قازاق حالقى وبادان قالاي قورعاندى؟

تاريحي دەرەكتەر مەن ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، وبا ەپيدەمياسى قازاقستان جەرىندە تالاي رەت قايتالانىپ، حالىققا ورنى تولماس قاسىرەت اكەلدى. ىندەت ورشىگەن جىلدارى تۇتاس اۋىلدار مەن رۋلاردىڭ قىرىلىپ قالعانى تۋرالى دەرەكتەر كوپ.

مىسالى، XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا (اسىرەسە 1900- 1910 -جىلدارى) ىلە، سىرداريا، جەتىسۋ ايماقتارىندا وبادان مىڭداعان ادام قازا تاپتى. اۋرۋدىڭ كەسىرىنەن كوشپەلى شارۋاشىلىق كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. مال باعاتىن ادامداردىڭ قىرىلۋىنا بايلانىستى مال قاراۋسىز قالىپ، حالىق كەدەيشىلىككە ۇشىرادى.

جۇقپالى ىندەت حالىقتى ۇرەي قۇشاعىندا ۇستاپ، جۇقپالى وشاقتاردان قاشۋ ماقساتىندا ەلدىڭ جاپپاي باسقا ايماقتارعا كوشۋىنە ءماجبۇر ەتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستاردى بۇزدى.

قازاق حالقىنىڭ وبادان قورعانۋ تاسىلدەرى

مەديتسينا عىلىمى مەن ۆاكسينا بولماعان زاماندا قازاقتار عاسىرلار بويى قالىپتاسقان وزىندىك سانيتارلىق-گيگيەنالىق جانە كارانتيندىك شارالاردى قولداندى. وقشاۋلاۋ (كارانتين): اۋىل ىشىندە نەمەسە كورشىلەس اۋىلداردا وبا بەلگىلەرى بايقالسا، قازاقتار دەرەۋ «ءولى ارالىق» نەمەسە «تاسقالا» ءتارتىبىن ەنگىزدى. ناۋقاس شىققان كيىز ءۇيدى نەمەسە اۋىلدى باسقا كوشتەن بولەك ۇستاپ، اۋرۋ وشاعىنا ەشكىمدى كىرگىزبەدى، سىرتقا دا شىعارمادى.

وبادان قايتىس بولعان ادامنىڭ كيىم-كەشەگىن، قولدانعان زاتتارىن ورتەپ جىبەرەتىن نەمەسە تەرەڭ ەتىپ كومەتىن. بۇل ۆيرۋستىڭ نەمەسە بۇرگەلەردىڭ تارالۋىن بولدىرماۋدىڭ باستى شاراسى بولدى. ىندەت شىققان اۋماقتان جۇرت دەرەۋ كوشىپ كەتىپ، تازا اۋا مەن جاڭا قونىسقا كوشۋدى ادەتكە اينالدىردى.

ءداستۇرلى ەمدەۋ جولدارى مەن حالىق مەديتسيناسى

ول كەزدەگى حالىق ەمشىلەرى مەن باقسىلاردىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولعانىمەن، ورگانيزمنىڭ قورعانىش كۇشىن ارتتىرۋعا جانە سيمپتومداردى جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان ادىستەردى قولداندى. دەرمەنە مەن جۋسان: قازاقتار جۋسان مەن دارمەنە سياقتى وسىمدىكتەردىڭ تۇتىنىمەن كيىز ءۇيدى، ىدىس-اياقتى جانە كيىمدەردى الاستاپ، زياندى جاندىكتەر مەن جۇقپالى يىستەردى كەتىرۋگە تىرىستى.

تەرلەتۋ شارالارى: ناۋقاستىڭ دەنە قىزۋى كوتەرىلگەندە تابيعي شوپتەردەن (كيىكوتى، تۇيمەداق) جاسالعان ىستىق قايناتپالار بەرىپ، قالىڭ كيىزگە وراپ تەرلەتۋ ارقىلى دەنەدەگى ۋدى شىعارۋعا تىرىستى.

انتيسەپتيكالىق قۇرالدار: جانۋارلاردىڭ مايلارىن، اسىرەسە جىلقى نەمەسە ايۋ مايىن جاعىپ، دەنە قىزۋىن باسەڭدەتۋگە تىرىسقان كەزدەر دە بولدى. دەگەنمەن، سول زامانعى حالىقتىق ەمدەۋ ادىستەرى وبا سەكىلدى وتە قاتەرلى باكتەريالىق ينفەكسياعا قارسى دارمەنسىز بولدى. ىندەتتىڭ تارالۋى تەك كەڭ كولەمدى كارانتين شارالارى مەن كەيىننەن كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە عانا قولعا الىنعان ارنايى پروۆيزورلىق پۋنكتتەر مەن ۆاكسيناتسيانىڭ ارقاسىندا عانا اۋىزدىقتالدى.

قازاقستان اۋماعىندا وباعا قارسى عىلىمي جانە جۇيەلى كۇرەس جۇمىستارى XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا باستاۋ الدى. بۇعان دەيىن حالىق تەك ءداستۇرلى كارانتين جانە وقشاۋلاۋ شارالارىمەن شەكتەلسە، ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنان باستاپ كاسىبي مەديتسينالىق ورتالىقتار مەن ارنايى پروتيۆوچۋمدى (وباعا قارسى) وتريادتار قۇرىلا باستادى. 

ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا بىرنەشە ءىرى ىندەت بولعان. 1905-1906 -جىلدارداعى «بەكەتاي» نەمەسە نارىن بولىگىندەگى وبا كەزىندە رەسمي دەرەكتەر بويىنشا 659 ادام اۋىرىپ، 621 ى قايتىس بولعان.

1908 -جىلى بوكەي ورداسىنىڭ ورتالىعى وردادا (قازىرگى حان ورداسى اۋىلى) قازاقستانداعى العاشقى وباعا قارسى ستانسيا/زەرتحانا اشىلدى. بۇل شىنىمەن دە ەلدەگى العاشقى مامانداندىرىلعان سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جانە باكتەريولوگيالىق مەكەمەلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بوكەي ورداسى مەن جاڭگىر حان نەگىزىن قالاعان وڭىرلەردە العاشقى مەديتسينالىق پۋنكتتەر مەن وبا ستانسالارى اشىلىپ، سونىڭ ارقاسىندا ىندەت وشاقتارى دەر كەزىندە وقشاۋلانا باستادى.

بوكەي وڭىرىندە دارىگەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن ناۋقاستاردى دەر كەزىندە انىقتاۋ، كيىز ۇيلەر مەن زاتتاردى زارارسىزداندىرۋ، جۇقپالى وشاقتاردىڭ اينالاسىنا سانيتارلىق كوردون قويۋ تاجىريبەسى قالىپتاستى. كەيىن 1910-1913 -جىلدارى باسقا دا بەكەتتەر پايدا بولدى.

ءماجيت مۇحامەدجان ۇلى شومبالوۆ (1873- 1940) - بوكەي ورداسىنىڭ تۋماسى، قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن (كەي دەرەكتەردە 1899، كەيبىرىندە 1903 دەپ كورسەتىلەدى) دارىگەر.

ء ماجيت مۇحامەدجان ۇلى شومبالوۆ (1873-1940) - قازاقتان شىققان العاشقى كاسىبي دارىگەرلەردىڭ ءبىرى، كورنەكتى عالىم-ەپيدەميولوگ ءارى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ەدى.

قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن (1899 ج. ) ول بوكەي (ىشكى) ورداسى ستانساسىندا جۇمىس ىستەدى. 1908 -جىلى وردا پوسەلكەسىندە قازاقستانداعى ەڭ العاشقى وباعا قارسى زەرتحانانى باسقاردى. ول 1911 -جىلى اتاقتى عالىم ي. ي. مەچنيكوۆ باسقارعان ەكسپەديتسيا قۇرامىندا قالماق دالاسى مەن قازاق وڭىرىندەگى وبا ىندەتىنىڭ شىعۋ سەبەپتەرىن زەرتتەۋگە تىكەلەي قاتىستى.

قىرعىز (قازاق) دالاسىنداعى قاتەرلى ىندەتكە قارسى كۇرەستە كورسەتكەن جانقيارلىق ەڭبەگى ءۇشىن استراحان ۆەدومستۆوسىنىڭ ارنايى كۇمىس بەلگىلەرىمەن جانە مەدالدارىمەن ەكى مارتە ماراپاتتالعان. ول ەمدەۋ ىسىمەن قاتار حالىق اراسىندا سانيتارلىق-اعارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ۇلكەن ءمان بەردى.

حالەل دوسمۇحامەد ۇلى دا كاسىبي دارىگەر بولعان. ول وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەسكە تىكەلەي قاتىسىپ، تاجىريبەسى نەگىزىندە «كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي كازاحسكوگو (كيرگيزسكوگو) ناسەلەنيا» سياقتى ەڭبەكتەر جازدى (1916/1924)، وندا انىقتاۋ، وقشاۋلاۋ، كارانتين، زالالسىزداندىرۋ جانە الدىن الۋ شارالارى ناقتى تۇسىندىرىلگەن.

ول الاش قايراتكەرى، عالىم جانە اعارتۋشى رەتىندە دە تانىمال، ءبىراق مەديتسينالىق قىزمەتى دە ەلەۋلى.1949 -جىلى الماتىداعى وباعا قارسى ستانسيا نەگىزىندە ورتا ازيالىق وباعا قارسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى (كەيىن م. ايقىمبايەۆ اتىنداعى قازاق كارانتيندىك جانە زوونوزدىق ينفەكسيالار عىلىمي ورتالىعى / NSCEDI).

بۇل شاعىن دالالىق زەرتحانادان باستالىپ، جۇيەلى عىلىمي مەكتەپكە اينالعان ۇدەرىستىڭ لوگيكالىق جالعاسى. بۇگىندە قازاقستاندا تابيعي وشاقتاردى باقىلاۋ، زەرتتەۋ جانە الدىن الۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ياعني وبا بەلگىسىز جاۋ ەمەس، ونى ءجۇز جىلدان استام زەرتتەپ، كۇرەس جۇرگىزىپ كەلە جاتقان عىلىمي جانە پراكتيكالىق تاجىريبە بار.

ۇرەيگە ەمەس، ماماندار مەن عىلىمعا سۇيەنۋ كەرەك. ساقتىق پەن باقىلاۋ قاجەت، ءبىراق نەگىزسىز قورقىنىشقا بەرىلۋگە تاعى بولمايدى. تابيعي وشاقتارقازاقستاندا وبانىڭ تابيعي وشاقتارى ەل اۋماعىنىڭ شامامەن 40-41 پايىزىن (1,08- 1,12 ميلليون ك م²) قامتيدى. ت م د ەلدەرىندەگى وبا وشاقتارىنىڭ جارتىسىنان استامى قازاقستاندا ورنالاسقان. نەگىزگى 6-7 تابيعي جانە 15 كە جۋىق اۆتونومدى وشاق بار، ولاردىڭ ىشىندە 90 نان استام لاندشافتتىق-ەپيزووتولوگيالىق اۋداندار بولىنەدى.

وشاقتار نەگىزىنەن:

باتىس جانە وڭتۇستىك- باتىس وڭىرلەردە (اتىراۋ، ماڭعىستاۋ، اقتوبە، باتىس قازاقستان)؛

ورتالىق جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردە ( قىزىلوردا، تۇركىستان، جامبىل، الماتى، جەتىسۋ)؛

جەكەلەگەن اۋماقتاردا (قاراعاندى، شىعىس قازاقستان، ۇلىتاۋ جانە ت. ب. ).

نەگىزگى رەزەرۆۋار - ۇلكەن قۇمتىشقان (Rhombomys opimus)، ال تاسىمالداۋشى - بۇرگەلەر (Xenopsylla تۇرلەرى). وبا سونداي-اق تۇيەلەر ارقىلى دا جۇعۋى مۇمكىن. ەپيزووتيا (جانۋارلار اراسىنداعى وبا) جىل سايىن تىركەلەدى، ءبىراق ادامدار اراسىندا تارالۋ قاۋپى تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستالادى.

ستاتيستيكا 1926-2003 -جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا 565 ادام وبا جۇقتىرۋ جاعدايى (82 وشاق) تىركەلگەن.

ولاردىڭ ىشىندە:

قىزىلوردا وبلىسى - 40,53 پايىز؛

الماتى وبلىسى - 32,22 پايىز؛

ماڭعىستاۋ وبلىسى - 21,24 پايىز؛

اتىراۋ جانە اقتوبە وبلىستارى - از ۇلەس.

كوپتەگەن جاعدايلار انتيبيوتيكتەر كەڭىنەن قولدانىلماي تۇرعان 1926- 1948 -جىلدارعا تيەسىلى.

وكپەلىك (پنيەۆمونيلىق) فورما 72,4 پايىز قۇرادى. سوڭعى رەسمي تىركەلگەن ادام جاعدايى 2003 -جىلى بولدى. سودان بەرى تۇراقتى ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋدىڭ ارقاسىندا ادامدار اراسىندا وبا تىركەلمەگەن.

جانۋارلار اراسىنداعى ەپيزووتيا جالعاسۋدا: 2020-2025 -جىلدارى جۇزدەگەن مىڭ كەمىرگىش پەن بۇرگە زەرتتەلىپ، Yersinia pestis شتاممدارى ءبولىنىپ وتىردى. الەمدە 2015-2024 -جىلدارى شامامەن 5880 ادام جاعدايى جانە 582 ءولىم تىركەلگەن (نەگىزىنەن ماداگاسكار مەن كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى). قازاقستاندا جاعداي تۇراقتى.

وباعا قارسى كۇرەس تاسىلدەرى قازاقستاندا وباعا قارسى قىزمەت جۇيەلى جانە كەشەندى جۇمىس ىستەيدى.

نەگىزگى باعىتتار:

ەپيزووتولوگيالىق مونيتورينگ - وباعا قارسى ستانسيالار (شامامەن 9 ستانسيا) جىل سايىن جۇزدەگەن مىڭ شارشى كيلومەتر اۋماقتى زەرتتەيدى. كەمىرگىشتەردى اۋلاپ، بۇرگەلەردى، قان مەن باسقا ماتەريالداردى باكتەريولوگيالىق جانە مولەكۋليارلىق (پ ت ر) ادىستەرمەن تەكسەرەدى.

الدىن الۋ شارالارى - دەراتيزاتسيا (كەمىرگىشتەردى جويۋ) جانە دەزينسەكسيا (بۇرگەلەردى جويۋ)، قورعانىس بەلدەۋلەرىن قۇرۋ، ەلدى مەكەندەر اينالاسىنداعى سانيتارلىق شارالار.

ۆاكسيناتسيا - ەنزووتيالىق اۋماقتارداعى قاۋىپتى توپتارعا (مالشىلار، اڭشىلار، دالا جۇمىسشىلارى جانە ت. ب. ) وباعا قارسى ەگۋ جۇرگىزىلەدى.

سانيتارلىق-اعارتۋ جۇمىستارى جانە شۇعىل ارەكەت ەتۋ جوسپارلارى - ىندەت انىقتالعان جاعدايدا وقشاۋلاۋ، كارانتين، بايلانىستا بولعانداردى باقىلاۋ. عىلىمي قولداۋ - م. ايقىمبايەۆ اتىنداعى ورتالىق شتاممدار كوللەكسياسىن ساقتايدى، دياگنوستيكالىق پرەپاراتتار مەن ۆاكسينالار وندىرەدى، كادر دايارلايدى جانە د د س ۇ-مەن ىنتىماقتاسادى. بۇل جۇيە ارقىلى ادام جاعدايلارىنىڭ الدىن الۋ مۇمكىن بولدى.

ەپيزووتيا جالعاسسا دا، ادامدار اراسىنداعى جۇعۋ قاۋپى بارىنشا تومەندەتىلگەن. ءماجيت شومبالوۆ سىندى ۇلت زيالىلارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەن عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا كەيىننەن قازاق دالاسىندا قاتەرلى ىندەتتىڭ تارالۋى توقتاتىلىپ، جۇيەلى ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ ورناتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا وبا ىندەتى تولىق باقىلاۋعا الىنعان، ال ەپيدەميولوگيالىق وشاقتاردا ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن پرولابوراتوريالار تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزەدى.

e-history.kz