قازاقستاندىق گەنەتيك قازاق حالقىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدىڭ جاڭا باعىتىن ۇسىندى
استانا. KAZINFORM - قازاقستاندىق گەنەتيك ماقسات جاباعين قازاق جانە ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ گەنەتيكالىق تاريحىن زەرتتەپ، اتا-بابالارىمىزدىڭ كوشى-قونى مەن وزگە حالىقتارمەن تۋىستىق بايلانىسىن د ن ق ارقىلى انىقتاپ ءجۇر. عالىمنىڭ وسى باعىتتاعى ەڭبەگى بيىل حالىقارالىق USERN Prize 2026 سىيلىعىمەن باعالاندى.
ماقسات جاباعين بيولوگيالىق عىلىمدار سالاسى بويىنشا اتالعان ماراپاتتى يەلەنگەن العاشقى قازاقستاندىق اتاندى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، بۇل جەتىستىك جەكە باسىنىڭ تابىسى عانا ەمەس، وتاندىق عىلىمنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى الەۋەتىن كورسەتەتىن ماڭىزدى ناتيجە.
- بۇل ماراپاتتى العان كەزدە قۋانىش پەن ماقتانىش سەزىمىن باستان وتكەردىم. ءبىراق ول ماقتانىش ءوزىم ءۇشىن ەمەس، قازاقستان ءۇشىن بولدى. ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتكەنىمە قۋاندىم، - دەدى ول Jibek Joly تەلەارناسىنداعى بۇگىن. LIVE باعدارلاماسىنادا.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانىنا ون جىلدان اسقان. 2018 -جىلى قازاقستانعا ورالعاننان كەيىن وتاندىق عىلىمي مەكەمەلەرمەن بىرلەسىپ، وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرعان. جاس عالىمدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن عىلىمي گرانتتار، سونداي-اق قاجەتتى زەرتحانالىق جابدىقتاردىڭ الىنۋى جۇمىستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن.
ماسەلەن ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنا د ن ق تىزبەگىن وقۋعا ارنالعان سەكۆەناتور ساتىپ الۋعا مەملەكەت تاراپىنان قاراجات بولىنگەن. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ توبىنىڭ جاس ماماندارى حالىقارالىق تاعىلىمدامالاردان ءوتىپ، شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتارمەن بايلانىس ورناتقان.
د ن ق قازاق تاريحىنىڭ قانداي قۇپياسىن اشادى؟
ماقسات ءجاباعيننىڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ نەگىزگى باعىتى - قازاقستان مەن ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى جانە قالىپتاسۋ تاريحى. عالىم باستاپقىدا اكە جاعىنان ۇلعا بەرىلەتىن Y- حروموسومانى زەرتتەسە، كەيىن انا ارقىلى تۇقىم قۋالايتىن ميتوحوندريالىق د ن ق-عا كوشكەن. كەيىنگى جىلدارى زەرتتەۋ اۋقىمى تولىق گەنومداردى تالداۋعا دەيىن كەڭەيگەن.
- 2000 -جىلدارى ادامنىڭ گەنومى تولىق زەرتتەلدى. ءبىراق سول كەزەڭنەن كەيىن ورتالىق ازيا وكىلدەرىنىڭ گەنەتيكالىق دەرەكتەرى حالىقارالىق زەرتتەۋلەردە جەتكىلىكتى قامتىلمادى. ءبىز وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا كىرىستىك، - دەيدى عالىم.
ونىڭ سوزىنشە، زەرتتەۋ بارىسىندا ارحەولوگتار تاپقان كونە سۇيەكتەردەن د ن ق ءبولىپ الىپ، ونى قازىرگى حالىقتاردىڭ گەنەتيكالىق دەرەكتەرىمەن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعان. تاريحي جازبالاردا ساقتالماعان كوشى-قون ۇدەرىستەرى مەن حالىقتار اراسىنداعى تۋىستىق بايلانىستاردى انىقتاۋعا جول اشىلدى.
عالىم گەنەتيكالىق دەرەكتەردى قازاقتىڭ اۋىزشا شەجىرەسىمەن دە سالىستىرادى. ويتكەنى شەجىرەدە ساقتالعان رۋ- تايپالاردىڭ تارالۋ تاريحى مەن د ن ق ارقىلى انىقتالعان گەنەتيكالىق بايلانىستار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا الادى.
- ءبىزدىڭ شەجىرەمىز اۋىزشا، مادەني تۇرعىدان بەرىلىپ كەلگەن. ونىڭ استارىندا گەنەتيكالىق دەرەكتەر دە بار ەكەنىن انىقتادىق. كەيبىر رۋلار قازاق اراسىندا عانا ەمەس، ورتالىق ازيانىڭ باسقا حالىقتارىندا دا كەزدەسەدى. بۇل ولاردىڭ تاريحى بۇرىن ورتاق ءومىر سۇرگەن تايپالارمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنداي باعىتتاردى ءالى دە تەرەڭىرەك زەرتتەۋ قاجەت، - دەدى ماقسات جاباعين.
زەرتتەۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ناتيجەسى - كونە د ن ق ۇلگىلەرىنەن بۇرىن بەلگىسىز بولعان گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەردى انىقتاۋ. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، حالىقارالىق دەرەكتەر بازاسىمەن سالىستىرۋ ناتيجەسىندە ادام گەنومىندا كەزدەسەتىن جاڭا نۇسقالار مەن كونە گەنەتيكالىق فراگمەنتتەر تابىلعان.
گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر مەديتسيناعا داقاجەت
ماقسات ءجاباعيننىڭ زەرتتەۋلەرى تەك حالىقتاردىڭ شىعۋ تەگى مەن تاريحي بايلانىستارىن انىقتاۋمەن شەكتەلمەيدى. گەنومداعى ەرەكشەلىكتەر ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇگىنگى زەرتتەۋلەر بولاشاقتا دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينانى دامىتۋعا نەگىز بولا الادى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، قىتايلىق ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ گەنومدىق ارتۇرلىلىگىن زەرتتەيتىن كونسورتسيۋم قۇرىلعان. ونىڭ اياسىندا العاشقى 166 ادامنىڭ تولىق گەنومى جاريالانعان.
زەرتتەۋ بارىسىندا حالىقارالىق مىڭ گەنوم جوباسىنىڭ دەرەكتەرىمەن سالىستىرۋ جۇرگىزىلىپ، ورتالىق ازيا تۇرعىندارىنىڭ گەنومىندا بۇرىن سيپاتتالماعان شامامەن 2,5 ميلليون گەنەتيكالىق ەرەكشەلىك انىقتالعان. سونىمەن قاتار نەاندەرتالدىقتارمەن قاتار ءومىر سۇرگەن ەجەلگى ادامداردان مۇراعا قالعان 104 گەنەتيكالىق فراگمەنت تابىلعان.
بۇل فراگمەنتتەردىڭ كەيبىرى يممۋندىق جانە جۇيكە جۇيەلەرىنىڭ قىزمەتىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ولاردىڭ ناقتى قىزمەتىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا زەرتتەۋلەر قاجەت.
- گەنومنان تابىلعان ءاربىر ەرەكشەلىك ءبىزدىڭ دەنساۋلىعىمىزعا اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي دەرەكتەر بولاشاقتا دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينانى دامىتۋ ءۇشىن قاجەت بولادى. بۇل باعىتتا ءالى دە اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ كەرەك، - دەدى عالىم.
عىلىمعا قولداۋ قاجەت
ماقسات جاباعين الداعى ۋاقىتتا ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىلاتىن كونە سۇيەكتەردى جۇيەلى تۇردە گەنەتيكالىق تۇرعىدان زەرتتەۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق قازاق شەجىرەسىندەگى رۋ-تايپالاردىڭ جەكەلەگەن تارماقتارىن تەرەڭىرەك زەردەلەپ، گەنومدىق دەرەكتەردىڭ مەديتسيناداعى قولدانىلۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋدى جالعاستىرماق.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي زەرتتەۋلەرگە تەك مەملەكەتتىك قولداۋ عانا ەمەس، جەكە سەكتور مەن مەتسەناتتاردىڭ دا ۇلەسى قاجەت. ويتكەنى ىرگەلى عىلىمنىڭ ناتيجەسى بىردەن كورىنبەۋى مۇمكىن، الايدا ونىڭ بولاشاقتاعى عىلىمي جانە پراكتيكالىق ماڭىزى زور.
جاس زەرتتەۋشىلەرگە دە وز مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا كەڭەس بەرگەن عالىم قازىرگى عىلىمدى ءبىر ادامنىڭ نەمەسە ءبىر زەرتحانانىڭ كۇشىمەن دامىتۋ قيىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، حالىقارالىق عىلىمي ارىپتەستىك جاڭا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى شارتى.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن، قازاق رۋلارىنىڭ تاريحى قالاي زەرتتەلگەنى جايلى جازعان ەدىك.