قازاق دالاسىندا كارانتين قالاي ەنگىزىلگەن

تاريحشى ازامات بەكبولات ۇلى Kazinform تىلشىسىنە قازاق دالاسىندا كارانتينگە ۇقساس قانداي شارالار بولعانىن جانە ولاردىڭ ۋاقىت وتە قالاي وزگەرگەنىن ايتىپ بەردى.

ەۋرازيانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان ۇلى دالا ەجەلدەن ءتۇرلى حالىقتار مەن مادەنيەتتەر توعىسقان ايماق بولدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 2-عاسىردان باستاپ ۇلى جىبەك جولى قىتايدى ورتالىق ازيامەن، تاياۋ شىعىسپەن جانە ەۋروپامەن بايلانىستىردى. بۇل كەزدە ساۋدا-ساتتىقپەن بىرگە مادەنيەت، ءتۇرلى ءدىني تۇسىنىكتەر تارالعانىمەن، جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ءدا بىر وڭىردەن ەكىنشى وڭىرگە جەتۋىنە جاعداي جاسادى.

ساقتار مەن عۇنداردىڭ اۋرۋدان قورعانۋى

تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، قازاق جەرىندەگى ەجەلگى ىندەتتەر مەن ولاردان قورعانۋ تاسىلدەرى تۋرالى ناقتى جازبا دەرەكتەر از. سوندىقتان ساقتار مەن عۇندار داۋىرىندە قانداي اۋرۋدىڭ قاي جىلى تارالعانىن نەمەسە كارانتيننىڭ قاشان ەنگىزىلگەنىن ءدال ايتۋ قيىن. دەگەنمەن كونە جازبالاردا كوشپەندىلەردىڭ سىرتتان كەلگەن ادامدارعا ساقتىقپەن قاراعانى تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسەدى.

- ساقتار مەن عۇندار سوعىستا قولعا تۇسكەن، تۇتقىنعا الىنعان ادامداردى ءوز اۋىلىنان بىرنەشە شاقىرىم الىس ۇستاپ، ەكى اپتاداي باقىلاعان. وسىلايشا ادامنىڭ قانداي دا ءبىر دەرتپەن شالدىققانى نەمەسە اۋرۋى بارىن تەكسەرەدى ەكەن. بۇل دەرەكتەر قىتاي جازبالارىندا كەزدەسەدى. كوشپەلىلەر اۋرۋ جۇقتىرۋ قاۋپىنە ءمان بەرگەنىن اڭعارا الامىز، - دەدى ازامات بەكبولات ۇلى.

كوشپەلى حالىق يۋستينينيان وباسىنان كارانتين ارقىلى قورعانعان

مامان 6-عاسىردا بولعان يۋستينيان وباسىنا توقتالدى. يۋستينيان وباسى - ادامزات تاريحىنداعى بۇكىل الەمگە جايىلعان العاشقى ءىرى بۋبون وباسى پاندەمياسى. بۇل ىندەت ۆيزانتيا يمپەراتورى ى يۋستينياننىڭ بيلىگى تۇسىندا باستالعاندىقتان، سونىڭ قۇرمەتىنە اتالعان. ىندەت ەفيوپيا مەن مىسىردان باستاۋ الىپ، استىق تاسيتىن كەمەلەر ارقىلى كونستانتينوپولگە جانە ەۋروپاعا، تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكاعا تارالدى.

تاريحشىنىڭ سوزىنشە، سول كەزدە تۇرىك قاعاناتى اۋماعىندا كارانتيندىك شارالار قابىلدانعان.

- ەگەر كەرۋەن جولىنىڭ بويىنداعى قالادا نەمەسە اۋىلدا اۋرۋ شىققانى تۋرالى حابار بولسا، شەكارانى جاۋىپ، قاراۋىلدار قويعان. سول ەلدى مەكەننەن شىعاتىن ادامدار مەن كەرۋەندەردى وقشاۋلاعان. «سوقىر ساۋدا» ءادىسى ارقىلى ساۋدا-ساتتىق جۇزەگە اسقان. تاۋاردى بەلگىلى ءبىر جەرگە قالدىرادى. ال ەكىنشى تاراپ ونى الىپ، ورنىنا اقشاسىن نەمەسە باسقا تاۋارىن قويعان. وسىلايشا، ادامداردىڭ تىكەلەي بايلانىسىن بارىنشا شەكتەۋگە تىرىسقان، - دەيدى ساراپشى.

تاريحشىنىڭ پىكىرىنشە، كوشپەندىلەردىڭ ءومىر سالتى ىندەتتىڭ تارالۋىن شەكتەۋگە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مۇمكىندىك بەرگەن. ەگەر ءبىر وتباسىدا نەمەسە اۋىلدا اۋرۋ بايقالسا، ناۋقاستاردى وزگەلەردەن بولەك ۇستاۋعا تىرىسقان. سول سەبەپتى كوشپەندىلەر ەۋروپاداعى وتىرىقشى حالىقتاردان سالىستىرعاندا از شىعىنعا ۇشىراعانىن ايتادى.

قازاق حاندىعىنداعى «قارا تۋ»

ىندەتتەن ساقتانۋ تەك ادامداردى وقشاۋلاۋمەن شەكتەلمەگەن. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، قازاق حاندىعى كەزەڭىندە ارنايى بەلگى قويۋ تاجىريبەسى بولعان.

ىندەت شىققان ەلدى مەكەنگە قارا جالاۋلار تىگىلگەن. جولاي وتكەن كەرۋەنشىلەر مەن جولاۋشىلار سول بەلگىنى كورىپ، قاۋىپتى اۋماققا كىرمەي، باسقا باعىتپەن جۇرۋگە تىرىسقان.

- قارا جالاۋ اۋىلدا جۇقپالى اۋرۋ تارالىپ جاتقانىن بىلدىرگەن. سىرتتان كەلە جاتقان جولاۋشى نەمەسە كەرۋەن وسى بەلگىنى كورگەندە، ول جەرگە بارماي، اينالىپ وتۋگە ءتيىس بولعان. سونداي-اق بۇل اۋىلدان قانداي ءدا بىر زاتتى الۋعا تىيىم سالىنعان، - دەيدى تاريحشى.

جانازا راسىمىنە دەشەكتەۋلەرقويىلعان

ىندەت ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا عانا ەمەس، جەرلەۋ راسىمدەرى مەن تۋىستىق بايلانىستارعا دا اسەر ەتكەن. قازاق داستۇرىندە مارقۇمدى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋعا كوپ ادامنىڭ قاتىسۋى قالىپتى جاعداي ەدى. الايدا كەيبىر كەزەڭدەردە جەرلەۋگە قاتىساتىن ادامداردىڭ سانىن شەكتەۋگە تىرىسقان.

حالەل دوسمۇحامەد ۇلى كارانتيندىك شارانى اۋىل ومىرىنە بەيىمدەدى

XX عاسىردا جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەس ماسەلەسى جاڭا سيپات الدى. رەسەي يمپەرياسى مەن كەيىنگى كەڭەستىك كەزەڭدە مەديتسينالىق مەكەمەلەر مەن كارانتين شارالارى كەڭىنەن ەنگىزىلە باستادى. ءبىراق سىرتتان كەلگەن مەديتسينالىق تاسىلدەر جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن داستۇرىنە ءاردايىم سايكەس كەلە بەرمەدى.

حالەل دوسمۇحامەد ۇلى وسى قايشىلىقتى شەشۋگە تىرىسقان. ماماننىڭ ايتۋىنشا، دارىگەر ءارى اعارتۋشى حالىقتىڭ تۇرمىسىن ەسكەرە وتىرىپ، اۋرۋدىڭ تارالۋىن شەكتەۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن كورسەتكەن.

- بۇرىن اۋىلداردى تۇتاس وقشاۋلاۋعا تىرىسقان كەزدە حالىق قارسىلىق كورسەتىپ، كەيبىرى قاشىپ كەتەتىن. سول سەبەپتى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى الدىمەن اۋىل اقساقالدارىمەن، بيلەرىمەن جانە باسشىلارىمەن سويلەسىپ، ادامداردى ءوز ەركىمەن وقشاۋلانۋعا شاقىرعان. كيىز ۇيلەردىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى ۇلعايتۋعا دا ءمان بەرگەن، - دەدى مامان.

تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، مارقۇمدى جۋىندىرۋ كەزىندە ارنايى قورعانىش كيىمدەرىن پايدالانۋ سياقتى تاسىلدەر ۇسىنىلعان.

1918-جىلى دوسمۇحامەد ۇلى «قىرعىز حالقى اراسىندا وبامەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى» اتتى كىتابىن جاريالادى. كىتاپتا بارلىق ناۋقاس جانە اۋرۋ جۇقتىرۋى مۇمكىن ادامداردى انىقتالىپ، وقشاۋلاعاننان كەيىن سىرتىندا قارۋلى كۇزەتشىلەر بولعانى جازىلعان.

ىندەت تاريحى ءالى دەتەرەڭزەرتتەۋدىقاجەتەتەدى

تاريحشى قازاق دالاسىنداعى ىندەتتەر تاريحىن تەك XIX- XX عاسىرلارمەن شەكتەمەي، ودان دا ەرتەرەك كەزەڭدەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، تۇرىك قاعاناتى، التىن وردا جانە ودان بۇرىنعى داۋىرلەرگە قاتىستى ارحەولوگيالىق ءارى جازبا دەرەكتەردى كەڭىنەن زەرتتەۋ ماڭىزدى.

- قازاق دالاسىندا قازىرگى ماعىناداعى كارانتين جۇيەسى ءبىر مەزەتتە قالىپتاستى دەۋگە نەگىز جوق. بارلىق كەزەڭدە ناۋقاستاردى وقشاۋلاۋ، اۋرۋ تاراعان اۋىلدى بەلگىلەۋ، كەرۋەندەردىڭ قوزعالىسىن شەكتەۋ جانە ادامداردىڭ تىكەلەي بايلانىسىن ازايتۋ سياقتى تاسىلدەر كورىنىس تابادى، - دەپ قورىتىندىلادى ول.

ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن قازاق دالاسىندا وتىرىكشىلەردى قالاي جازالاعانىن جازعانبىز.