قالىڭمال - ۇلتتىق ءداستۇر مە؟
استانا. KAZINFORM - قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت-ءداستۇرىنىڭ ءارقايسىسىنىڭ استارىندا بەلگىلى قوعامدىق قاجەتتىلىك، ومىرلىك تاجىريبە مەن دۇنيەتانىم جاتىر.
سولاردىڭ ءبىرى - قالىڭمال بەرۋ ءداستۇرى. ءبىر قاراعاندا، بۇل - ەكى جاستىڭ شاڭىراق كوتەرۋىنە بايلانىستى ورىندالاتىن كونە عۇرىپتاردىڭ ءبىرى عانا. الايدا بۇگىنگى قوعامدا قالىڭمال توڭىرەگىندەگى پىكىرلەر سان الۋان. بىرەۋلەر ونى اتا- بابادان قالعان قۇندىلىق دەپ باعالاسا، ەندى بىرەۋلەر قازىرگى زاماندا ونىڭ باستاپقى ماعىناسى وزگەرىپ، ماتەريالدىق ەسەپكە اينالىپ بارا جاتقانىن ايتادى.
ەندەشە، قالىڭمالدىڭ شىن ءمانى نەدە؟ ونى وزگەرىسسىز ساقتاۋ كەرەك پە، الدە زامان تالابىنا ساي جاڭاشا ءتۇسىندىرۋ قاجەت پە؟
قالىڭمال ءداستۇرىن بۇگىنگى تۇسىنىكپەن عانا باعالاۋ ونىڭ تاريحي ماعىناسىن تولىق اشپايدى. ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا نەكە ەكى جاستىڭ عانا ەمەس، ەكى اۋلەتتىڭ اراسىنداعى بايلانىس رەتىندە قابىلدانعان. قۇدالىق - ۇلكەن الەۋمەتتىك وقيعا. ەكى جاق ءوزارا قۇرمەت كورسەتىپ، تۋىستىق قارىم-قاتىناس ورناتقان.
قالىڭمال دا وسى قاتىناستار جۇيەسىنىڭ بولىگى دەۋگە ابدەن بولادى.
ەرتەدە ونىڭ مولشەرى وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراي ءارتۇرلى بەلگىلەنگەن. ول تەك اقشامەن ولشەنبەگەن. مال، دۇنيە-مۇلىك تۇرىندە بەرىلۋى مۇمكىن ەدى. مۇنىڭ بارلىعى سول كەزدەگى كوشپەلى شارۋاشىلىق پەن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن بايلانىستى ەدى.
الايدا قالىڭمالدى «قىزدىڭ باعاسى» دەپ ءتۇسىندىرۋ - ونىڭ تاريحي مازمۇنىن تىم قارابايىر قابىلداۋ. قازاقتىڭ ءداستۇرلى نەكەلىك عۇرىپتارى ءبىر عانا قالىڭمالدان تۇرماعان. قىز جاعى دا جاساۋ دايىنداپ، جاڭا وتاۋ قۇرعان جاستارعا تۇرمىسقا قاجەتتى دۇنيە بەرگەن. ياعني ەكى اۋلەت تە جاس وتباسىنىڭ كوتەرىلۋىنە وزىنشە ۇلەس قوسقان.
سوندىقتان ءداستۇردىڭ باستاپقى ماعىناسىندا ماتەريالدىق دۇنيەدەن بولەك، جاۋاپكەرشىلىك، تۋىستىق بايلانىس جانە ەكى جاقتىڭ ءوزارا قۇرمەتى جاتقانىن ەسكەرگەن ءجون.
بۇگىندە قوعامدىق قاتىناستار مۇلدە باسقا. قالالىق ءومىر سالتى ورنىقتى، جاستار ءبىلىم الىپ، ماماندىق يەلەنىپ، ءوز تابىسىن تابادى. نەكە قۇرۋ جاسى دا، وتباسى تۋرالى تۇسىنىك تە وزگەردى.
الايدا قالىڭمال ساقتالىپ كەلەدى.
دەگەنمەن ونىڭ ساقتالعانىندا ەمەس، كەي جاعدايدا قانداي سيپات الىپ بارا جاتقانىندا.
بۇرىن مالمەن ەسەپتەلگەن قالىڭمال قازىر كوبىنە ناقتى اقشا سوماسىمەن بەلگىلەنەدى. كەي وتباسىلاردا ونىڭ كولەمى الدىن الا تالقىلانىپ، جۇزدەگەن مىڭنان بىرنەشە ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن. بۇعان توي شىعىنى، قۇدالىق، كيىت، التىن بۇيىمدار، جاساۋ جانە باسقا دا راسىمدەردى قوسقاندا جاس وتباسى ءومىرىنىڭ العاشقى قادامىن ەداۋىر شىعىنمەن باستاۋى ىقتيمال.
وسى تۇستا ءداستۇردىڭ مازمۇنى مەن سىرتقى فورماسىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ ماڭىزدى.
ەگەر قالىڭمال ەكى اۋلەتتى جاقىنداستىراتىن سيمۆولدىق سىي مەن ىزەتتىلىكتىڭ كورىنىسى بولسا، ونىڭ تاربيەلىك جانە مادەني ءمانىن تۇسىنۋگە بولادى. ال ەگەر ول «پالەنشە وسىنشا بەرىپتى، ودان كەم الماۋىمىز كەرەك» دەگەن باسەكەگە اينالسا، ءداستۇردىڭ باستاپقى ماقساتى كومەسكىلەنە باستايدى.
قالىڭمال تۋرالى اڭگىمەدەگى ەڭ نازىك جاعدايدىڭ ءبىرى - ايەل ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى.
كەيدە قوعامدا «قىزىمىزدى تەگىن بەرمەيمىز» دەگەن سوزدەر ايتىلادى. مۇنداي تىركەستەر ءازىل رەتىندە ايتىلعاننىڭ وزىندە، سالتتىڭ ءمانىن بۇرمالاۋى مۇمكىن. ويتكەنى ادام ەشقاشان ساۋدا نىسانى بولماۋعا ءتيىس.
قىزدىڭ قادىرى تولەنگەن قالىڭمالدىڭ كولەمىمەن ولشەنبەيدى. سول سياقتى كۇيەۋ جىگىتتىڭ ابىرويى دا قانشا اقشا تولەي العانىمەن انىقتالماۋى كەرەك.
قازاق دۇنيەتانىمىنداعى قىزعا قۇرمەت بۇدان الدەقايدا تەرەڭ. «قىز - قوناق»، «قىز وسسە - ەلدىڭ كوركى» دەگەن ۇعىمدار ونىڭ وتباسىنداعى جانە قوعامداعى ورنىن بىلدىرگەن. سوندىقتان قالىڭمالدى ايەلدىڭ قۇنىن بەلگىلەيتىن تولەم رەتىندە قابىلداۋ ۇلتتىق ءداستۇردىڭ رۋحاني مازمۇنىنا دا قايشى كەلەدى.
قازىرگى قوعامدا قىز دا، جىگىت تە ءبىلىمدى، ەكونوميكالىق تۇرعىدان دەربەس تۇلعا بولۋعا ۇمتىلادى. ولار بولاشاق ءومىرىن ءوزارا كەلىسىم مەن سەنىمگە سۇيەنىپ قۇرادى. وسىنداي جاعدايدا ءداستۇر دە ادامنىڭ قادىر- قاسيەتىن الدىڭعى ورىنعا قويۋى قاجەت.
قازاق قوعامىنداعى كوپتەگەن وتباسىلىق راسىمدەردىڭ ەڭ ۇلكەن پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى - ياعني ايتقاندا باسەكە.
بىرەۋ دۇركىرەتىپ توي جاساسا، ەكىنشىسى ودان اسىرۋعا تىرىسادى. ءبىر قۇدا قىمبات شاپان جاپسا، كەلەسى وتباسى ودان قىمباتىن ىزدەيدى. ءبىر جەردە قالىڭمالدىڭ كولەمى جوعارى بولسا، ول تاعى باسقا وتباسىلار ءۇشىن بەيرەسمي ولشەمگە اينالۋى مۇمكىن.
ءسويتىپ، قۋانىشتىڭ ورنىن ەسەپ باسادى.
«ەلدەن ۇيات بولادى»، «جۇرت نە دەيدى؟»، «جالعىز قىزىمىزدان ايايمىز با؟» دەگەن تۇسىنىكتەر كەيدە وتباسىنىڭ ناقتى قارجىلىق مۇمكىندىگىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرادى.
ناتيجەسىندە جاستار وتباسىلىق ءومىرىن باسپاناعا، وقۋعا نەمەسە كاسىبىنە جۇمسالۋى مۇمكىن قاراجاتتى توي مەن راسىمدەرگە شىعىنداۋدان باستايدى. ءتىپتى قارىزعا كىرۋى دە مۇمكىن.
بۇل جەردە پروبلەما داستۇردە دەمەيىك، ءداستۇردى الەۋمەتتىك جارىسقا اينالدىرۋدا جاتىر.
اتا- بابامىزدان قالعان سالتتىڭ ماقساتى وتباسىنى قارىزعا كىرگىزۋ بولدى دەۋ قيسىنسىز. كەرىسىنشە، قازاق قوعامىنداعى اسار، جىلۋ جيناۋ، جاساۋ بەرۋ ءتارىزدى داستۇرلەر ادامداردىڭ ءوزارا قولداۋ كورسەتۋىنە نەگىزدەلگەن.
دەمەك، بۇگىنگى ءداستۇر دە جاس وتباسىنىڭ جاعدايىن قيىنداتپاي، وعان دەمەۋ بولۋى كەرەك.
مىسالى «قالىڭمال كەرەك» نەمەسە «قالىڭمالدان مۇلدە باس تارتۋ كەرەك» دەگەن ەكى عانا تاڭداۋعا تىرەۋ دۇرىس بولماس ەدى.
ءداستۇر - قاتىپ قالعان ەرەجە ەمەس. ول قوعاممەن بىرگە وزگەرىپ وتىرادى.
بۇگىنگى قازاقتىڭ كيىمى ءجۇز جىل بۇرىنعى قازاقتىڭ كيىمىمەن بىردەي ەمەس قوي. تۇرمىس سالتى، باسپانا، كاسىپ، ءبىلىم جۇيەسى وزگەردى. توي وتكىزۋ ۇلگىسى دە وزگەرىپ كەلەدى. ءبىراق وسى وزگەرىستەر قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن تۇگەل جويعان جوق.
قالىڭمالعا دا وسى تۇرعىدان قاراۋعا بولادى.
مىسالى، ەكى وتباسى ءوزارا كەلىسىپ، قالىڭمالدى سيمۆولدىق دەڭگەيدە قالدىرا الادى. نەمەسە سول قاراجاتتىڭ بولىگىن جاس وتباسىنىڭ باسپاناسىنا، تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىنە، بىلىمىنە نە ورتاق جيناعىنا اۋدارۋعا بولادى.
سوندا ءداستۇردىڭ سىرتقى فورماسى وزگەرگەنىمەن، ونىڭ نەگىزگى يدەياسى - جاڭا شاڭىراققا قولداۋ كورسەتۋ - ساقتالادى.
مۇندا ەڭ ماڭىزدى ۇعىم - كەلىسىم.
قالىڭمالدىڭ مولشەرى ءبىر وتباسىنىڭ ەكىنشى وتباسىعا قوياتىن تالابى دەمەي، ەكى جاقتىڭ مۇمكىندىگى ەسكەرىلگەن ءوزارا مامىلە بولعانى ءجون. ەڭ باستىسى، سول كەلىسىم جاس جۇبايلاردىڭ پىكىرىنەن تىس قابىلدانباۋى كەرەك.
ۇلتتىق داستۇردەن باس تارتۋ ارقىلى زاماناۋي بولا المايمىز. سول سياقتى كەز كەلگەن ەسكى عۇرىپتى وزگەرىسسىز قايتالاۋ ارقىلى ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالامىز دەۋ دە قيىن.
ناعىز ۇلتتىق سانا - ءداستۇردىڭ سىرتقى كورىنىسىن عانا ەمەس، ونىڭ ىشكى ماعىناسىن ءتۇسىنۋ.
قالىڭمال ەكى اۋلەتتى جاۋلاستىراتىن وقيعا دەمەيىك، جاقىنداستىراتىن سالت بولۋى كەرەك. ول جىگىت جاعىن قارجىلىق سىناققا سالاتىن تالاپقا دا، قىزدى ماتەريالدىق ولشەممەن باعالايتىن قۇرالعا دا اينالماۋعا ءتيىس.
ەگەر ءداستۇر جاس وتباسىنىڭ بەرەكەسىنە قىزمەت ەتسە - ونىڭ ءمانى بار. ەگەر ول جاستاردى قارىزعا باتىرىپ، ەكى جاقتى ساۋدالاستىرىپ، ادامداردىڭ بەدەلىن اقشامەن ولشەي باستاسا - ونىڭ ورىندالۋ ءتاسىلىن قايتا قاراستىرعان ءجون.
بالكىم، وسى كۇنگى قوعامعا كەرەگى قالىڭمالدى جويۋعا اپارمايتىن، ونىڭ ماعىناسىن جاڭعىرتۋ شىعار.
قازاق ء«داستۇردىڭ وزىعى بار، توزىعى بار» دەيدى. بۇل ءسوزدىڭ استارىندا داستۇردەن بەزۋ ەمەس، ونى اقىل تارازىسىنا سالا ءبىلۋ جاتىر. ۋاقىت وزگەرگەن سايىن سالتتىڭ فورماسى وزگەرۋى مۇمكىن، ءبىراق ونىڭ ادامدى جاقىنداستىراتىن، ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن، وتباسىنىڭ بىرلىگىن كۇشەيتەتىن وزەگى جوعالماۋى كەرەك.
قالىڭمال دا سولاي.
ول قىزدىڭ «باعاسى» ەمەس - ەكى اۋلەتتىڭ اراسىنداعى قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. ول بايلىقتى كورسەتۋدەن تۇرماۋى كەرەك - جاڭا شاڭىراققا كورسەتىلگەن قولداۋدىڭ ءبىر نىشانى. ال ونىڭ مولشەرى وتباسىنىڭ ابىرويىن انىقتايتىن تارازىعا اينالماۋى ءتيىس.
سوندا عانا عاسىرلاردان جەتكەن سالت بۇگىنگى زامانمەن ۇيلەسىپ، كەلەسى ۇرپاققا اۋىر مىندەت بولماي، ماعىناسى بار مادەني مۇرا رەتىندە جەتپەك.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
Abai.kz
