قازاق دالاسىندا وتىرىكشىلەردى قالاي جازالاعان
الماتى. KAZINFORM - قازىر قازاقستان زاڭىندا جالعان اقپارات تاراتىپ، بىرەۋگە جالا جاپقانى ءۇشىن ايىپپۇلدان باستاپ 1 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن جازا قاراستىرىلعان.
ال قازاق دالاسىندا قاۋەسەت تاراتۋشىلار قالاي جازالانعانىن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى باباقۇمار قينايات ۇلى ايتىپ بەردى.
تاريحشى باباقۇمار قينايات ۇلى دالا حالىقتارى ادەپ-عۇرىپتىق زاڭدارعا باعىنعانىن ايتادى. ال عۇرىپ زاڭى قازىرگى دەموكراتيانى ۇندەيدى دەيدى. ياعني ادام قۇقىعى مەن ابىرويىن قورعاۋعا نەگىزدەلگەن.
سوزىنشە، قازاق حالقى ءۇشىن ءسوزدىڭ ءمانى جوعارى بولعاندىقتان عايبات ءسوز، جالا جابۋ ماسەلەسى ءجىتى قارالعان.
- «باسقا پالە - تىلدەن»، «ءتىل تاس جارادى، تاس جارماسا باس جارادى» دەگەن ماقالدارىمىز شىنشىل ءسوزدىڭ ءمانىن كورسەتەدى. سول ءۇشىن جالعان ايتۋ سوراقى دۇنيە دەپ سانالعان. بىرەۋدى عايباتتاۋعا جول بەرىلمەگەن. اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «سوزگە بەرىك حالىق ەدىك، ۋادەگە بەرىك ەدىك. كەيىن بۇل قاسيەتىمىزدى جوعالتىپ الدىق. وتارلاۋ، ۇلتسىزداندىرۋ ماسەلەلەرىنەن كەيىن جالعان ءسوز، بىرەۋدى ايىپتاۋ كوبەيىپ كەتتى» دەگەن ءسوزى بار، - دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
ايتۋىنشا، شىڭعىس حاننىڭ «ۇلى جاساق جولى»، ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى، قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى بويىنشا جالعان ءسوز ايتىپ، رۋ مەن قاۋىمنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرگەندەرگە اقساقالدار شارا قولدانعان.
- ءبىرىنشى ەكى تاراپتى ءبىتىستىرىپ، رايلاستىرادى، وتىرىك ايتقان ادامنان كەشىرىم سۇراتادى. الايدا ءىس الىسقا بارسا، بيلەر سوتىنا جەتەدى. كەيىن وتىرىك ءسوز ايتقان ادامعا بەتىنە تۇكىرۋ، وگىزگە تەرىس مىنگىزۋ شارالارى قولدانىلعان. ياعني بۇل جالعان ايتقان ادام قارا بەت بولادى. ال قوعام ءۇشىن سول كەزدە قارا بەت بولۋ - ەڭ سوراقى جازا، - دەدى قينايات ۇلى.
ودان بولەك قۇن تولەۋ جازاسى قاراستىرىلعان. مۇنى قازىرگىنىڭ ايىپپۇل جازاسىنا بالاۋعا بولادى.
ال كەيىن 19-عاسىرلاردا اقمولا، ورىنبور جانە تۇركىستان قازاقتارى جالعان كۋالىك بەرگەن ادامدى «ات-شاپان» ايىبىنا تارتقان نەمەسە جەتى كۇنگە دەيىن قاماۋعا الۋ جازاسىن تاعايىنداعان.
ال تۇركىستان ولكەسى قازاقتارىنىڭ ادەت-عۇرپى بويىنشا جالعان انت بەرگەن ادامنىڭ كىناسى جالا جابىلعان ادامنىڭ زاردابىنا قاراي جازالانعان دەيدى. ماسەلەن بىرەۋ ەكىنشى ادامدى «قىلمىس جاسادى» دەپ كۋالىك بەرەدى. ال ول ادامعا اۋىر ايىپ تاعىلىپ، ونىڭ سالدارى دۇرە سوعۋ سىندى جازاعا اكەلۋى مۇمكىن. كەيىن جالا جابىلعان بولسا، جالا جاپقان ادامنىڭ وزىنە دۇرە سوعىلادى.
جالا نە اقيقات ەكەنىن قالاي انىقتاعان
تاريحشىنىڭ سوزىنشە، ايتىلعان ءسوزدىڭ جالا نە اقيقات ەكەنىن انىقتاۋ ءۇشىن بيلەر جينالادى. وسىلايشا ەكى تاراپ كوپشىلىك الدىندا انت بەرەدى. ول زاڭ عىلىمىنىڭ دوكتورى سالىق زيمانوۆتىڭ جيناعىنا سۇيەنىپ جاۋاپ بەردى.
- وزىنە قاتىستى ايتىلعان ءسوزدىڭ جالا ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ادام اق كيىم كيىپ، قۇراندى ءسۇيىپ، ناندى ۇستايدى. ءىس بيلەر سوتىنا جەتسە، «جان بەرۋ» راسىمىنە دەيىن جەتەدى. ايىپ تاعىلىپ جاتقان ادامنىڭ «ەڭ تازا»، «پاك» دەپ سانالاتىن جاقىنى وسى جورالعىنى بيىك جەردە نە وزەن-سۋدىڭ جانىندا ورىندايدى. «وتىرىك ايتسام، انا دۇنيەدە دە، مىنا دۇنيەدە دە وڭباي كەتەيىن، مالىمنىڭ يگىلىگىن كورمەيىن» دەگەن سوزدەردى ايتىپ، مىلتىقتىڭ وقتالعان جاعىن سۇيەدى. كەيدە ءتىپتى اتا-باباسىنىڭ كورىن 3 رەت اينالادى، - دەدى ساراپشى.
سونداي-اق باباقۇمار قينايات ۇلى تاريحشى جامبىل ارتىقبايەۆتىڭ «جەتى جارعى» تۋرالى زەرتتەۋىنە توقتالدى. وندا دا جالا جابىلعان ادام اق ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ءوزىن «ولىك جونەلتكەندەي ارۋلاپ، ءوزىن كەبىنگە ورايتىن» دەيدى.
تاريحشى قازاق ءسوز قۇدىرەتىنەن قورىققاندىقتان، «پاك» ەمەس ادام مۇنداي سىننان وتۋگە قورقىپ، وتىرىك ايتسا، وتىرىك ايتقانىن مويىنداپ، جازاسىن الاتىنىن ايتتى.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن قازاق قوعامىندا بي بولۋ ءۇشىن قانداي تالاپتار قويىلاتىنىن جازعان بولاتىنبىز.
