قازاق ايەلى اجىراسا العان با؟ تالاق، جەسىر داۋى جانە ايەل قۇقىعى

ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا شاڭىراق كوتەرۋ ەكى ادامنىڭ جەكە شەشىمىمەن عانا شەكتەلمەگەن. قۇدالىق ارقىلى ەكى وتباسى، كەيدە ەكى رۋ اراسىندا ۇزاق مەرزىمدى بايلانىس ورناعان. سوندىقتان نەكەنىڭ بۇزىلۋى ەرلى- زايىپتىلارعا عانا ەمەس، ولاردىڭ تۋىستىق قاتىناستارىنا دا اسەر ەتكەن.

جار تاڭداۋ ارقىلى اۋلەتتەر بولاشاقتاعى وداقتاستىق قاتىناستارىن دا ايقىنداعان. مۇنداي جاعدايدا اجىراسۋ وڭاي شەشىم بولماعان.

ويتكەنى وتباسى قۇرعان ايەلدىڭ تاعدىرى بالالارىمەن، اۋلەتتىڭ مۇلكىمەن جانە قوعامداعى قالىپتاسقان تۇسىنىكتەرمەن ساباقتاسقان. سوعان قاراماستان، قازاق قوعامىندا اجىراسۋ مۇلدە بولماعان دەۋ دۇرىس ەمەس. دەگەنمەن ونىڭ الەۋمەتتىك سالدارى اۋىر بولعاندىقتان، ايەلدىڭ نەكەدەن شىعۋى كوپتەگەن قيىندىقپەن قاتار جۇرگەن.

قازاقتا تالاق ايتۋ بولعان با؟

قازاق قوعامىنداعى نەكەنى بۇزۋدىڭ بەلگىلى تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى تالاقپەن بايلانىستى. تالاق ۇعىمى قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىمەن بىرگە ەنگەن. شاريعاتتا ول ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى نەكەلىك قاتىناستى توقتاتۋعا قاتىستى قولدانىلادى. ەتنوگرافتاردىڭ مالىمەتىنشە، قازاق اراسىندا تالاق ايتۋ تاجىريبەسى بولعان. الايدا ونى كەز كەلگەن جاعدايدا ەرلى-زايىپتىلار تەڭ دارەجەدە جۇزەگە اسىرعان دەپ ءتۇسىنۋ دۇرىس ەمەس. ەتنوگراف بولات بوپاي ۇلىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، تالاق ايتۋ كوبىنە ەر ادامنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان.

ال ايەل نەكەنى بۇزعىسى كەلسە، ءوزىنىڭ تالابىن نەگىزدەپ، اقساقالدارعا، بيلەرگە نەمەسە ءدىني تورەلىك جۇرگىزەتىن ادامدارعا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولعان. مۇنداي تالاپ كۇيەۋىنىڭ وتباسىن اسىراماۋى، ۇزاق ۋاقىت حابارسىز كەتۋى نەمەسە ايەلىنە زورلىق كورسەتۋى سياقتى جاعدايلارعا بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن ەدى.

الايدا يسلامدىق قۇقىقتاعى تالاقتىڭ ءتۇرلى نىساندارىن اجىراتا ءبىلۋ قاجەت. نەكەنى بۇزۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدا مىندەتتى تۇردە ءۇش رەت تالاق ايتۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك ماسەلەنى تىم قاراپايىم كورسەتەدى.

«تالاق»: بەيىمبەت مايلين ايەل تاعدىرىن قالاي سۋرەتتەدى؟

قازاق ادەبيەتىندە اجىراسۋ ماسەلەسىن تىكەلەي قوزعايتىن شىعارمالاردىڭ ءبىرى بەيىمبەت مايليننىڭ 1923 -جىلى جازىلعان «تالاق» اڭگىمەسى. شىعارمادا ايداربەك پەن زەينەپتىڭ وتباسىلىق ءومىرى باياندالادى. جەتى جىل بىرگە تۇرعان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىندا ۇرىس-كەرىس ءجيى بولادى. ايداربەك ايەلىنە قول كوتەرۋدى ادەتكە اينالدىرعان.

زەينەپ تە مۇنداي تۇرمىسقا بىرتە-بىرتە كوندىگىپ كەتكەن. كەزەكتى جانجال كەزىندە ايداربەك ايەلىن ۇرىپ، اشۋ ۇستىندە تالاق ايتادى. بۇل ءسوز زەينەپكە اۋىر تيەدى. ويتكەنى ول كۇيەۋىنىڭ قورلىعىنا ءتوزىپ كەلگەنىمەن، نەكەسىنىڭ بۇزىلۋىن ەلەستەتە المايدى.

ونىڭ تۇسىنىگىندە نەكە ەكى ادامدى ءبىر-بىرىنە بايلاپ تۇرعان ماڭىزدى بايلانىس ەدى. اڭگىمەدەگى وقيعا بۇدان ءارى كۇتپەگەن باعىتتا ءوربيدى. ايداربەك تە اشۋمەن ايتقان ءسوزىنىڭ سالدارىن تۇسىنە باستايدى. ايەلىنەن ايىرىلعىسى كەلمەيدى، ءبىراق ءدىني تالاپتاردى قالاي ورىنداۋ كەرەگىن بىلمەي دال بولادى. اقىرىندا ەرلى-زايىپتىلار قايتا تاتۋلاسادى. دەگەنمەن ولاردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى تۇبەگەيلى وزگەرمەيدى.

اۆتور اڭگىمەنىڭ سوڭىندا بۇرىنعى ۇرىس پەن زورلىقتىڭ جالعاسا بەرگەنىن كورسەتەدى. بۇل شىعارمادا جازۋشى تالاقتىڭ ءوزىن عانا ەمەس، ايەلدىڭ وتباسىنداعى تاۋەلدى جاعدايىن، زورلىققا ۇيرەنىسىپ كەتۋىن جانە قوعامداعى قالىپتاسقان تۇسىنىكتەردىڭ ادام ومىرىنە ىقپالىن سىنايدى. زەينەپتىڭ تاعدىرى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەنى اڭعارتادى: نەكەنى بۇزۋ مۇمكىندىگى بولعانىمەن، ايەلدىڭ ودان كەيىنگى ءومىرىن ءوز ەركىمەن قالىپتاستىرۋى الدەقايدا كۇردەلى ەدى.

قازاق ايەلىنىڭ جەكە مۇلكى بولعان با؟

كوشپەلى قوعامدا مال مەن جايىلىم شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزگى تىرەگى سانالعان. اۋلەتتىڭ باستى مۇلكىن باسقارۋ كوبىنە ەر ازاماتتاردىڭ قولىندا بولعان. ءداستۇرلى قوعامداعى ەكونوميكالىق بيلىك نەگىزىنەن اكە، كۇيەۋ نەمەسە ۇلكەن ۇل ارقىلى جۇزەگە اسقان. سوندىقتان ايەلدەردىڭ وتباسىلىق مۇلىككە قاتىستى مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بولعان. دەگەنمەن ايەلدىڭ ەشقانداي جەكە دۇنيەسى بولماعان دەگەن پىكىر دە ءبىرجاقتى. ماسەلەن، قىز ۇزاتىلعان كەزدە توركىنىنەن بەرىلگەن جاساۋ ەرەكشە ورىن العان. ونىڭ قۇرامىنا كيىم-كەشەك، توسەك-ورىن، ءۇي جابدىقتارى جانە باسقا دا تۇرمىستىق بۇيىمدار كىرگەن.

وسىلايشا، اۋلەتتىڭ ورتاق مۇلكىن باسقارۋ قۇقىعى مەن ايەلدىڭ جەكە زاتتارىنا يەلىك ەتۋ مۇمكىندىگىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ قاجەت.

كۇيەۋىمەن اجىراسقان جاعدايدا بالالار كىمنىڭ قولىندا قالعان؟

ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا اجىراسۋ ەرلى-زايىپتىلاردىڭ عانا ەمەس، ولاردىڭ بالالارىنىڭ دا تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتكەن. ويتكەنى قازاق ءۇشىن بالا جەكە وتباسىنىڭ عانا ەمەس، اۋلەتتىڭ جالعاسى سانالعان. سوندىقتان نەكە بۇزىلعان جاعدايدا بالالاردىڭ كىممەن قالاتىنى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولعان. بۇل ماسەلە قازاق ادەبيەتىندە دە كورىنىس تاپقان.

ماسەلەن، جازۋشى تولىمبەك ءابدىرايىمنىڭ «تۇنجىر» حيكاياتىندا اتا-اناسىنىڭ اجىراسۋىنان كەيىنگى بالانىڭ اۋىر تاعدىرى باياندالادى. شىعارماداعى راۋاننىڭ اتا-اناسى ول دۇنيەگە كەلگەن كەزدە اجىراسادى. اناسى باسقا ادامعا تۇرمىسقا شىعىپ، بالاسىن اكە جاعىنداعى تۋىستارىنىڭ قولىندا قالدىرادى. راۋان العاشىندا اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىندە وسەدى. كەيىن ولار دۇنيەدەن وتكەن سوڭ اكەسىنىڭ قولىنا بارادى. الايدا جاڭا وتباسىندا وگەي شەشەسىنىڭ قىسىمىنا ۇشىراپ، قيىندىق كورەدى.

جازۋشى راۋاننىڭ ءومىرى ارقىلى اتا-اناسىنىڭ ەكىگە ءبولىنۋى بالانىڭ بولاشاعىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى. اكە-شەشەنىڭ جەكە شەشىمى بالا ءۇشىن تەك تۇرعىلىقتى جەرىنىڭ وزگەرۋى ەمەس، ونىڭ ەموتسيونالدىق جاعدايىنا، وتباسىنداعى ورنىنا جانە جاقىندارىمەن قارىم-قاتىناسىنا ىقپال ەتەتىن كۇردەلى وقيعاعا اينالادى. وسىعان ۇقساس ماسەلە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمە» پوۆەسىندە دە قوزعالادى.

شىعارماداعى بالانىڭ اتا-اناسى اجىراسقان. اناسى جاڭا وتباسىن قۇرىپ، بالاسىن اتاسىنىڭ تاربيەسىنە قالدىرادى. ال اكەسى بالاسىنىڭ ومىرىنە ارالاسپايدى. اتا-اناسىنىڭ مەيىرىمىنە ءزارۋ بالا اكەسىمەن كەزدەسۋدى ارمانداپ، ءوزىن قورشاعان الەمنەن جۇبانىش ىزدەيدى. الايدا بۇل شىعارمالارداعى وقيعالاردى قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىق جۇيەسىندەگى بالاعا قاتىستى ەرەجەلەردىڭ تىكەلەي دالەلى رەتىندە قابىلداۋعا بولمايدى. ولار اجىراسۋدىڭ بالالار ومىرىنە تيگىزەتىن اسەرىن كوركەم بەينەلەيدى. ال تاريحي-ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەر سول كەزەڭدە بالانىڭ اكە اۋلەتىندە قالۋى نەلىكتەن ماڭىزدى سانالعانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ۇستانىم تۋىستىق قاتىناستارمەن، اۋلەتتىڭ جالعاسۋىمەن جانە مۇراگەرلىك ماسەلەلەرىمەن بايلانىستى بولعان.

دەگەنمەن بالالار بارلىق جاعدايدا مىندەتتى تۇردە اكەسىندە قالعان دەپ كەسىپ ايتۋ دۇرىس ەمەس. ناقتى شەشىمگە وتباسىنىڭ جاعدايى، تۋىستار اراسىنداعى كەلىسىم جانە سول ورتادا قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپتار ىقپال ەتۋى مۇمكىن ەدى. وسىلايشا، ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا اجىراسۋ مۇمكىندىگى بولعانىمەن، بالالاردىڭ تاعدىرى ايەلدىڭ شەشىم قابىلداۋ ەركىندىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتكەن. اسىرەسە بالاسىنان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى كەيبىر انالاردىڭ نەكەنى بۇزۋدان باس تارتۋىنا سەبەپ بولعان.

جەسىر ايەل نەگە قايتا تۇرمىسقا شىقپاعان؟

قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوعامىندا جەسىرلىك پەن امەڭگەرلىك ينستيتۋتى وتباسىلىق قاتىناستاردىڭ ماڭىزدى بولىگى بولعان. امەڭگەرلىك كۇيەۋى قايتىس بولعان ايەلدىڭ مارقۇمنىڭ تۋىستارىنىڭ بىرىمەن نەكەلەسۋىنە قاتىستى قالىپتاسقان سالت رەتىندە بەلگىلى. بۇل ءداستۇردىڭ ماقساتى تۋرالى زەرتتەۋشىلەر ءارتۇرلى تۇسىندىرمە بەرەدى. ولاردىڭ قاتارىندا بالالاردىڭ اكە اۋلەتىمەن بايلانىسىن ساقتاۋ، وتباسى شارۋاشىلىعىنىڭ ىدىراماۋى جانە جەسىر قالعان ايەلدى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ ماسەلەلەرى بار.

دەگەنمەن ايەلدىڭ تاڭداۋى ءاردايىم تولىق ەركىن بولدى دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولمايدى. ونىڭ جاعدايىنا تۋىستاردىڭ شەشىمى مەن قوعامدىق قىسىم دا اسەر ەتۋى مۇمكىن ەدى. كوپ جاعدايدا كەيبىر جەسىر ايەلدەر بالالارىنىڭ ەنشىسىن، ولاردىڭ اكەسىنەن قالعان دۇنيەسىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا قايتا تۇرمىس قۇرۋدان باس تارتقان.

قازاق ادەبيەتىندە جەسىر قالعان ايەلدىڭ مۇلىكتىك جاعدايى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اڭگىمەسىندە دە كورىنىس تابادى. شىعارمادا عازيزانىڭ اكەسى جاقىپ پەن باۋىرى مۇقاش قايتىس بولعاننان كەيىن ۇيدە ءۇش ايەل عانا قالادى. وسى ساتتە جاقىپتىڭ تۋىستارى ولاردىڭ ازىن- اۋلاق دۇنيەسىنە كوز تىگىپ، مۇلكىن ءبولىسۋدى كوزدەيدى.

عازيزانىڭ اجەسى قارا شاڭىراقتى ساقتاپ، ۇلىنىڭ ورنىن جوعالتپاۋعا تىرىسقانىن ايتادى. ال تۋىستارى عازيزانى باسقا جاققا ۇزاتىپ، قالعان مۇلىكتى ءوز قولدارىنا وتكىزۋدى ويلاستىرادى. وسى وقيعا ارقىلى جازۋشى ەر ادامىنان ايىرىلعان وتباسىنىڭ قانشالىقتى وسال جاعدايعا تۇسكەنىن كورسەتەدى. اسىرەسە جەسىر ايەل مەن ونىڭ بالالارى ءۇشىن باسپاناسى مەن ازىن-اۋلاق دۇنيەسىن ساقتاپ قالۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزى بولعانىن اڭعارتادى.

بۇل مىسال ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا نەكە ماسەلەسىنىڭ مۇلىكتىك قاتىناستارمەن قانشالىقتى تىعىز بايلانىستى بولعانىن كورسەتەدى.

ايەلدىڭ ەركىندىگى ادەبيەتتە قالاي كورىندى؟

قازاق ادەبيەتىندە ايەلدىڭ ءوز تاعدىرىن تاڭداۋ ماسەلەسى ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا ەرەكشە وتكىر كوتەرىلدى. ء مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «باقىتسىز جامال» رومانىنداعى جامال سۇيمەگەن ادامىنا ۇزاتىلىپ، اقىرىندا كۇيەۋىنىڭ ۇيىنەن قاشۋعا ءماجبۇر بولادى. ءبىراق ونىڭ ەركىن ءومىر سۇرۋگە تالپىنىسى قايعىلى اياقتالادى. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «قامار سۇلۋ» رومانىندا باستى كەيىپكەر ءوزىن سۇيمەيتىن ادامعا تۇرمىسقا شىعۋعا قارسى تۇرادى.

الايدا قىزدىڭ قارسىلىعى ونىڭ تاعدىرىن وزگەرتۋگە جەتكىلىكسىز بولادى. بۇل شىعارمالاردا رەسمي اجىراسۋ راسىمىنەن گورى ايەلدىڭ نەكە تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ەركىندىگى كوبىرەك كورىنىس تاپقان. ال بەيىمبەت مايليننىڭ «تالاق» اڭگىمەسى ماسەلەنى وتباسىلىق ءومىردىڭ ىشىنەن كورسەتەدى.

وندا ايەلدىڭ كۇيەۋگە شىققاننان كەيىنگى جاعدايى، نەكەنىڭ بۇزىلۋى جانە قوعامداعى قالىپتاسقان تۇسىنىكتەردىڭ سالدارى بەينەلەنەدى. وسى ءۇش شىعارمانى سالىستىرعاندا ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىندە ايەل تاعدىرىنىڭ جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قوعامنىڭ ماسەلەسى رەتىندە كوتەرىلگەنىن بايقاۋعا بولادى.

سونىمەن، قازاق ايەلى اجىراسا العان با؟

تاريحي جانە ەتنوگرافيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا نەكەنى بۇزۋعا مۇمكىندىك بولعان. ءبىراق ايەل مەن ەركەكتىڭ بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانۋ جاعدايى بىردەي بولماعان. ايەلدىڭ اجىراسۋ تۋرالى شەشىمىنە بالالارىنىڭ تاعدىرى، مۇلىكتىك قاتىناستار، اۋلەتارالىق بايلانىستار جانە قوعامداعى قالىپتاسقان نورمالار اسەر ەتكەن.

سوندىقتان وتكەندى ايەلدىڭ ەشقانداي قۇقىعى بولماعان كەزەڭ رەتىندە عانا سيپاتتاۋ دا، قازاق قوعامىندا ەرلى-زايىپتىلار تولىق تەڭدىككە يە بولعان دەپ كورسەتۋ دە تاريحي شىندىقتى جەڭىلدەتەدى. بەيىمبەت مايليننىڭ «تالاق» اڭگىمەسى وسى كۇردەلى ماسەلەنى تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. شىعارماداعى زەينەپتىڭ تاعدىرى ايەل ءۇشىن اجىراسۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋى مەن ءوز ءومىرىن ەركىن تاڭداۋ قۇقىعىنىڭ بىردەي ۇعىم ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.

دەمەك، ماسەلە قازاق ايەلىنىڭ اجىراسا العان-الماعانىندا عانا ەمەس، ونىڭ ءوز تاعدىرىن قانشالىقتى دەربەس شەشە العانىندا جاتىر.

e-history.kz