قازاقتان شىققان تۇڭعىش زاڭگەر

ول زاڭنىڭ قولدانىلۋ اياسىن جەكە ادامنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن قۇرال رەتىندە عانا ەمەس، تۇتاس حالىقتىڭ ەركىندىگى مەن ادىلەتتى قوعام قۇرۋداعى نەگىزگى وزەك دەپ ءبىلدى.

زامانىنان وزىپ تۋعان زەردەلى تۇلعا

XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسى - قازاق جۇرتشىلىعى ءۇشىن ءتۇرلى تاريحي وزگەرىستەر مەن شىرعالاڭى باسىم الابۇرتقان كەزەڭ بولعانىن بىلەمىز. قازاققا ءتان ءداستۇرلى كوشپەلى ءومىر سالتىنا سىرتتان تاڭىلعان تاڭسىق ساياسي باسقارۋ جۇيەسى مەن جەر ماسەلەسىنىڭ شيەلەنىسۋى، وتارلىق بيلىكتىڭ كۇشەيۋى سىندى ماسەلەلەر - ەكىتالاي كۇيدە تۇرعان ەلدىڭ ەرتەڭى الاڭداعان كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ جاڭا بۋىنى مەن تىڭ ويلارىن قالىپتاستىرا باستادى.

ولار حالىقتى بىلىمگە ۇندەپ قانا قويماي، ۇلتتىق مۇددەنى ساياسي جانە قۇقىقتىق جولمەن قورعاۋدىڭ قاجەتتىگىن تەرەڭ تۇسىنگەن ەدى. جاقىپ اقبايەۆ ەسىمى - دۇربەلەڭ زاماندا ەلدىك مۇرات پەن اسىل ارمان، ادىلدىك پەن ازاماتتىق تاباندىلىقتىڭ اراسىندا ساباقتاسا قالىپتاستى.

جاقىپ اقبايەۆ - 1876 -جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى قارقارالى ۋەزىنە قاراستى بەرىكقارا بولىسى، توڭىرەكتاس دەگەن توپىراقتا تۋعان.

ەل ىشىندە بەدەلدى، اۋقاتتى ءارى كوزى اشىق اقباي اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى بالا جاقىپتى وتباسىنداعى تاربيە مەن وسكەن ورتاسى جاستايىنان عىلىم- بىلىمگە قۇشتار بولىپ، قوعامدىق ماسەلەلەرگە سەرگەك قاراۋىنا ىقپال ەتكەن.

بالا كۇنىنەن زەرەكتىگىمەن تانىلعان جاقىپتىڭ بولاشاعىن اكەسى بىلىممەن بايلانىستىرىپ، ون جاسىندا قارقارالىداعى قازاق ينتەرناتىنا وقۋعا بەرەدى. كورەگەن كوزى اشىق اكەنىڭ ءدال وسى شەشىمى ونىڭ ءومىر جولىنداعى العاشقى ماڭىزدى بەلەسىنە اينالادى. قازاق بالالارىنىڭ سول كەزەڭدە تەرەڭ ءبىلىم الۋى وڭاي ولجا ەمەس ەدى. ال قازاق بالاسى ءۇشىن قۇقىق سالاسىن مەڭگەرىپ، كۇردەلى زاڭ جۇيەسىنىڭ ءتىلىن ءتۇسىنۋ - ءتىپتى اسقان تاباندىلىق پەن ەرەكشە قابىلەتتى قاجەت ەتكەنى انىق. جاقىپتىڭ بىلىمگە دەگەن زور تالپىنىسى ونى تۋعان اۋىلى مەن جاقىندارىنان جىراقتاتقانىمەن، سول داۋىردەگى وزىق وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە جەتەلەي ءتۇستى.

پەتەربۋرگتە العان ءبىلىم - ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ اماناتى

1889 -جىلى اۋەلى ومبى گيمنازياسىنا قابىلدانعان جاقىپ اقبايەۆ، كەيىن تومسك گيمنازياسىندا ءبىلىمىن جالعاستىرادى. ونى 1898 -جىلى اياقتايدى. سول جىلى سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. يمپەريانىڭ ساياسي جانە مادەني ورتالىقتارىنىڭ بىرىندە ءجۇرىپ، قۇقىق عىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك الادى.

جاقىپ اقبايەۆتىڭ سانكت- پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋى ونىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. ول قۇقىقتىق قاتىناستاردى، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جانە قوعامداعى زاڭنىڭ ورنىن ءدال وسى وقۋ ورداسىندا تولىقتاي زەرتتەدى. سونىمەن بىرگە سول كەزەڭدەگى ساياسي پىكىرتالاستار مەن قوعامدىق قوزعالىستاردان دا تىس قالعان جوق. 1903 -جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ۇزدىك ناتيجەمەن اياقتاپ، التىن مەدال يەلەنەدى.

وسىلايشا، اقبايەۆ قازاقتان شىققان تۇڭعىش قۇقىق ماگيسترى رەتىندە تاريحتا قالدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ول زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە سانكت-پەتەربۋرگ ارحەولوگيا ينستيتۋتىندا دا قاتار ءبىلىم العانى تۋرالى ايتىلادى. بۇل جەتىستىكتىڭ ءمانى تەك جەكە ادامنىڭ اكادەميالىق تابىسىمەن شەكتەلمەيدى. جاقىپ اقبايەۆتىڭ ءبىلىم الۋى - قازاق جاستارىنىڭ عىلىم مەن كاسىبي ماماندىقتى يگەرۋ ارقىلى قوعامدىق ومىرگە ارالاسۋىنىڭ جارقىن ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. جوعارى ءبىلىم الىپ، كاسىبي بىلىكتىلىككە قول جەتكىزگەن جاقىپ تۋعان ەلىنە ورالادى. وقۋىن وتە جاقسى ءتامامداعان جاس ماماننىڭ الدىندا ەندىگى باسقا مىندەت تۇردى.

سىرتتا جيناعان ءبىلىمىن جەكە باسىنىڭ قامىنا ەمەس، حالقىنىڭ قاجەتىنە جاراتۋ - باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ەدى.

ول - زاڭدى سىرتتاي تانىپ-بىلۋمەن شەكتەلمەي، ونىڭ قوعام ومىرىندەگى ورنىن تەرەڭ تۇسىنۋگە ۇمتىلعان جان. زاڭ كىمنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەدى؟ ادىلەتتىلىك قاشان ورنايدى؟ حالىقتىڭ قۇقىعى قانداي جاعدايدا قورعالادى؟ مۇنداي ساۋالدار ونىڭ قوعامدىق كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولىپ، ۇلت ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ جولىنداعى باستى ۇستانىمىنا اينالدى. جاقىپ اقبايەۆ زاڭدى جاي عانا قۇقىقتىق نورمالار جيىنتىعى ەمەس، ادام بوستاندىعى مەن ار-نامىسىن قورعايتىن، قوعامداعى ادىلەتتىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا جول اشاتىن ماڭىزدى تەتىك دەپ باعالادى. سوندىقتان ونىڭ كاسىبي ىزدەنىسى ۋاقىت وتە كەلە ۇلت مۇددەسىن قورعاۋ جولىنداعى ازاماتتىق كۇرەسپەن استاسىپ، ونىڭ قۇقىقتىق ءبىلىمى ەلدىڭ ازاتتىعى مەن حالىقتىڭ تەڭدىگى جولىندا قىزمەت ەتتى.

زاڭگەرلىك قىزمەت جانە ادىلەت جولىنداعى كۇرەس

1903 -جىلى جاقىپ اقبايەۆ ومبى سوت پالاتاسىندا قىزمەت اتقارا باستادى. كەيىن سوت جۇيەسىندە ءتۇرلى مىندەتتەردى ورىنداپ، زاڭ سالاسىنداعى تاجىريبەسىن جەتىلدىردى. ول قۇقىقتىق نورمالاردىڭ ءىس جۇزىندە قالاي قولدانىلاتىنىن كورىپ، سوت پەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ حالىق ومىرىندەگى شىنايى ءرولىن كاسىبي تۇرعىدان تاني ءتۇستى. ايتا كەتۋ كەرەك، جاقىپ اقبايەۆ ءۇشىن زاڭگەرلىك قىزمەت جاي عانا مانساپ ەمەس ەدى. ول قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق پەن ادىلەتتىلىك ماسەلەلەرىن ەلدىڭ قوعامدىق جاعدايىنان ءبولىپ- جارىپ قارامادى.

قازاق دالاسىنداعى وتارلىق جۇيەنىڭ باسقارۋ ءتارتىبى، جەرگە قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر، بىرتە-بىرتە حالىقتىڭ ساياسي ەركىندىگىنىڭ شەكتەلۋى ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنا اسەر ەتپەي قويعان جوق.

1905-1907 -جىلدارى رەسەي يمپەرياسىنداعى ريەۆوليۋتسيالىق وقيعالار قوعامدىق ومىرگە جاڭا سەرپىن بەرگەنى بەلگىلى. وسى كەزەڭدە جاقىپ اقبايەۆ تا ساياسي بەلسەندىلىگىن كۇشەيتىپ، جينالىستار مەن ميتينگىلەرگە قاتىسىپ، وتارلىق بيلىكتىڭ ساياساتىن سىنعا الا باستادى.

ول - ومبى، سەمەي، قارقارالى جانە وزگە دە قالالارداعى قوعامدىق قوزعالىستارعا اتسالىسىپ، حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا ۇمتىلعان الاش ازاماتتارىنىڭ ءبىرى.

ونىڭ كوزقاراسى بويىنشا، ەلدىڭ ەركىندىگى ءۇشىن ميتينگ جاساپ، قارسىلىق ءبىلدىرۋ جەتكىلىكسىز بولاتىن. حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن كوتەرۋ، قوعامنىڭ ساياسي ساناسىن وياتۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ - ەركىندىك جولىنداعى اسا ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى ەدى.

جاقىپ اقبايەۆتىڭ زاڭگەرلىك قىزمەتى مەن ەل ءۇشىن ساياسي كۇرەسىن ءبىر- بىرىنەن اجىراتىپ قاراۋعا بولمايتىندىعى دا وسىندا. كاسىبي ءبىلىمى وعان قوعامدىق ماسەلەلەردى قۇقىقتىق تۇرعىدان باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرسە، ازاماتتىق ۇستانىمى سول ءبىلىمدى حالىق مۇددەسىنە، ەلدىڭ جاعدايىنا باعىتتادى. ونىڭ پاتشا بيلىگىنىڭ باقىلاۋىنا الىنىپ، بىرنەشە رەت قۋدالاۋعا ۇشىراۋى دا وسى ۇستانىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. ۋاقىت وتە ساياسي سەنىمسىز تۇلعا رەتىندە تانىلعان ول بارا-بارا قىزمەتتىك شەكتەۋلەر مەن ءتۇرلى تەرگەۋلەرگە، ءتىپتى قاماۋعا الىنىپ، تۇرمە ازابىنا دا تاپ بولدى. ءبىراق مۇنداي قيىندىقتار ونىڭ ۇلتتىق مۇددەگە نەگىزدەلگەن كوزقاراسىن وزگەرتە العان جوق.

قارقارالىداعى قوزعالىس جانە ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋى

جاقىپ اقبايەۆتىڭ قوعامدىق قىزمەتىن ءسوز ەتكەندە، XX عاسىردىڭ باسىنداعى قارقارالى وڭىرىندەگى ساياسي وقيعالاردى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس دەر ەدىم. بۇل كەزەڭدە قازاق زيالىلارى حالىقتىڭ ساياسي قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ، ءبىلىم بەرۋ ءىسىن دامىتۋ، جەر ماسەلەسىن ءادىل شەشۋ سىندى تالاپتارىن اشىق بىلدىرە باستاعان-دى. ال قارقارالى وسى قوزعالىستاردىڭ ماڭىزدى ءبىر ورتالىعىنا اينالدى. جاقىپ اقبايەۆ - سول كەزەڭدەگى قوعامدىق-ساياسي باستامالاردىڭ باسىندا بولىپ، وتارلىق باسقارۋ جۇيەسىنە قارسى ءۇن قوسىپ، پىكىر بىلدىرگەندەردىڭ ءبىرى.

الاش كوسەمدەرى ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى سياقتى وزگە دە ۇلت زيالىلارىنىڭ ەسىمىمەن ونىڭ دا اتى قاتار اتالىندى.

ۇلى تۇلعالاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ كاسىبي باعىتى مەن قوعامدىق قىزمەتىندە وزىندىك ەرەكشەلىك بولعانىمەن، ولاردىڭ بارىنە ورتاق مۇرات - قازاق حالقىنىڭ دەربەستىگى، كوزى اشىق، ءبىلىمدى ۇلت قالىپتاستىرۋ جانە ەلدىڭ بولاشاعىن حالىقتىڭ ءوز مۇددەسىنە ساي قۇرۋ ەدى. جاقىپ اقبايەۆ بۇل ماقساتتارعا قۇقىقتىق ءبىلىم مەن ساياسي ارەكەتتى ۇشتاستىرۋ ارقىلى ۇلەس قوستى.

ول حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن كوتەرگەن قوعامدىق باستامالاردىڭ ماڭىزىن زاڭ تۇرعىسىندا قولداپ، ۇلتتىق ماسەلەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشۋدىڭ قاجەتتىگىن جاقتادى. بۇعان دالەل رەتىندە 1905 -جىلعى قارقارالى پەتيتسياسى مەن سول كەزەڭدەگى ساياسي قوزعالىستار قازاق قوعامىنداعى قۇقىقتىق جانە ۇلتتىق تالاپتاردىڭ كۇشەيگەنىن ايتۋعا بولار. مۇنداي تاريحي وقيعالار جاقىپ اقبايەۆ سەكىلدى قايراتكەرلەردىڭ ساياسي كوزقاراسىن قالىپتاستىرعان ورتا مەن ءداۋىردىڭ سيپاتىن ايقىنداي ءتۇستى.

الاش مۇراتى جانە ەلدىك يدەيا

1917 -جىلعى توڭكەرىستەر رەسەي يمپەرياسىنىڭ ساياسي قۇرىلىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ، بۇعان دەيىن پاتشا بيلىگى تۇسىندا قۇقىقتارى شەكتەلىپ كەلگەن بودان ەلدەرگە ءوز بولاشاعىن قايتا قاراستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعانداي بولدى. ءدال وسى كەزەڭدى قازاق زيالىلارى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ ماسەلەسىن كوتەرۋگە پايدالاندى. الاش قوزعالىسى وسى ماقساتتان تۋىنداعان ءىرى ساياسي- الەۋمەتتىك قۇبىلىس ەدى.

جاقىپ اقبايەۆ الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ول 1917 -جىلعى جالپىقازاق سەزدەرىنە قاتىسىپ، الاش اۆتونومياسىن قۇرۋعا باعىتتالعان ساياسي ۇدەرىستەرگە ەتەنە ارالاستى. كەيىن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىنا دا ەندى.

وسى تۇستا ونىڭ زاڭگەرلىك ءبىلىمى بۇل قوزعالىس ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ەدى. ويتكەنى ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ، ازاماتتاردىڭ جەكە قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىنداۋ سياقتى ماسەلەلەر زاڭ تۇرعىسىندا تەرەڭ ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەدى. الاش قايراتكەرلەرى قازاق ۇلتىنىڭ تاۋەلسىزدىك يدەياسىن تەك ۇران رەتىندە عانا ەمەس، ەل باسقارۋدىڭ تەتىكتەرى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن، سوت ءىسىن جانە قوعامنىڭ بولاشاق قۇرىلىمىن ارىدەن ويلاستىردى. ولاردىڭ ماقساتى - حالىقتىڭ تاعدىرىن بوگدە ۇلتتىڭ ەركىنە تاۋەلدى ەتپەي، ۇلتتىق مۇددەگە نەگىزدەلگەن ساياسي جۇيە قۇرۋ بولاتىن.

جاقىپ اقبايەۆ زاڭدى مەڭگەرۋ ارقىلى حالىقتىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ۇمتىلسا، الاش قوزعالىسىنا قاتىسۋ ارقىلى سول قۇقىقتاردى قامتاماسىز ەتە الاتىن ۇلتتىق ساياسي قۇرىلىم قالىپتاستىرۋعا كۇش سالدى. وسى تۇرعىدان العاندا، اقبايەۆتىڭ تاريحي تۇلعاسى زاڭگەرلىك قىزمەت شەڭبەرىنەن الدەقايدا كەڭ ءارى اۋقىمدى. ول - قۇقىقتىق ويلاۋ مادەنيەتىن ۇلتتىق يدەيامەن ۇشتاستىرا العان قايراتكەر. عالىمدىق ىزدەنىس جانە قۇقىقتىق وي

جاقىپ اقبايەۆتىڭ قىزمەتى ساياسي كۇرەسپەن عانا شەكتەلگەن جوق. ول عىلىمعا دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، قازاق قوعامىنىڭ تاريحى مەن ءداستۇرلى قۇقىقتىق قاتىناستارىنا قاتىستى ماسەلەلەردى زەرتتەۋگە اتسالىستى. 1907 -جىلدان باستاپ رەسەي گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ سەمەي بولىمشەسىمەن تىكەلەي بايلانىستا بولىپ، عىلىمي ورتاعا ارالاسقان جان.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ونىڭ ەتنوگرافيا مەن قازاق قوعامىنىڭ قۇقىقتىق ومىرىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرگە اسا قىزىعۋشىلىق تانىتقانى جونىندە دەرەكتەر ساقتالعان. قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ادەت- عۇرپى مەن جەر داۋى، جەسىر داۋى، رۋارالىق قاتىناستار، بيلەر سوتى سەكىلدى ماسەلەلەرى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان نورمالار ارقىلى رەتتەلىپ وتىردى.

ال يمپەريالىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى - بۇل قۇقىقتىق قاتىناستاردى ءبىرشاما كۇردەلەندىرىپ، بۇرىنعى ءتارتىپ پەن جاڭا زاڭنىڭ اراقاتىناسىن شيەلەنىستى ماسەلەگە اينالدىرعانى دا راس. وسىنداي جاعدايدا قازاق قوعامىنىڭ قۇقىقتىق تاجىريبەسىن زەرتتەۋ تەك عىلىمي مىندەت ەمەس، حالىقتىڭ تاريحي جادىن، قوعامدىق قۇرىلىمىن جانە وزىندىك ەرەكشەلىگىن ءتۇسىنۋ اسا قاجەت ەدى.

جاقىپ اقبايەۆ زاڭگەرلىك جانە عىلىمي قىزىعۋشىلىقتارى ارقىلى حالىق اراسىندا قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا اتسالىسقان تۇلعا.

قۋدالانۋ جىلدارى

1917 -جىلدان كەيىنگى ساياسي وزگەرىستەر قازاق زيالىلارىنىڭ بارىنە بىردەي ەركىن قىزمەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق. ازامات سوعىسى، بيلىك ءۇشىن كۇرەس جانە كەڭەستىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ورنىعۋى قوعام ءومىرىن كۇرت وزگەرتكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الاش قوزعالىسىنا قاتىسقان قايراتكەرلەر جاڭا بيلىكتىڭ «سەنىمسىز» ادامدارى رەتىندە نىساناعا ءىلىندى. جاقىپ اقبايەۆ تا ساياسي قۋدالاۋدان تىسقارى قالمادى.

كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ول قۇقىقتىق جانە اكىمشىلىك سالالاردا قىزمەت اتقارعانىمەن، كەيىنگى ساياسي ناۋقاندار كەزىندە بۇرىنعى الاش قايراتكەرى رەتىندەگى قىزمەتى كۇمان تۋعىزىپ، وزىنە قارسى ايىپتاۋلارعا نەگىز بولدى.

مىسالى، 1928 -جىلى جاقىپ اقبايەۆ تۋعان ولكەسىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. سولايشا سىرداريا وڭىرىندەگى ادۆوكاتتار القاسىنا مۇشە بولىپ كىرەدى. كەيىن بۇل قىزمەتتەن دە شەتتەتىلىپ، ءبىرجولا عىلىمي ىزدەنىسپەن اينالىسۋعا تىرىسادى.

ارتىنشا 1930 -جىلى تۇتقىندالىپ، 1932 -جىلى بەس جىلعا ۆورونەج وبلىسىنا جەر اۋدارۋ جازاسى تاعايىندالعانى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدى. الايدا قايراتكەر دەنساۋلىعىنىڭ قاتتى ناشارلاۋىنا بايلانىستى تۇتقىننان مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلىپ، الماتىعا ەمدەلۋگە رۇقسات الادى.

ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ازاپ پەن اۋىرتپالىقتا وتەدى. ءبىر كەزدەرى زاڭ سالاسىندا جوعارى ءبىلىم الىپ، ەلىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن زاڭگەردىڭ ساياسي قىسىمعا ۇشىراۋى - سول داۋىردەگى ادىلەتسىزدىكتىڭ ايقىن كورىنىسى ەدى.

ءتۇرلى ايىپتاۋلار مەن قىزمەتتىك شەتتەتۋلەردەن كوز اشپاي، بىرنەشە مارتە تۇتقىندالىپ، سوڭىندا دەنساۋلىعى سىر بەرگەن جاقىپ اقبايەۆ 1934 -جىلدىڭ 4-شىلدەسىندە الماتىدا قايتىس بولادى. ول نەبارى ەلۋ جەتى جاسىندا ومىردەن وزدى. الايدا ونىڭ قىسقا عۇمىرىنا تۇتاس ءبىر داۋىرگە تاتيتىن كۇرەسى مەن قاسىرەتى سىيىپ كەتتى.

كەيىننەن 1958 -جىلعى 28-اقپاندا قازاق ك س ر جوعارعى سوتىنىڭ شەشىمىمەن جاقىپ اقبايەۆ ەسىمى تولىق اقتالادى. بۇل شەشىم ونىڭ ەسىمىنە تاعىلعان جالعان ساياسي ايىپتاردىڭ نەگىزسىزدىگىن جانە تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ماڭىزدى قادامى بولدى.

جاقىپ اقبايەۆ مۇراسى - بۇگىنگى ۇرپاققا امانات

تاريحي تۇلعانىڭ ۇلت الدىنداعى قادىرىن ونىڭ العان اتاقتارى مەن اتقارعان قىزمەتتەرى عانا ايقىندامايدى.

ەڭ باستىسى - سول ادامنىڭ ءوز داۋىرىندەگى كۇردەلى ماسەلەلەرگە قالاي جاۋاپ بەرگەنى، قانداي قۇندىلىقتاردى قورعاعانى جانە كەيىنگى ۇرپاققا قانداي مۇرا قالدىرعانىندا.

جاقىپ اقبايەۆتىڭ ومىرىنە وسى ولشەممەن قاراساق، ونىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى - كاسىبي ءبىلىمى مەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارا-جىگىن ءبولىپ-جارماي، زاڭگەر رەتىندە دە قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ءمانىن تەرەڭ تۇسىنگەندىگىندە.

ول - قايراتكەر رەتىندە حالىقتىڭ ەركىندىگى مەن ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ يدەياسىن قورعاسا، عالىم رەتىندە قوعامدى تانۋعا ۇمتىلدى.

بۇگىندە زاڭ سالاسىندا وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ، ادام قۇقىعى، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك جانە ۇلتتىق مۇددە تۋرالى ءسوز بولعاندا، جاقىپ اقبايەۆتىڭ تاريحي تاجىريبەسى ۇلگى بولارلىقتاي-اق.

ونىڭ تاعدىرى قۇقىقتىق ءبىلىمنىڭ دە، ەلدىك مۇراتتىڭ دا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن كورسەتەدى.

قازاقتان شىققان تۇڭعىش قۇقىق ماگيسترىنىڭ ەسىمى - وتاندىق زاڭ عىلىمىنىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى بەلەس قانا ەمەس، ۇلتتىڭ ازاتتىعى مەن ادىلەتتىلىككە ۇمتىلىسىن تانىتاتىن «رۋحاني» بەلگى. ونىڭ ءومىر جولى ەل بولاشاعىنا الاڭداعان ادامنىڭ ءوز ءبىلىمىن، قابىلەتىن جانە عۇمىرىن حالىق يگىلىگىنە ارناۋىنىڭ ونەگەسى بولىپ قالا بەرەدى.

جاقىپ اقبايەۆ ارمانداعان ادىلەتتى قوعامنىڭ نەگىزى - ءبىلىمدى ازامات، زاڭعا قۇرمەت جانە حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك. بۇل قۇندىلىقتار ۋاقىت وتكەن سايىن ماڭىزىن جوعالتپايدى. كەرىسىنشە، ۇلت تاريحىن تەرەڭىرەك تانىعان سايىن، وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن مۇراسىن قايتا زەردەلەۋدىڭ قاجەتتىلىگى ارتا تۇسەدى. ويتكەنى ەلدىڭ باياندى بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن جانداردىڭ تاعدىرى - وتكەننىڭ شەجىرەسى عانا ەمەس، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني باعدارشامى.

adebiportal.kz