قازاق اۋا رايىن قالاي بولجاعان؟

سوندىقتان دالا تۇرعىندارى اسپاننىڭ وزگەرىسىن، جەلدىڭ باعىتىن، بۇلتتىڭ قوزعالىسىن، جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋىن، جان-جانۋار مەن قۇستىڭ مىنەزىن ۇزاق جىلدار بويى باقىلاپ، ودان بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتار شىعارعان.

قازاقتىڭ اۋا رايىن بولجاۋ تاجىريبەسىندە اسپان دەنەلەرىن باقىلاۋدىڭ ورنى ەرەكشە بولعان. كەڭ دالادا ءومىر سۇرگەن جۇرت كۇننىڭ شىعۋى مەن باتۋىنا، ايدىڭ تۋۋىنا، جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋىنا، بۇلتتىڭ قوزعالىسىنا قاراپ الداعى كۇننىڭ رايىن شامالاعان. اسىرەسە ۇركەر شوقجۇلدىزى حالىقتىق ۋاقىت ەسەبى مەن ماۋسىمدىق بولجامدا ماڭىزدى باعدار سانالعان.

ونىڭ اسپاننان كورىنۋى، بەلگىلى ءبىر مەزگىلدە كوزدەن تاسا بولۋى جانە ايمەن جاقىنداسۋى جىلدىڭ قاي كەزەڭگە كەلگەنىن ايىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. ۇركەر مەن ايدىڭ قوزعالىسىنا نەگىزدەلگەن ەسەپ «توعىس» دەپ اتالعان.

اي اسپاندا جىلجي وتىرىپ ۇركەردىڭ تۇسىنان وتكەن كەزدە ەكەۋى ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن كورىنەدى، كەي جاعدايدا ۇركەر ايدىڭ تاساسىندا قالىپ، كوزگە كورىنبەي قالادى. وسىنداي قۇبىلىستى قازاق ەسەپشىلەرى توعىس دەپ بەلگىلەگەن. ەكى توعىستىڭ ارالىعى شامامەن 28 كۇن دەپ الىنعان. وسى مەرزىم «توعىس ايى» رەتىندە قولدانىلىپ، ۋاقىت مەجەلەۋگە، ماۋسىمدىق وزگەرىستەردى باقىلاۋعا جانە شارۋاشىلىق جۇمىستارىن رەتتەۋگە كومەكتەسكەن.

توعىس جاي كۇن ساناۋدىڭ امالى عانا ەمەس، اۋا رايىنىڭ الداعى وزگەرىسىن بولجاۋدىڭ دا ءبىر ءتاسىلى بولعان. اي مەن ۇركەر ءبىر-بىرىنە جاقىن كورىنسە، حالىق ونى جايلى كۇندەردىڭ بەلگىسىنە بالاعان. ال ەكەۋىنىڭ اراسى الشاق بولسا، اۋا رايى قۇبىلىپ، مال-جانعا قولايسىزدىق تۋۋى مۇمكىن دەپ جورامالداعان. بۇل بەلگىلەر اسىرەسە كوش جولىن بەلگىلەۋ، مالدى قىستاۋ مەن جايلاۋعا كوشىرۋ ءتارىزدى شارۋاشىلىق شەشىمدەر كەزىندە ەسكەرىلگەن.

ۇركەردىڭ كوك جۇزىندە كورىنبەي قالاتىن كەزەڭىنە دە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن. كوكتەمنىڭ سوڭى مەن جازدىڭ باسىندا ۇركەر كۇنگە جاقىن ورنالاسۋىنا بايلانىستى تۇنگى اسپاندا ءبىراز ۋاقىت بايقالمايدى. قازاق بۇل مەزگىلدى بەينەلى تۇردە «ۇركەر جەرگە ءتۇستى» دەپ اتاعان. ءدال وسى شاقتا جەردىڭ قىزۋى كۇشەيىپ، جازعى جىلىلىق ورنىعا باستايدى. سوندىقتان حالىق جادىندا «ۇركەر جەرگە تۇسپەي، جەر قىزبايدى» دەگەن ءسوز ساقتالعان. بۇل ءبىر جاعىنان استرونوميالىق قۇبىلىستى، ەكىنشى جاعىنان تابيعاتتاعى ماۋسىمدىق وزگەرىستى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاستىرا باقىلاعان حالىقتىق تاجىريبەنى كورسەتەدى. ۇركەردىڭ قايتادان تۇنگى اسپاننان كورىنۋى دە جازدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە وتكەنىن اڭعارتاتىن بەلگى بولعان.

حالىق ۇركەردىڭ اسپانداعى ورنىنا قاراپ تا بولجام جاساعان. «ۇركەر سۋعا تۇسسە» دەگەن تىركەس ونىڭ كوكجيەككە جاقىن كورىنىپ، سۋ جاققا تۇسكەندەي اسەر بەرۋىنە بايلانىستى ايتىلعان. مۇنداي جاعدايدا جاۋىن-شاشىن مول بولادى دەپ كۇتىلگەن. ال «ۇركەر قىرعا تۇسسە»، كەرىسىنشە، جىلدىڭ قۇرعاق بولۋى ىقتيمال دەپ جورامالدانعان. اۋا رايىن بولجاۋدا ايدىڭ وزىنە قاتىستى بەلگىلەر دە از بولماعان.

ايدى اينالا كومەسكى شەڭبەر پايدا بولسا، حالىق ونى «اي قورالاندى» دەپ اتاعان. مۇنداي كورىنىستەن كەيىن كۇن بۇزىلىپ، سۋىق نەمەسە جاۋىن-شاشىن بولۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەگەن. ايدىڭ جاڭا تۋعانداعى قالپىنا دا نازار اۋدارىلعان. جاڭا ايدىڭ وراعى شالقايا كورىنسە، الداعى كەزەڭنىڭ مال-جانعا جايسىز كەلۋىنەن قاۋىپتەنگەن. مۇنىڭ ءبارى دالا تۇرعىندارىنىڭ تۇنگى اسپاندى كەزدەيسوق تاماشالاماي، ونىڭ ءار وزگەرىسىن كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمەن بايلانىستىرا باقىلاعانىن اڭعارتادى. كۇننىڭ شىعۋى مەن باتۋى دا نازاردان تىس قالماعان.

كەشكىسىن كوكجيەك اشىق بولىپ، كۇن قىزىل شاپاققا ورانىپ باتسا، كەلەسى كۇنى كۇننىڭ جىلۋى نەمەسە ىستىعى كۇشەيەدى دەپ جورامالداعان. كۇننىڭ اينالاسىندا ساۋلەلى شەڭبەردىڭ پايدا بولۋى، تاڭعى مۇنار، كوكجيەكتىڭ ءتۇسى ءتارىزدى قۇبىلىستار دا الداعى كۇن رايىن شامالاۋعا پايدالانىلعان. اسپاندى باقىلاۋ جۇلدىزدار مەن اي، كۇنمەن عانا شەكتەلمەگەن.

بۇلتتىڭ ءپىشىنى، قويۋلىعى جانە قاي باعىتقا كوشىپ بارا جاتقانى دا ماڭىزدى بەلگى سانالعان. ماسەلەن، قىستا بۇلت جەلگە قارسى جىلجىسا، قار جاقىندادى دەپ كۇتكەن. بۇلتتىڭ ورتاسىنان ىدىراۋى اۋا رايىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ، ال شەتىنەن سوگىلە باستاۋى كۇننىڭ اشىلۋعا بەت العانىنىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدانعان. كوكجيەكتەن كوتەرىلگەن قالىڭ بۋداق بۇلتتىڭ بىرتە-بىرتە اسپاندى تۇتاس جابۋى دا مول جاۋىن-شاشىننىڭ نىشانى سانالعان. كوكتەمنىڭ العاشقى ايى اياقتالار تۇستا جىلى جاققا كەتكەن جىل قۇستارى تۋعان ولكەسىنە قايتا ورالا باستايدى. ق

ازاق وسى مەزگىلدەگى اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋىن قۇستاردىڭ كەلۋىمەن بايلانىستىرىپ، «قۇسقاناتى» دەپ اتاعان. ناۋرىزدىڭ سوڭعى كۇندەرىندە كۇن ءبىرشاما جىلىنعانىمەن، اياق استىنان سۋىق جەل كوتەرىلىپ، قار ارالاس جاڭبىر جاۋىپ، اۋا رايى قايتا سالقىنداۋى مۇمكىن. حالىق مۇنى «قۇس قاناتىمەن بىرگە كەلگەن سالقىن» دەپ بەينەلەپ تۇسىنگەن.

قۇسقاناتى - كوكتەمنىڭ تولىق ورنىعىپ ۇلگەرمەگەن، قىس پەن جىلىلىق ءالى دە الماسىپ تۇراتىن وتپەلى كەزەڭنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان جىل قۇستارىنىڭ ورالۋى تابيعاتتاعى جاي عانا كورىنىس ەمەس، دالا تىرشىلىگىندەگى ماڭىزدى ماۋسىمدىق مەجەنىڭ ءبىرى سانالعان. قۇستاردىڭ كەلە باستاۋى جەردىڭ ءجىبىپ، تىرشىلىكتىڭ قايتا جاندانعانىن بىلدىرسە، ونىمەن قاتار بايقالاتىن قىسقا مەرزىمدى سۋىق كوكتەمنىڭ ءالى دە مىنەز كورسەتەتىنىن اڭعارتقان.

ءساۋىردىڭ سوڭعى كۇندەرىنە ءتان امالداردىڭ ءبىرى - توبىلعى جارعان. بۇل كەزدە بىرنەشە كۇنگە سوزىلاتىن سالقىن جەل سوعىپ، سونىمەن قاتار دالا وسىمدىكتەرى كوكتەمگى ءوسۋ كەزەڭىنە ەنەدى. توبىلعى بۇرشىك جارىپ، جەر كوكتەپ، وسىمدىكتەر تامىر جايا باستايدى. حالىق تابيعاتتاعى وسى وزگەرىستى توبىلعىنىڭ اتىمەن اتاپ، كوكتەمنىڭ جاڭا كەزەڭگە كوشكەنىن بىلدىرەتىن بەلگى رەتىندە قابىلداعان. كونەكوز جۇرت ءساۋىردىڭ سوڭىنداعى وسى قۇبىلىستان كەيىن كوكتىڭ قاۋلاپ، وسىمدىكتىڭ ءوسۋى كۇشەيەتىنىن بايقاعان.

«توبىلعى جارعان» اتاۋىنىڭ وزىندە دە قازاقتىڭ تابيعاتتى تانۋ ءتاسىلى انىق كورىنەدى: اۋا رايىنداعى وزگەرىس بەلگىلى ءبىر وسىمدىكتىڭ تىرشىلىك كەزەڭىمەن قاباتتاسا باقىلاۋعا الىنعان. ياعني دالا ادامى ءۇشىن اعاشتىڭ بۇرشىك جارۋى، ءشوپتىڭ كوكتەۋى نەمەسە گۇلدىڭ اشىلۋى جاي عانا كوكتەم كورىنىسى ەمەس، جىلدىڭ قاي كەزەڭگە كەلگەنىن اڭعارتاتىن تابيعي بەلگى بولعان. قازاقتىڭ حالىقتىق اۋا رايى بولجامىندا جان-جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. مالمەن بىرگە كوشىپ-قونىپ، تابيعات اياسىندا تىرشىلىك ەتكەن جۇرت ولاردىڭ كۇندەلىكتى ارەكەتىن جاقسى بىلگەن. ادەتتەگى قالپىنان ءسال اۋىتقۋ، مەكەنىن وزگەرتۋ، توپتاسۋ، مازاسىزدانۋ نەمەسە ىق ىزدەۋ سياقتى بەلگىلەردىڭ بەلگىلى ءبىر اۋا رايىنىڭ الدىندا قايتالاناتىنى بايقالعان.

وسىنداي ۇزاق باقىلاۋلار ۋاقىت وتە كەلە حالىقتىق بولجامداردىڭ ءبىر جۇيەسىنە اينالعان. اسىرەسە قۇستاردىڭ تىرشىلىگى مۇقيات باقىلانعان. ماسەلەن، بوزتورعاي ۇياسىن ويپاڭ جەرگە سالسا، جاز قۋاڭ بولادى، ال قىراڭداۋ، بيىگىرەك جەردى تاڭداسا، جاۋىن-شاشىن مول تۇسەدى دەپ جورامالداعان.

قامىس تورعايى مەن كەيبىر سۋ قۇستارىنىڭ ۇياسىن ادەتتەگىدەن بيىك سالۋى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىمەن بايلانىستىرىلعان. جىل قۇستارىنىڭ قايتۋى دا نازاردان تىس قالماعان. ولار كۇزدە توپتاسىپ، اسىقپاي ۇشسا، جىلى كۇندەر ۇزاققا سوزىلادى، ال تومەندەپ ۇشسا، قىستىڭ قاتال كەلۋىنىڭ بەلگىسى سانالعان. قارعانىڭ توپتانىپ قارقىلداۋى اۋا رايىنىڭ بۇزىلۋىنا جورىلعان. قۇستاردىڭ ۇشۋ بيىكتىگى مەن مەكەن تاڭداۋىنان بولەك، كۇندەلىكتى قيمىلىنا دا ءمان بەرىلگەن. شاعالانىڭ سۋ بەتىندە ەركىن ۇشۋى اشىق كۇننىڭ نىشانى سانالعان.

ال تاۋىقتىڭ جەرگە اۋناپ، قاناتىن قاعىپ تازالانۋى جاڭبىردىڭ جاقىنداۋىمەن بايلانىستىرىلعان. قىستا قازدىڭ اياقتارىن باۋىرىنا تىعىپ، ءبۇرىسىپ جاتۋى كۇننىڭ سۋىتۋى نەمەسە بوراننىڭ جاقىنداۋى دەپ قابىلدانعان. دالا جانۋارلارىنىڭ قىلىعى دا الداعى ماۋسىمدى بولجاۋعا پايدالانىلعان. سۋىردىڭ ىنىنە ەرتە كىرىپ كەتۋى قىستىڭ قاتتى بولاتىنىن، ال كوكتەمدە ىنىنەن ەرتە شىعۋى كۇننىڭ تەز جىلىناتىنىن بىلدىرەدى دەپ ەسەپتەلگەن.

ارقاردىڭ بيىك تاۋدان ويپاڭعا ءتۇسۋى دە قىستىڭ قاھارىنا مىنەتىنىنىڭ بەلگىسى سانالعان. كيىك پەن قاراقۇيرىقتىڭ بوران الدىندا ىقتاسىن ىزدەپ، سەكسەۋىلدى پانالاۋى سياقتى ارەكەتتەرىنە قاراپ تا كۇن رايىنىڭ وزگەرىسى شامالانعان. ءتورت تۇلىكتىڭ مىنەزى قازاق ءۇشىن ودان دا ماڭىزدى بەلگى بولعان. جىلقىنىڭ وقىرانىپ، ءبىر جەرگە توپتالىپ جۋساۋىن بوراننىڭ حابارشىسى دەپ قابىلداعان.

قوي ءبىر باعىتقا قاراپ جۋساسا، جەل مەن بوراننىڭ سول مالدىڭ تۋ سىرتىنان سوعاتىنىن بولجاعان. قويدىڭ ءتىسىن قايراۋى دا بوراننىڭ جاقىنداۋىمەن بايلانىستىرىلعان. تۇيەنىڭ پىسقىرۋى - جەلدى، بوراندى كۇننىڭ، ال ەرنىن جىبىرلاتۋى جىلىمىقتىڭ نىشانى سانالعان. ۇيدەگى ءيت پەن مىسىقتىڭ ارەكەتى دە ەسكەرىلگەن. ءيت نەمەسە مىسىق دەنەسىن جيىرىپ، تۇمسىعىن باۋىرىنا تىعىپ جاتسا، جاۋىن- شاشىن نەمەسە سۋىق كۇتىلگەن.

مىسىقتىڭ ۇيدەن شىقپاي، بۇيىعىپ جاتۋى دا كۇننىڭ سۋىتاتىنىنا جورىلعان. مۇنداي بەلگىلەر كۇن سايىن كوز الدىندا جۇرگەن جانۋارلاردىڭ قالىپتى مىنەزىن جاقسى ءبىلۋدىڭ ناتيجەسىندە تۋعان. جاندىكتەر مەن سۋ جانۋارلارى دا تابيعي «بەلگى» قىزمەتىن اتقارعان. شەگىرتكە اياق استىنان شىرىلىن توقتاتسا، جاۋىن كەلەدى دەپ كۇتكەن. كوبەلەكتەر اشىق جەردە ۇشۋدى دوعارىپ، ىقتاسىنعا جابىسا قونسا، مۇنى دا جاڭبىردىڭ بەلگىسى ساناعان.

بالىقتاردىڭ سۋ بەتىنە شىعىپ، شورشىپ ويناۋى مەن باقالاردىڭ ارەكەتىنىڭ وزگەرۋى دە اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋىمەن بايلانىستىرىلعان. جانۋارلاردىڭ مۇنداي مىنەز وزگەرىستەرىنىڭ ءبىر بولىگى قورشاعان ورتا جاعدايىنا تابيعي بەيىمدەلۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ، ىلعالدىلىقتىڭ، جەلدىڭ جانە اتموسفەرالىق قىسىمنىڭ وزگەرۋى ولاردىڭ قورەكتەنۋىنە، قوزعالىسىنا، پانالايتىن ورنىن تاڭداۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. قازاق كۇزدىڭ كەلگەنىن كۇنتىزبەدەگى مەرزىممەن عانا ەمەس، تابيعاتتاعى وزگەرىستەر ارقىلى تانىعان. تاڭعى سالقىننىڭ كۇشەيۋى، اسپاندى قويۋ بۇلتتىڭ تورلاۋى، ءشوپ باسىنا شىق ءتۇسۋى، قۇستاردىڭ جىلى جاققا قامدانۋى - مۇنىڭ ءبارى جازدىڭ اياقتالىپ، كۇزدىڭ جاقىنداعانىن بىلدىرەتىن بەلگىلەر بولعان. حالىقتىق كۇنتىزبەدە وسى وزگەرىستەردىڭ ءار كەزەڭىنە جەكە اتاۋ بەرىلگەن.

كۇزدىڭ العاشقى نىشاندارى تامىزدىڭ ورتاسىنان بايقالا باستايدى. بۇل كەزەڭ «تارازىنىڭ تۋۋى» دەپ اتالعان. تاڭ سالقىنداپ، كۇننىڭ قىزۋى باسەڭدەيدى، اسپاندا بۇلت جيىلەپ، جازعى اپتاپتىڭ بەتى قايتا باستايدى. وسى مەزگىلگە بايلانىستى حالىق اراسىندا «تارازى تۋسا - تاڭ سۋىر» دەگەن ءسوز ساقتالعان. تارازىنىڭ تۋۋى تەك اۋا رايىنىڭ سالقىنداۋىن ەمەس، دالا تىرشىلىگىنىڭ جاڭا كەزەڭگە اۋىسۋىن دا بىلدىرگەن.

ءداندى داقىلدار ءپىسىپ، ءشوپتىڭ بۋىنى قاتىپ، تابيعاتتىڭ جازعى قالپى بىرتە-بىرتە وزگەرە باستايدى. كۇزگە ءتان ەرەكشە كەزەڭدەردىڭ ءبىرى - ميزام شۋاق. قىركۇيەكتە ءتۇن سالقىنداپ، جاڭبىر جيىلەپ، تاڭەرتەڭ ءشوپ باسىنا شىق تۇسكەنىمەن، ارا- اراسىندا كۇن قايتا جىلىپ، اسپان اشىلىپ، بىرنەشە كۇن بويى جايما-شۋاق اۋا رايى ورنايدى. وسىنداي كۇز ىشىندەگى جىلى كۇندەر ميزام شۋاق دەپ اتالعان. بۇل اتاۋدىڭ وزىندە دە تابيعاتتى باقىلاۋدان تۋعان ەرەكشەلىك بار. كۇزدىڭ وسى مەزگىلىندە اۋادا جىڭىشكە اق تالشىقتار - ورمەكشىنىڭ ۇشقان ورمەكتەرى ءجيى بايقالادى. حالىق ولاردى ميزام دەپ اتاعان. كۇن ساۋلەسىنە شاعىلىسىپ، دالا ۇستىندە قالىقتاعان وسى نازىك تالشىقتار كۇزگى شۋاقتى كۇندەردىڭ ايرىقشا بەلگىسىنە اينالعان.

كۇز ودان ءارى تەرەڭدەگەندە سۇمبىلەنىڭ تۋۋى باستالادى. بۇل اتاۋ سۇمبىلە جۇلدىزىنىڭ كورىنۋىمەن بايلانىستى. قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا قاراي كۇن سالقىنداپ، جاۋىن-شاشىن كوبەيىپ، سۋ دا بىرتىندەپ سۋي باستايدى. وسىعان وراي قازاق «سۇمبىلە تۋسا - سۋ سۋىر» دەگەن. تارازىنىڭ تۋۋى كۇزدىڭ العاشقى سالقىنىن اڭعارتسا، سۇمبىلەنىڭ تۋۋى كۇزدىڭ ورنىعا باستاعانىن بىلدىرەتىن كەلەسى مەجە بولعان. كۇزدىڭ اياق شەنىندە تابيعات تاعى وزگەرەدى.

كۇن قىسقارىپ، ءتۇن ۇزارادى، وسىمدىك اتاۋلى سولىپ، جىل قۇستارىنىڭ نەگىزگى لەگى جىلى جاققا بەت الادى. قاراشا ايىندا العاشقى قار ءتۇسىپ، سۋىق كۇشەيە باستاعان وسى كەزەڭ «قاراشانىڭ قايتۋى» دەپ اتالعان. ونىڭ اتاۋى دا قۇستاردىڭ قايتۋىمەن بايلانىستى. قۇستاردىڭ قونىس اۋدارۋى دالا ادامى ءۇشىن كۇزدىڭ ماڭىزدى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان. جاز بويى دالانى مەكەندەگەن جىل قۇستارىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى جوعالۋى الدا سۋىقتىڭ كۇشەيەتىنىن اڭعارتقان. ال العاشقى قاردىڭ ءتۇسۋى مەن جەردىڭ توڭازىۋى قىس ماۋسىمىنىڭ جاقىنداعانىن ايقىن كورسەتكەن.

e-history.kz