قازاقستان مەن سلوۆاكيا: ساياسات، ساۋدا ءھام مادەنيەتتى قامتىعان داڭعىل
استانا. KAZINFORM - كەيىنگى جىلدارى ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن كارى قۇرلىقتىڭ بايلانىسى بەلسەندى بولىپ، تەرەڭ بايلانىستار ورناپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
سلوۆاكيا پرەمەر-ءمينيسترى روبەرت فيتسو رەسمي ساپارمەن قازاقستانعا ات باسىن بۇرىپ، ەكى كۇن قاتارىنان قازاق-سلوۆاك سەرىكتەستىگىن نىعايتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلاماق. وسى ورايدا Kazinform اگەنتتىگىنىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى ەكى ەل بايلانىسىنىڭ كوركەيۋىن جان-جاقتى سارالاپ كوردى.
ساياسي بايلانىستاردىڭ ورناۋى
ەڭ الدىمەن ساياسي بايلانىستاردىڭ قالاي باستاۋ العانىن تىلگە تيەك ەتسەك. قازاقستان مەن سلوۆاكيا اراسىندا 1993-جىلدىڭ 1-قاڭتارىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناعان ەدى. بيىل 32 جىلدان اسىپ وتىر. دەگەنمەن ەلشىلىكتەر كەيىنىرەك اشىلدى. 2005 -جىلى قازاقستاندا سلوۆاكيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى ەسىك اشسا، 2006 -جىلى براتيسلاۆادا قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىگى بوي كوتەردى.
2009 -جىلى چەحيا مەن سلوۆاكياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ كونسۋلدىق ءبولىمى جۇمىسىن باستادى. وسىدان 6 جىل بۇرىن عانا سلوۆاكيادا قازاقستان ەلشىلىگى اشىلدى.
جالپى، ەكى تاراپ كوپتەن بەرى ساياسي ىنتىماقتاستىققا بەيىل. ەكى ەل باسشىلارى بىرنەشە رەت مەملەكەتتىك ءھام رەسمي ساپارلارمەن ءبىر- بىرىنە قوناق بولىپ، كەلىسسوزدەر وتكىزگەن. بىلتىر قاراشادا باكۋدە وتكەن COP29 اياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ سلوۆاكيا پرەزيدەنتى پ. پەللەگرينيمەن كەزدەسكەنى ەستە. ءتۇرلى سالاداعى قارىم-قاتىناستاردى جاقسارتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ ءۇشىن ەكى ەل مينيسترلەرى دە كوپ ساپار جاسادى.
پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق تا بەلسەندى، قازىر قازاقستان پارلامەنتىنىڭ ەكى پالاتاسىندا دا سلوۆاكيامەن ىنتىماقتاستىق توپتارى جۇمىس ىستەيدى.
ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق
ەكى ەلدىڭ تاۋار اينالىمى جىل سايىن تۇراقتى تۇردە ارتىپ جاتىر. ماسەلەن، 2023 -جىلى الىس-بەرىس 138,9 ميلليون دوللاردى قۇراسا، بىلتىر بۇل كورسەتكىش 1 پايىزعا ءوسىپ، 140,3 ميلليون دوللارعا جەتتى. ونىڭ 2,9 ميلليون دوللارى ەكسپورتقا تيەسىلى بولسا، 137,4 ميلليون دوللارى يمپورت ەنشىسىندە. ال بيىل قاڭتار مەن ناۋرىز ايلارىنىڭ اراسىندا تاۋار اينالىمى 31,3 ميلليون دوللار بولعان. ءساۋىردىڭ سوڭىندا دەڭگەي 45,6 ميلليون دوللارعا جەتكەنى جاريا ەتىلدى.
قازاقستان سلوۆاكياعا نەگىزىنەن مۇزداتىلعان ونىمدەر، فەرروقورىتپالار، ماشينا مەن قۇرىلعىلارعا قاجەت بولشەكتەردى تاسىمالدايدى.
ءوز كەزەگىندە كارى قۇرلىق ەلى بىزگە ماشينالار مەن بولشەكتەرىن، تەحنيكا، قۇرال-جابدىق، قۇرىلىس ماتەريالدارى، گەربيتسيدتەر، ءدارى-دارمەك، ازىق-تۇلىك، پوليگرافيالىق ونىمدەر، توقىما بۇيىمدارى جانە جيھاز جەتكىزەدى.
وسى تۇستا سلوۆاكيا قازاقستان نارىعىنا ينۆەستيتسيالار قۇيىپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك. 2005-2024 -جىلدارى اتالعان ەلدەن كەلگەن ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 20,7 ميلليون دوللاردان استى.
مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە قاراساق، 2025 -جىلعى 1-ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا قازاقستاندا سلوۆاكيالىق 22 بىرلەسكەن كاسىپورىن بار، ونىڭ 16سى بەلسەندى قىزمەت اتقارۋدا. تاعى 34 كومپانيا سلوۆاكيالىق كاپيتالمەن جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ ىشىنەن Oftum, ELTECO، KANTO METAL، CSBC، CME. Slovakia, Ish Pumps Olomouc, PROGAST ۇجىمدارىن اتاپ ايتۋعا بولادى.
ەكى ەلگە ورتاق ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا بار. ول ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىن رەتتەپ وتىرادى. كوميسسيانىڭ 10-وتىرىسى بىلتىر 3-4- قازاندا استانادا وتكەن.
بۇعان قوسا، 2023 -جىلعى ساۋىردەن باستاپ سلوۆاكيا مەن قازاقستان اراسىندا ساۋدا بايلانىستارى قاۋىمداستىعى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل بىرلەستىك تە ەكىجاقتى ساۋدانىڭ جاندانىپ، تاۋار اينالىمىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتۋدى كوزدەيدى.
ساياسات تانۋشى، حالىقارالىق ساراپشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەكى ەلدى ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق مۇددەلەر بايلانىستىرادى. ساۋدا، ەنەرگەتيكا، كولىك-لوگيستيكا، ءبىلىم بەرۋ، مادەنيەت سالالارىندا سەرىكتەستىك قارقىندى دامىپ جاتىر. قازاقستان ءۇشىن سلوۆاكيا ەۋرووداقپەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سەنىمدى ارىپتەس.
- سلوۆاكيا بىرنەشە سالادا ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى ەل. تەحنولوگيا مەن ونەركاسىپ، ناقتى ايتساق، جاڭا جابدىقتار مەن اۆتوماتتاندىرۋ سالاسىندا تاجىريبەلى مەملەكەت سانالادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا، ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ جانە اگروتەحنولوگيالاردا جەتىستىگى مول.
مەديتسينا، قۇرىلعىلار مەن ءدارى-دارمەك وندىرىسىندە، سونىمەن قاتار، ءبىلىم، كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇيرەنەرىمىز كوپ. سلوۆاكيا ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا 2004 -جىلى كىرىپ، 2009 -جىلدان باستاپ ەۋرو ايماعىنا ەندى. ۆىشەگراد توبىنا كىرەتىن بەلسەندى مەملەكەت، ياعني، پولشا، چەحيا، ۆەنگريامەن بىرگە ەۋروپاداعى ايماقتىق ساياساتقا ىقپال ەتىپ وتىر. ەكونوميكاسى شاعىن بولعانىمەن، ەكسپورتقا باعىتتالعان، - دەيدى ج. مومىنقۇلوۆ.
بۇل تۇستا ساراپشى قازاقستان - سلوۆاكيا ءۇشىن ورتالىق ازياعا اشىلاتىن قاقپا، ال سلوۆاكيا - قازاقستاندى ەۋروپا نارىعىنا شىعارار جول ەكەنىن العا تارتتى. بۇل بايلانىستار تەحنولوگيا، ينۆەستيتسيا جانە لوگيستيكا تۇرعىسىنان ەكى جاققا دا ءتيىمدى. سول ءۇشىن قازاقستان مەن سلوۆاكيا اراسىنداعى بايلانىستار ەۋروپا مەن ازيانى جاقىنداتاتىن كوپىر ىسپەتتەس.
- ەنەرگەتيكا سالاسىندا سلوۆاكيا ءۇشىن قازاقستان - سەنىمدى بالاما ەنەرگيا كوزى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا سالاسىندا دا بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. كولىك جانە ترانزيتكە كەلسەك، قازاقستان «ورتا ءدالىزدىڭ» نەگىزگى بۋىنى رەتىندە، سلوۆاكيا ءۇشىن قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى تاۋار تاسىمالىن جەڭىلدەتەتىن سەرىكتەسكە اينالا الادى، - دەپ تۇيىندەدى ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆ.
مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ارىپتەستىك
كەيىنگى 5 جىلدىقتا ەكى ەل رۋحانيات، مادەني سالالاردا دا تىعىز بايلانىستار ورناتا باستادى. اۋەلى 2020 -جىلدىڭ قاڭتارىندا سلوۆاكيا عىلىم اكادەمياسىندا اباي شىعارمالارىنىڭ 200 دەن استام باسىلىمىن سىيعا تارتۋ ءراسىمى وتكەن ەدى. سول جىلى قازاندا ابايدىڭ «قارا سوزدەرى» العاش رەت سلوۆاك تىلىنە اۋدارىلىپ، تۇساۋكەسەرى بولدى.
2021 -جىلدىڭ 17-ناۋرىزىندا «قازاقستاننان 101 اسەر» اتتى ەرەكشە جاڭا كىتاپ سلوۆاك تىلىندە جارىق كورىپ، ونلاين تۇساۋكەسەر جاسالدى. 2022 -جىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ قازاقستاننىڭ سلوۆاكياداعى ەلشىلىگىنىڭ جانىندا قازاق اقپاراتتىق- مادەني ورتالىعى جۇمىس ىستەي باستادى. بىلتىردان بەرى وسى ورتالىق جانىنان قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە ارنالعان تەگىن كۋرستار اشىلدى.
وتكەن جىلى ناۋرىزدا «سلوۆاكيا كىتاپحانالارى اپتالىعى» اكسياسى اياسىندا سلوۆاكيانىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا داڭقتى قازاق اقىنى ماعجان جۇمابايەۆتىڭ ولەڭدەر جيناعى تانىستىرىلسا، قىركۇيەكتە بانسكا-بيستريتسا مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىندا قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ سلوۆاك تىلىندەگى «سيقىرلى باق» جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى.
سلوۆاكيانىڭ ءتۇرلى قالاسىندا قازاقستاننىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمدارىنىڭ كونسەرتتەرى مەن قازاق كينوسىنىڭ كۇندەرى جىل سايىن تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرادى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى بايلانىستار دا دامىدى، قازىر سلوۆاكيادا 400 گە جۋىق قازاقستاندىق ستۋدەنت وقىپ جاتىر.
ەندى ەلىمىزگە كەلگەلى وتىرعان ساياسي تۇلعا -سلوۆاكيا پرەمەر- ءمينيسترى روبەرت فيتسوعا توقتالساق. جالپى، بۇل ساياساتكەردى جاھاندىق مەديادا تانىمال تۇلعالاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى. بيىل 61 جاسقا تولاتىن ول چەحوسلوۆاكياداعى توپولچانى قالاسىندا قاراپايىم جۇمىسشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن.
فيتسونىڭ ساياسي مانسابى ستۋدەنت كەزىندە كوممۋنيستىك پارتياعا مۇشە بولۋىنان باستالدى. 1990 -جىلدارى ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى تاقىرىپتاردى زەرتتەي ءجۇرىپ، كوپ وتپەي 1992 -جىلى پارلامەنتكە سايلاندى.
ساياساتكەر سلوۆاكيا تاريحىندا ۇكىمەتتى ەڭ ۇزاق باسقارعان ادام رەتىندە تانىلىپ ۇلگەردى. العاش رەت 2006-2010 -جىلدارى پرەمەر- مينيستر اتاندى. سول ۋاقىتتا فيتسو ەلى ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار جاسادى دەۋگە بولادى. ونىڭ تۇسىندا سلوۆاكيا ەۋروپالىق وداققا قادام باستى، كومانداسى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق ساياساتتى جاقسارتا الدى.
دەگەنمەن ول اراعا 2 جىل عانا سالىپ 2012-2018 -جىلدارى قايتا پرەمەر- مينيستر قىزمەتىنە ورالدى. ايتسە دە 2018 -جىلى جۋرناليست جان كۋتسياكتىڭ توسىن قازاسىنان كەيىن بيلىكتەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
ايتسە دە ساياساتكەردىڭ داڭعىلى توقتاعان جوق. 2023 -جىلدان بەرى پرەمەر- مينيستر قىزمەتىن قايتا الدى. فيتسونىڭ ساياساتتاعى جولىن وڭاي دەۋگە كەلمەيدى. ونى سىناۋشىلار دا، جاقتاۋشىلار دا جەتەرلىك. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتقا باسىمدىق بەرىپ، سلوۆاكيانىڭ اۋىل حالقىن قولدادى. ەۋروپالىق وداققا مۇشە بولعانىمەن، ءبىرجاقتى كوزقاراستان اۋلاق، انىعىندا بەيتاراپ. ءوز ەلىندەگى كوپ سالا بيلىكتىڭ باقىلاۋىندا بولعانىن قالايدى.
بىلتىر 15-مامىردا روبەرت فيتسوعا قاتىستى توسىن وقيعا بولعان ەدى. سلوۆاكيانىڭ گاندلوۆ قالاسىندا ۇكىمەتتىڭ كوشپەلى وتىرىسى وتكەننەن كەيىن ساياساتكەر حالىق الدىنا شىققان. الايدا كۇتپەگەن جەردەن وعان قاستاندىق جاسالدى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وقيعا ورنىنان تۇسىرىلگەن ۆيدەو تاراتىپ، جاھاندىق ساياسي ارەنادا دۇربەلەڭ تۋعان ەدى. الپاۋىت ەلدەردىڭ باسشىلارى ءبىر اۋىزدان شابۋىلدى ايىپتادى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ تا سلوۆاكيا پرەمەر- مينيسترىنە قاستاندىق جاسالۋىنا بايلانىستى بۇل تەررورلىق ارەكەتتى قاتاڭ ايىپتايتىنىن جانە مۇنداي قاراۋلىقتى مۇلدە اقتاۋعا بولمايتىنىن مالىمدەدى.
ساياساتكەرگە 4 رەت وق اتىلعانى، كەۋدە مەن ءىش قۋىسىنان جاراقات العانى ءمالىم بولدى. قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى پرەمەر- ءمينيستردى شۇعىل تۇردە اۋرۋحاناعا جەتكىزىپ، ناتيجەسىندە ول امان قالدى.
كەيىننەن شابۋىل جاساعان س. يۋراي ەسىمدى 71 جاستاعى ازامات ەكەنى انىقتالدى. وعان باستاپقىدا كىسى ولتىرۋگە وقتالۋ بابى بويىنشا ءىس قوزعالعان، بيىل ناۋرىزدا پروكۋرورلار وقيعانى تەرروريستىك اكت رەتىندە قايتا قارادى.
دەگەنمەن فيتسو مانسابىن توقتاتپاي، سلوۆاكيا ساياساتىن العا ىلگەرىلەتۋدەگى جولىن جالعاستىرىپ كەلەدى. سونىمەن، روبەرت فيتسو زاڭگەر ءارى ساياساتكەر رەتىندە تانىلعان، كوممۋنيستىك كەزەڭدە جۇمىس ىستەپ، كەيىن سوتسيال-دەموكراتيالىق باعىتتاعى پارتيانى باسقارعان، ساتىلى ءوسۋ جولىمەن پرەمەر- مينيستر دارەجەسىنە جەتكەن تۇلعا. ونىڭ مانسابى كوممۋنيستىك قوعامنان باستالىپ، ەۋروپالىق وداققا دەيىنگى ارالىقتى قامتىپ وتىر.
