قاپ تاۋىن اسىپ كەلگەندە، قازاقتار باۋىرىنا باستى - ماريا بايرامقۇلوۆا

پاۆلودار. قازاقپارات - 1944 -جىل. قاپ تاۋىنىڭ باۋرايىن مەكەن ەتكەن حالىقتىڭ جۇرەكتەرى جىلاپ تۇردى. كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعاندار مۇزداي سۋىق ۆاگوندارمەن قيىرداعى قازاقستانعا بەت الدى. ال اشارشىلىق پەن توتاليتارلىق جۇيەدەن ابدەن قالجىراپ تۇرعان قازاق ەلى ولار ءۇشىن مۇلدە بەيمالىم الەم ەدى.

كۇشتەپ قونىس اۋدارۋ باستالعاندا ماريا البوت قىزى نەبارى 1 جاسقا دا تولماعان جورگەكتەگى ءسابي ەدى. الايدا ستاليندىك ساياسات ەشكىمدى ايامادى. اتا-اناسى، ۇيدەگى ون ءبىر بالا، سونىڭ ىشىندە كەنجەسى ماريا قىستىڭ ىزعارلى كۇندەرىنىڭ بىرىندە كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ پارمەنىمەن كوپپەن بىرگە سۋىق ۆاگوندارعا وتىردى.

- بالام، مەن انامنىڭ اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى ايتامىن. انامىز ولە-ولگەنشە ءبىزدى قۇتقارعان قازاقتار دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ول ءبىزدىڭ وتباسىمىزدىڭ، تۇتاستاي تۋىسقان قاپ تاۋى ەلىنىڭ ۇلتتارى قازاقتار الدىندا ماڭگىلىك قارىزدار دەيتىن. مۇنىڭ بارلىعىن سانامدا جاتتاپ ءوستىم. انام ءبىزدى قازاق حالقىن سۇيۋگە، سولارداي مەيىربان بولۋعا تاربيەلەدى. ءبىز قازاقتار سياقتى قاپ تاۋىنىڭ ەتەگىن جايلاعان بەيبىتسۇيگىش، ىنتىماقشىل ەل ەدىك. ءبىر كۇندە شىرقىمىز بۇزىلىپ، ەرىكسىز تۇردە تانىمايتىن جەرگە كوشتىك، - دەپ باستادى ماريا اجەي اڭگىمەسىن.

«انامنىڭ ايتۋىنشا، ءبىزدىڭ وتباسى كوپپەن بىرگە وتە لاس ءارى مۇزداي سۋىق ۆاگوندارعا وتىرعىزىلعان. مەن ءبىر جاستا عانامىن، ەس ءبىلىپ ۇلگەرمەگەنمىن. ۇيدە ون ءبىر بالا ەدىك. الگى پويىز قاپ تاۋىنىڭ ەتەگىنەن قوزعالعاننان 44 سوتكە جۇرەدى. انام شىجعىرىلعان قۇيرىق مايدى ىدىسقا قۇيىپ، وزگە دە اس-اۋقاتتى دورباعا تولتىرىپ الادى. سول ازىق قازاق جەرىنە دەيىن جەتكەن ءتارىزدى. 44 تاۋلىك وتكەندە پويىز پاۆلودار ۆوكزالىنا توقتاپ، ەسىكتەرى ايقارا اشىلادى. سوندا ءبىزدى تولەبايەۆ دەگەن (ەسىمىن ۇمىتتىم) ەر ادام قارسى الىپتى. كەيىن بۇل قازاق ازاماتى ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدىڭ پەرىشتە-جەبەۋشىسىنە اينالادى. جەگىلگەن اتى وتە ارىق، كىشكەنە شاناعا ون ءۇشىمىزدى وتىرعىزىپ الىپ، قازىرگى كورياكوۆكا اۋىلىنا الىپ بارعان. تورەبايەۆتىڭ وتباسىندا 6 بالاسى بار. سوعان قاراماستان ءبىزدى جالعىز بولمەلى جەركەپە ۇيىنە ورنالاستىرادى. اكەم كوپ ۇزاماي اشتىقتان ولەدى. تاماق جەتپەگەن، ۇيدە بار استىڭ بارلىعىن بالالارىم جەسىن دەپ، العاشقى كۇننەن-اق باس تارتادى. ءسويتىپ شەشەم ون ءبىر بالامەن جەسىر قالدى. الگى قازاق وتباسى وتە كەدەي ەدى، سوعان قاراماستان قولداعى بارىن بىزبەن ءبولىستى»، دەپ كوز جاسىن ءبىر سىعىپ الدى.

«ءبىز قونىس ەتىپ وتىرعان قازاق وتباسىنداعى اپا ءبىر كۇنى ەسىك الدىندا قازىلعان جەر وشاققا قازان ءىلىپ، ىرىمشىك قايناتتى. شىركىننىڭ ءيىسى ءالى كۇنگە مۇرنىمنان كەتەر مە. قارنىم اش بالامىن عوي، الگى ىرىمشىكتىڭ پىسكەنىن كۇتە-كۇتە مىسىعىمدى قۇشاقتاپ ۇيىقتاپ قالىپپىن. سوندا اپا قاتقان ىرىمشىكتىڭ ماعان تيەسىلى بولىگىن ساقتاپ قويىپتى. مەن تۇرعانشا كۇتىپ وتىرعان عوي. الگى تاعامدى سۇيسىنە جەگەنىم ەسىمدە... اكەم ومىردەن وتكەن سوڭ تورەبايەۆ بىزگە كومەگىن ەسەلەي ءتۇستى. وتە قامقور ادام ەدى. بىزگە اۋىلدان جەر ءۇي تاۋىپ بەرىپ، ءبىر جەردەن كەرەۋەتتەر تاۋىپ اكەلىپ، كادىمگىدەي جايلى قونىس ەتتى. ءوز بالالارىنا قاراعانداي جاقسىلىق جاسادى. ول كىسى قايتىس بولعاندا اكەمىز جاتقان قابىردىڭ جانىنا اپارىپ جەرلەپتى. نۇرلى ءجۇزى مەن ءۇشىن سونداي ءبىر اياۋلى، ۇمىتىلمايتىن بەينە ەدى. ول شاقتاعى ادامداردىڭ نيەتى سونداي تازا ەدى عوي، شىركىن... مەنى مەكتەپكە وتە كىشكەنە شاعىمدا بەرگەن. وتە كەدەي تۇرامىز، اش-جالاڭاشپىز. كيەتىن ەتىگىم جوق بولعان سوڭ، مەكتەپكە اعام كوتەرىپ الىپ باراتىن. ءبىر كۇنى ەرتە تۇرىپ، ايازدا جالاڭاياق ۇيدەن شىعىپ كەتىپ، قۇلپى اشىلىپ ۇلگەرمەگەن مەكتەپ الدىندا ءدىر-ءدىر ەتىپ تۇردىم. سوندا مۇعالىمىمىز، قازاقتىڭ جاس كەلىنشەگى مەنى اياپ، بوزداپ جىلاعان ەدى. اياعىمدى شۇبەرەكپەن وراپ تاستاپ، قۇشاقتاپ ەڭكىلدەدى. مۇنداي مەيىرىمدى ادامداردى قالاي ۇمىتاسىڭ؟..».

ماريا بايرامقۇلوۆا مەكتەپتە جاقسى وقىپ، بوي جەتكەن سوڭ ءۇش بىردەي جوعارى ءبىلىم الدى. ماسكەۋ، تاشكەنت، فرۋنزە قالالارىندا وقىدى. ءبىراق قايدا جۇرسە دە ونىڭ جۇرەگى قازاق جەرى دەپ سوعىپ تۇراتىن. قاي جەر قىزمەتكە شاقىرماسىن، پاۆلوداردا قالامىن دەپ شەشتى. مۇندا كومسومول، كەيىن پارتيا جۇمىستارىنا ارالاستى. بەلسەندى جاستىڭ قىزمەتتىك مانسابى تەز ورلەپ، اقسۋ (ول كەزدە ەرماك اتالعان) قالالىق اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، پاۆلودار قالالىق اتقارۋشى كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمدارىنا دەيىن جەتتى. ول اناسىنىڭ: «قىزىم، ءبىزدىڭ جۇرەگىمىز قازاقپەن بىرگە، ولاردىڭ الدىندا ماڭگىلىك قارىزدار ەكەندەرىڭدى ۇمىتپاڭدار. رەتى كەلگەن جەردە قازاق حالقىنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ، مەرەيىن كوتەرىسۋگە جاراساڭدار - سول باقىت» دەگەنىڭ ەشقاشان ۇمىتپايتىن. لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە قابىلداۋعا كەلگەن ادامداردىڭ اراسىنان قازاقتىڭ اتا-اجەلەرىن كەزەكتەن تىس شاقىرىپ، ەرەكشە سىيلاپ، كۇتىپ جىبەرەدى ەكەن. بۇل قىلىعى ءۇشىن بالقار قىزىنا «ۇلتشىل» ايىبى تاعىلعان ۋاقىت تا بولىپتى.

ماريا اجەي قازىرگى كۇنى پاۆلودار وبلىسى مەن اقسۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. جاسىنا قاراماستان وتە بەلسەندى جان. پاۆلودار وبلىستىق «ەلبرۋس» قاراشاي-شەركەش جانە كاباردين- بالقار ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى» ق ب ءتوراعاسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ، جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە. ونىڭ قىزدارى قازاق ازاماتتارىنا تۇرمىسقا شىققان. ولاردان بىرنەشە نەمەرە كورىپ وتىر. ەلدى، جەردى ءسۇيۋدى وزگە جۇرت قازاقتاردان ۇيرەنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى اجەي.

«قاراشايلار مەن بالقارلار قازاقستاندا 80 جىلداي تۇرىپ جاتىر. ءبىزدى مۇندا كۇشتەپ كوشىرىپ اكەلگەنى انىق. ءبىراق ءبىزدىڭ قازىر باسقا جەرگە كەتكىمىز كەلمەيتىنى اقيقات نارسە. بالالارىمىز، نەمەرەلەرىمىز بەن دوستارىمىزدىڭ ءبارى وسىندا. بۇل جەردە قازاق حالقىنىڭ كەڭ پەيىلىن كوردىك»، - اياقتادى اڭگىمەسىن م. بايرامقۇلوۆا.

 

اۆتور
مۇرات اياعان