسە بوشكە قالدىرىپ، قار جاۋعان سايىن سول ورىنعا قايتا ورالىپ وتىرعان.

ولار قاردىڭ شانانى قانشالىقتى كومىپ قالعانىن، بوراننان كەيىن قاي تۇستا قار ۇيىلگەنىن جانە كوكتەمدە قاي جەردىڭ قارى ەرتە ەرىگەنىن باقىلاعان. ەگەر تاڭدالعان اۋماققا قار از جينالىپ، كوكتەمدە ەرتە كەتسە، ول قىستاۋ سالۋعا قولايلى ورىنداردىڭ ءبىرى سانالعان. بۇل - بۇگىنگى مەتەورولوگيالىق باقىلاۋعا ۇقسايتىن قاراپايىم تاجىريبە. قازاقتار ارنايى قۇرالسىز-اق جەردىڭ قار جيناۋ ەرەكشەلىگىن بىرنەشە اي بويى زەرتتەگەن.

قۇدىقتان ءۇش شاقىرىم الىس قىستاۋ: مۇنىڭ سىرى نەدە؟

قازىرگى تۇسىنىك بويىنشا، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ادام قورانى سۋعا جاقىن سالۋعا تىرىسادى. الايدا قازاقتار ءۇشىن كەيدە سۋدان گورى قاردىڭ قالىڭدىعى ماڭىزدىراق بولعان.

ماسەلەن، تاريحي دەرەكتەردە ابايدىڭ زامانداسى ورازبايدىڭ شۇناي تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى قىستاۋى تۋرالى ايتىلادى. ونىڭ قىستاۋىنان قۇدىققا دەيىنگى اراقاشىقتىق شامامەن ءۇش شاقىرىم بولعان.

نەلىكتەن قورانى قۇدىقتىڭ قاسىنا سالماعان؟ ويتكەنى قۇدىق ورنالاسقان جازىققا قىستا قالىڭ قار جينالعان. ال تاۋ ەتەگىندەگى قىستاۋ ىقتاسىن ءارى قار از تۇسەتىن جەردە ورنالاسقان. سوندىقتان مالدى قار استىندا قالدىرماۋ ءۇشىن سۋدى الىستان تاسۋدى ءجون كورگەن.

بۇل مىسال قازاقتاردىڭ قونىس تاڭداۋدا ەڭ الدىمەن ءتورت تۇلىكتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ءمان بەرگەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن بارلىق وڭىردە سۋ ەكىنشى كەزەكتە تۇرعان دەۋگە بولمايدى. سۋ كوزىنىڭ جاقىندىعى دا قىستاۋ تاڭداۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى بولعان.

جەلدەن تولىق قورعالعان جەر ءاردايىم ءتيىمدى بولماعان

قىستاۋدى مىندەتتى تۇردە جەل سوقپايتىن جەرگە ورنالاستىرعان دەپ ويلاۋىمىز مۇمكىن. ءبىراق مۇندا ءبىر ەرەكشەلىك بار. قاتتى جەل مالدى توڭدىرعانىمەن، بەلگىلى ءبىر باعىتتا سوققان جەل جايىلىمداعى قاردى ۇشىرىپ، ءشوپتىڭ اشىلۋىنا كومەكتەسكەن.

قازاقستاننىڭ تاريحي جايىلىمدارى تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋدە باياناۋىل تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس جەلدەرى اسەر ەتەتىن بەتكەيلەرى سيپاتتالعان. مۇنداي جەرلەردە قار ۇشىپ، بەتەگە مەن جۋسان وسەتىن جايىلىمدار قوي جايۋعا قولايلى بولعان.

جەرگىلىكتى قازاقتار وسىنداي جايىلىمداردىڭ ەرەكشەلىگىن بىلدىرەتىن «قاراش»، «جەرقارا»، «قاعىل» سياقتى اتاۋلاردى قولدانعان.

دەمەك، قىستاۋ تاڭداۋدا ەكى ءتۇرلى جاعداي ەسكەرىلگەن: ادام مەن مال تۇنەيتىن ورىن بوراننان قورعالۋى كەرەك، ال مال جايىلاتىن ورىستە قار تىم قالىڭ بولماۋى ءتيىس.

جىلقى باسقا مالعا جول اشقان

قىستا مالدى امان ساقتاۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى امالى - تەبىندەتىپ جايۋ. قار استىنداعى ءشوپتى بارلىق تۇلىك بىردەي ارشىپ جەي المايدى. اسىرەسە قار قالىڭداعان سايىن قوي مەن سيىردىڭ جايىلۋى قيىندايدى.

ال جىلقى تۇياعىمەن قاردى ارشىپ، استىنداعى وسىمدىكتى تاۋىپ جەي الادى. سوندىقتان كەي جاعدايدا الدىمەن جىلقىنى ورىسكە جىبەرىپ، كەيىن سول جايىلىمعا وزگە مالدى تۇسىرگەن.

تاريحي مال شارۋاشىلىعىن زەرتتەگەن ەڭبەكتەردە جىلقى تەبىندەگەن جەردىڭ باسقا تۇلىككە دە قولايلى بولا تۇسەتىنى كورسەتىلگەن. الايدا بۇل ءتاسىلدىڭ دە شەگى بولعان. قاردىڭ بەتى مۇز بولىپ قاتىپ قالسا، جىلقىنىڭ ءوزى شوپكە جەتە المايدى. مۇنداي جاعداي مالدىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اكەلەتىن جۇت قاۋپىن كۇشەيتكەن.

سوندىقتان قازاقتار جايىلىمداعى ءشوپتىڭ مولشەرىن عانا ەمەس، ونىڭ ۇستىنە تۇسەتىن قاردىڭ سيپاتىن دا ەسەپكە العان.

قىستاۋ تەك ءۇي ەمەس، تۇتاس قورعانىس جۇيەسى بولعان

قازاقتاردىڭ قىستاۋلارى ءار ءوڭىردىڭ تابيعي جاعدايىنا قاراي ءارتۇرلى سالىنعان. ءبىر جەردە تاس پەن توپىراق پايدالانىلسا، ەندى ءبىر جەردە اعاش، قامىس جانە شىم قولدانىلعان.

باتىس قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى قىستاق ۇيلەرى تۋرالى ەتنوگرافيالىق ماتەريالداردا تۇرعىن ءۇي مەن مال قورانىڭ ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ سالىنعانى ايتىلادى.

كەيدە ەكى نەمەسە ءۇش جاعىنان ورتاق شاتىرمەن بىرىكتىرىلگەن شارۋاشىلىق قۇرىلىستارى بولعان. مۇنداي جوسپارلاۋ ۇزاققا سوزىلعان بوران كەزىندە ادامداردىڭ مالعا قاتىناۋىن جەڭىلدەتىپ، مالدى سۋىقتان جانە ءتۇز تاعىلارىنان قورعاۋعا كومەكتەسكەن. ياعني قىستاۋ تەك ادامدار تۇراتىن باسپانا ەمەس، تۇرعىن ءۇي، قورا، ازىق ساقتايتىن ورىن جانە تابيعي ىقتاسىن بىرىككەن شارۋاشىلىق كەشەنى بولعان.

قوراداعى كوڭنىڭ ءوزىن جىلۋ ساقتاۋ ءۇشىن پايدالانعان

قازاق مالشىلارىنىڭ تۇرمىسىندا ەرەكشە نازار اۋداراتىن تاعى ءبىر تاجىريبە بار. ول - مال قوراسىنداعى كوڭدى پايدالانۋ.

كوڭنىڭ قۇرعاق قاباتى جەردەن كوتەرىلەتىن سىزدى ازايتىپ، مالدىڭ استىنداعى جىلۋدى ساقتاۋعا كومەكتەسكەن. تاجىريبەلى قويشىلار مالدىڭ توڭعانىن ونىڭ مىنەز-قۇلقىنان دا بايقاعان.

ماسەلەن، قوي تۇندە تىنىش جاتپاي، قايتا-قايتا تۇرىپ، جەر تارپىپ نەمەسە ءبىر-بىرىنە تىعىلا باستاسا، مۇنى سۋىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە باعالاعان.

ءتىپتى تاڭەرتەڭ قويدىڭ ۇستىنەن بۋ كوتەرىلۋىن دە نازاردان تىس قالدىرماعان. مۇنداي جاعدايدا مالدى بىردەن سۋىق ورىسكە ايداماي، جىلىراق كۇنگەيگە جايعان.

قازاقتار نەگە قامىستى، توعايلى جەرلەردى تاڭداعان؟

قىستاۋعا قولايلى جەردىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى - تابيعي قورعانىستىڭ بولۋى.

تاريحي-ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەردە قازاقتاردىڭ قىستىق قونىسقا تاۋ ەتەگىن، قۇمدى ادىرلاردى، ورمان-توعاي مەن قامىستى جەرلەردى تاڭداعانى جازىلعان.

مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. قامىس پەن بۇتا بوراننىڭ ەكپىنىن باسەڭدەتەدى. وزەن بويىنداعى توعاي وتىن كوزى بولا الادى. ال كەيبىر وسىمدىكتەر قىس كەزىندە مالعا قوسىمشا ازىق رەتىندە پايدالانىلعان.

اسىرەسە سىرداريا، ارال ماڭى جانە شولەيت وڭىرلەردە تابيعي جاعدايعا بەيىمدەلگەن قىستاۋ تۇرلەرى قالىپتاسقان.

ءبىراق مۇنداي قونىستاردىڭ ءبارى بىردەي قاۋىپسىز بولماعان. وزەن جايىلماسىندا سۋ باسۋ قاۋپى، ال قالىڭ قامىس اراسىندا ءورت قاۋپى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان جەرگىلىكتى تاجىريبە مەن ماۋسىمدىق جاعدايدى ءبىلۋ ماڭىزدى بولعان.

ەڭ باستىسى، قازاقتار ءۇشىن جاقسى قىستاۋ دەگەنىمىز تەك جىلى باسپانا ەمەس، مال قىستان امان شىعاتىن، ءشوبى جەتكىلىكتى، بوراننان قورعايتىن جانە كوكتەمگە دەيىن تىرشىلىك ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قونىس بولعان.

بۇگىندە كليماتتىڭ قۇبىلۋى، جايىلىم تاپشىلىعى جانە قىسقى مال ازىعىن دايىنداۋ ماسەلەلەرى قايتادان وزەكتى بولىپ وتىر. وسىنداي كەزەڭدە اتا-بابالارىمىزدىڭ تابيعاتپەن ۇيلەسىم تابۋعا نەگىزدەلگەن تاجىريبەسىن زەرتتەۋ - تەك وتكەندى تانۋ ەمەس، قازىرگى مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن دە پايدالى ءبىلىم كوزى.