قازاق تەرمينجاسامىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى

ق ر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى «ءتىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى «قازاق تەرمينجاسامىنىڭ نەگىزگى ءادىس- تاسىلدەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. عىلىمي جيىنعا تەرمينولوگيا، ءتىل ءبىلىمى، اۋدارما ءىسى جانە جوعارى ءبىلىم سالالارىنىڭ عالىمدارى مەن ماماندارى قاتىسىپ، قازاق تەرمينجاسامىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن، ۇلتتىق تەرمينولوگيالىق قوردى جەتىلدىرۋدىڭ عىلىمي جانە پراكتيكالىق جولدارىن تالقىلادى.

كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى - ءتىل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 2023- 2029 -جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالعان «قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە دامىتۋ» باعىتىن ىسكە اسىرۋعا ۇلەس قوسۋ، قازىرگى قازاق تەرمينجاسامىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن سارالاۋ جانە ۇلتتىق تەرمينجاسامنىڭ ءادىس- تاسىلدەرىن تەوريالىق ءارى پراكتيكالىق تۇرعىدان قاراستىرۋ.

عىلىمي جيىندى ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى «ءتىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ باسقارما ءتوراعاسى ماقپال جۇماباي جۇرگىزدى. ق ر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ەربول تىلەشوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ، تەرمينولوگيانىڭ ۇلتتىق ءتىلدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋداعى ماڭىزىنا توقتالدى.

«ءتىل - ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسى، عىلىمي تانىمىنىڭ نەگىزى جانە قوعام دامۋىنىڭ ماڭىزدى قۇرالى. تەرمينولوگيا - ءتىلدىڭ عىلىم، ءبىلىم ءھام تەحنولوگيالار سالاسىنداعى مۇمكىندىگىن ايقىندايتىن، ونىڭ زاماناۋي تالاپتارعا ساي دامۋىنا جول اشاتىن ماڭىزدى باعىت.

قازىرگى كەزەڭدە الەمدىك عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ قارقىندى دامۋى، حالىقارالىق اقپارات الماسۋدىڭ كەڭەيۋى، سيفرلىق ترانسفورماتسيا جانە جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىنىڭ تارالۋى ۇلتتىق تىلدەردىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا تەرمينجاسامنىڭ عىلىمي قاعيداتتارىن جەتىلدىرۋ، تەرميندەردى يگەرۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن بەلگىلەۋ جانە ۇلتتىق ءتىلدىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە»، - دەدى ەربول تىلەشوۆ.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاق تىلىندەگى ۇلتتىق تەرمينجاسام تاسىلدەرىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرى، تەرمينجاسامداعى جاڭا مودەلدەر مەن ۇردىستەر، كالكا جانە اۋدارما تاسىلدەرى، كىرمە تەرميندەردى قازاق تىلىنە بەيىمدەۋ، تەرميندەردى ستاندارتتاۋ مەن بىرىزدەندىرۋ، سونداي-اق سالالىق تەرمينجاسامنىڭ قۇرىلىمدىق- سەمانتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى قاراستىرىلدى. باياندامالاردا ۇلتتىق تەرمينقوردى قالىپتاستىرۋدىڭ تەوريالىق ۇستانىمدارىمەن قاتار، تەرمينولوگيالىق جۇمىستى سيفرلاندىرۋ، كوپتىلدى اۋدارمادا تەرمينولوگيالىق بىرىزدىلىكتى ساقتاۋ جانە تۇركى تىلدەرى اراسىنداعى تەرمينولوگيالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى دە قامتىلدى.

ۇلتتىق تەرمينقور جانە تۇركى تىلدەرىنىڭ ورتاق مۇمكىندىكتەرى

كونفەرەنتسيانىڭ نەگىزگى باياندامالارىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى، ق ر ۇ ع ا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلىنىڭ «قازىرگى تۇرىك تىلدەرىندەگى تەرمينجاسام ۇدەرىسىنىڭ تىلدىك جانە الەۋمەتتىك- لينگۆيستيكالىق ماسەلەلەرى» تاقىرىبىنا ارنالدى.

بايانداماشى قازىرگى تۇركى تىلدەرىندەگى تەرمينجاسام ۇدەرىسىنىڭ تىلدىك جانە الەۋمەتتىك- لينگۆيستيكالىق قىرلارىن قاراستىرىپ، تەرمينقور قالىپتاستىرۋدىڭ ۇلتتىق ءتىلدىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن، ونىڭ تۇركى تىلدەرى اراسىنداعى تەرمينالماسىم جانە تەرميندەردى ءوزارا بىرىزدەندىرۋ ۇدەرىستەرىمەن دە تىعىز بايلانىستى ەكەنىن نەگىزدەدى.

تۇركى تىلدەرىنىڭ گەنەتيكالىق جاقىندىعى، ورتاق تاريحي-لەكسيكالىق قورى مەن ءسوزجاسامدىق مۇمكىندىكتەرى جالپىتۇرىك تەرمينقورىن قالىپتاستىرۋعا قولايلى نەگىز رەتىندە سيپاتتالدى. بۇل رەتتە تەرميندەردى قالىپتاستىرۋ مەن قولدانىسقا ەنگىزۋدە ءار ءتىلدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ، ورتاق تىلدىك رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە تەرمينولوگيالىق ۇيلەسىمدىلىكتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى.

اتالعان ماسەلە قازاق تەرمينولوگياسىن دامىتۋدا ۇلتتىق ءتىلدىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ، تۇركى تىلدەرى اراسىنداعى عىلىمي بايلانىستاردى نىعايتۋ جانە تەرمينولوگيالىق تاجىريبە الماسۋدى جەتىلدىرۋ تۇرعىسىنان وزەكتى.

سيفرلىق تەحنولوگيالار جانە تەرمينولوگيالىق بىرىزدىلىك

ماقسۇت نارىكبايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، PhD اينۇر باەكەيەۆا «سات قۇرالدارى ارقىلى كوپتىلدى تەرمينولوگيانى اۋدارما تاجىريبەسىندە اۆتوماتتاندىرۋ» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. باياندامادا كوپ ءتىلدى تەرمينولوگيانى كومپيۋتەر كومەگىمەن اۋدارۋ قۇرالدارى (CAT) ارقىلى اۆتوماتتاندىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى نازارى تەرمينولوگيالىق بىرىزدىلىكتى ساقتاۋ، تەرمينبازالاردى قالىپتاستىرۋ، اۋدارما جادىن پايدالانۋ جانە سالالىق اۋدارماداعى تەرميندەردى ستاندارتتاۋ ماسەلەلەرىنە باعىتتالدى.

قازىر جاساندى ينتەللەكت پەن ماشينالىق اۋدارما تەحنولوگيالارىنىڭ دامۋى اۋدارما ۇدەرىسىنە جاڭا مۇمكىندىكتەر ەنگىزىپ وتىر. دەگەنمەن سالالىق ماتىندەردەگى تەرميندەردىڭ دالدىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ، بەكىتىلگەن تەرمينولوگيالىق بالامالاردى ساقتاۋ جانە اۋدارما ساپاسىن باقىلاۋ ماسەلەلەرى ءوز ماڭىزىن جوعالتقان جوق.

وسى تۇرعىدان العاندا، CAT قۇرالدارى اۋدارماشىنىڭ جۇمىسىن تولىق الماستىراتىن جۇيە ەمەس، تەرمينولوگيالىق شەشىمدەردى جۇيەلەۋگە، بۇرىن بەكىتىلگەن بالامالاردى ءبىرىزدى قولدانۋعا جانە اۋدارما ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كاسىبي ورتا رەتىندە قاراستىرىلدى. باياندامادا سيفرلىق قۇرالداردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى كوپتىلدى تەرمينولوگيالىق رەسۋرستاردى باسقارۋدىڭ جانە اۋدارما تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارىلدى.

بۇل ماسەلە قازاق تىلىندەگى عىلىمي جانە تەحنيكالىق اقپارات كولەمى ارتىپ، سالالىق ماتىندەردى بىرنەشە تىلدە ساپالى ازىرلەۋ قاجەتتىلىگى كۇشەيگەن قازىرگى كەزەڭدە ەرەكشە ماڭىزعا يە.

قازاق تەرمينجاسامىنىڭ عىلىمي جانە پراكتيكالىق باعىتتارى

ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى «ءتىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى تەرمينولوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقىتگۇل ىسقاق جاراتىلىستانۋ- ماتەماتيكالىق باعىتتاعى بەكىتىلگەن تەرميندەردەگى تەرمينجاسام ۇدەرىسىن قاراستىردى. باياندامادا وسى سالادا قولدانىلاتىن تەرميندەردىڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلىكتەرىن زەردەلەۋ، تەرمينجاسام تاسىلدەرىن سارالاۋ جانە بەكىتىلگەن تەرميندەردىڭ جۇيەلىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى قامتىلدى.

شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى قازاق فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، PhD اقجىبەك احمەت جالپى ءتىل بىلىمىندەگى تەرمينجاسام ۇلگىلەرىنە توقتالدى. بايانداماشى تەرمينجاسامدى ءتىلدىڭ سوزدىك قۇرامىن عىلىمي ۇعىمدارمەن تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى ۇدەرىس رەتىندە قاراستىرىپ، ونىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى مەن تىلدىك زاڭدىلىقتارىن زەردەلەۋگە نازار اۋداردى.

قازاق- امەريكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سارا كويانبەكوۆا قازاق تەرمينجاسامىنداعى جاڭا اتاۋلار پاراديگمالارىنىڭ جاسالۋى جانە ولاردىڭ سيفرلىق مودەلدەرى تۋرالى ءسوز قوزعادى. باياندامادا جاڭا اتاۋلاردى قالىپتاستىرۋدىڭ قازىرگى باعىتتارى مەن سيفرلىق تەحنولوگيالاردى تەرمينولوگيالىق زەرتتەۋلەردە قولدانۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلدى.

نەمات كەلىمبەتوۆ اتىنداعى تۇركى تانۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتورى مارلەن ءادىلوۆ كونە سوزدەردىڭ تەرمين رەتىندە قايتا جاندانۋ ءۇردىسى جانە تۇركى تىلدەرى اراسىنداعى تەرمينالماسىم ماسەلەلەرىن تالقىلادى. بۇل باعىت ۇلتتىق ءتىلدىڭ تاريحي لەكسيكالىق قورىن تەرمينجاسامدا پايدالانۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەۋگە، كونە سوزدەردىڭ قازىرگى عىلىمي قولدانىسقا ەنۋ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋعا جانە تۇركى تىلدەرىنىڭ ورتاق تىلدىك رەسۋرستارىن زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن.

سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتورى ايدا اۋباكيروۆا قازاق ءتىل بىلىمىندەگى جاڭا تەرميندەردىڭ زەرتتەلۋى، جىكتەلۋى جانە قالىپتانۋى ماسەلەلەرى بويىنشا زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ۇسىندى. باياندامادا جاڭا تەرميندەردى عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەۋ، ولاردىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ جانە قولدانىستاعى تەرمينولوگيالىق نورمالاردى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى قامتىلدى.

باياندامالار قازاق تەرمينجاسامىن دامىتۋدا ءتىلدىڭ ىشكى ءسوزجاسامدىق الەۋەتىن پايدالانۋ، تاريحي لەكسيكالىق قوردى جاڭعىرتۋ، جاڭا اتاۋلاردى عىلىمي نەگىزدە قالىپتاستىرۋ جانە تەرميندەردى قولدانىسقا ەنگىزۋ بارىسىندا جۇيەلىلىك پەن بىرىزدىلىكتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنىڭ ءوزارا ساباقتاس ەكەنىن كورسەتتى.

قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندەگى الەۋەتىن ارتتىرۋ

كونفەرەنتسيانىڭ پىكىرتالاس بولىمىندە قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارى، ۇلتتىق تەرميندەردى قالىپتاستىرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى جانە تەرمينولوگيالىق قوردى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن سارالاندى. قاتىسۋشىلار تەرمينجاسامنىڭ عىلىمي قاعيداتتارىن جۇيەلەۋ، تەرميندەردى ستاندارتتاۋ مەن بىرىزدەندىرۋ، سالالىق تەرمينولوگيالىق رەسۋرستاردى جەتىلدىرۋ جانە سيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ باعىتتارىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى.

عىلىمي جيىننىڭ ماڭىزدىلىعى - تەرمينجاسامدى جەكەلەگەن سوزدەرگە بالاما ۇسىنۋمەن شەكتەمەي، عىلىمي ۇعىمداردى ءدال ءارى جۇيەلى جەتكىزەتىن، ۇلتتىق ءتىلدىڭ تابيعي زاڭدىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن تەرمينولوگيالىق جۇيە قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى رەتىندە قاراستىرۋىندا. بۇل رەتتە تەرميندەردىڭ عىلىمي مازمۇنعا سايكەستىگى، تىلدىك تۇرعىدان قولايلىلىعى، قولدانىستاعى تۇراقتىلىعى جانە سالالار اراسىندا ءبىرىزدى قولدانىلۋى ماڭىزدى ولشەمدەر رەتىندە ايقىندالدى.

سونىمەن قاتار تۇركى تىلدەرى اراسىنداعى تەرمينولوگيالىق بايلانىستاردى دامىتۋ، اۋدارما ۇدەرىسىندە سيفرلىق قۇرالداردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە جاڭا تەرميندەردى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ قازاق ءتىلىنىڭ زاماناۋي عىلىم مەن تەحنولوگيا سالالارىنداعى قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارى رەتىندە باعالاندى.

«ءتىل- قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى ۇيىمداستىرعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا قازاق تەرمينجاسامىنىڭ تەوريالىق جانە قولدانبالى ماسەلەلەرىن ءبىر الاڭدا تالقىلاۋعا، عىلىمي تاجىريبە الماسۋعا جانە ۇلتتىق تەرمينولوگيالىق قوردى جەتىلدىرۋدىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى.

كونفەرەنتسيادا ۇسىنىلعان عىلىمي تۇجىرىمدار مەن پىكىرلەر قازاق تەرمينجاسامىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ، تەرميندەردى جۇيەلەۋ مەن بىرىزدەندىرۋ، ۇلتتىق تەرمينولوگيالىق رەسۋرستاردى دامىتۋ جانە قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندەگى الەۋەتىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار ءۇشىن ماڭىزدى عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىز بولا الادى.