د ن ق جانە شەجىرە: قازاق رۋلارىنىڭ تاريحى قالاي زەرتتەلەدى

ەندى وسى ورايدا قازاق حالقىنىڭ گەنەتيكالىق تاريحى بىزگە نە ايتادى؟ د ن ق ارقىلى اتا-تەگىمىز تۋرالى قانشالىقتى ناقتى اقپارات الۋعا بولادى؟ بۇل تۋرالى ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى ادام گەنەتيكاسى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ماقسات جاباعين Jibek Joly تەلەارناسىنىڭ «بۇگىن. LIVE» باعدارلاماسىندا ايتتى.

د ن ق زەرتتەۋى ادامنىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن عانا ەمەس، اتا-بابالارى مەن تاريحي پوپۋلياتسيالاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا گەنەتيكالىق زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنىپ، بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ تاريحي تۇلعانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەنىن بىردەن ايتۋعا بولمايدى.

ماقسات جاباعيننىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي بايلانىستى انىقتاۋ ءۇشىن تاريحي تۇلعانىڭ گەنەتيكالىق ۇلگىسى مەن ونىڭ بولجامدى ۇرپاقتارىنىڭ د ن ق-سىن سالىستىرۋ قاجەت.

- د ن ق - اتا-بابامىزدان بەرىلەتىن گەنەتيكالىق اقپاراتتى ساقتايتىن مولەكۋلا. ول جاسۋشالارىمىزداعى حروموسومالاردىڭ قۇرامىندا ورنالاسادى. ءبىراق د ن ق- عا قاراپ، «مەن پالەنشە باتىردىڭ ۇرپاعىمىن» دەپ بىردەن كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. ول ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىلۋى كەرەك. مىسالى، تاريحي تۇلعانىڭ سۇيەگى ساقتالعان بولسا، ودان د ن ق ۇلگىسىن الىپ، كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ گەنەتيكالىق ماتەريالىمەن تىكەلەي سالىستىرۋعا بولادى. ەگەر سايكەستىك جوعارى بولسا، سول تۇلعامەن تىكەلەي تۋىستىق بايلانىس بار ەكەنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋادى، - دەدى ماقسات جاباعين.

گەنەتيك قازاق رۋلارىنىڭ شىعۋ تەگىن زەرتتەگەندە دە وسى ەرەكشەلىكتى ەسكەرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. شەجىرە بويىنشا ءبىر رۋدىڭ وكىلدەرى وزدەرىن ورتاق اتادان تاراعان دەپ ەسەپتەۋى مۇمكىن. ولاردىڭ گەنەتيكالىق ماتەريالىن سالىستىرۋ ارقىلى ورتاق اتادان بەرى قاراي ساقتالعان مۋتاتسيالاردى انىقتاۋعا بولادى.

- اسىرەسە اكەدەن ۇلعا بەرىلەتىن Y- حروموسوما ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەلگىلى ءبىر گەنەتيكالىق بەلگىلەردى ساقتاپ وتىرادى. ارنايى ادىستەر ارقىلى وسى بەلگىلەردى زەرتتەپ، ادامداردىڭ ورتاق اتاسىنىڭ بولعان-بولماعانىن جانە ونىڭ شامامەن قاشان ءومىر سۇرگەنىن انىقتاۋعا بولادى، - دەدى ول.

سونىمەن بىرگە ماقسات جاباعين ءبىر رۋدىڭ بارلىق وكىلى مىندەتتى تۇردە ءبىر عانا بيولوگيالىق اتادان تارادى دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولمايتىنىن ايتتى.

- كەز كەلگەن قازاق رۋىنىڭ بارلىق وكىلى تەك ءبىر اتادان تارادى دەپ ايتا المايمىز. زەرتتەۋ بارىسىندا، مىسالى، بەلگىلى ءبىر توپتىڭ 70-80 پايىزىندا ۇقساس Y- حروموسوما بولۋى مۇمكىن. ءبىراق قالعان ادامداردا باسقا گەنەتيكالىق تارماقتار كەزدەسەدى. سەبەبى رۋ - تازا بيولوگيالىق ۇعىم ەمەس، الەۋمەتتىك جانە مادەني بىرلىك. سوندىقتان رۋ مەن گەنەتيكانى زەرتتەگەندە وسى ايىرماشىلىقتى ەسكەرۋ كەرەك، - دەدى ماقسات جاباعين.

عالىمنىڭ گەنەتيكاعا قىزىعۋشىلىعى مەكتەپ كەزىنەن باستالعان. كەيىن ماسكەۋدەگى وقۋ ورداسىندا بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ گەنەتيكا كافەدراسىندا ءبىلىم الىپ، وسى باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە كىرىسكەن. 2012 -جىلدان بەرى گەنەتيكا سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ كەلەدى.

ونى كوپتەن بەرى تولعاندىرىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - ادامزاتتىڭ ەجەلگى تاريحى مەن بيوالۋانتۇرلىلىگى.

- مەنى ەرەكشە ادامزاتتىڭ ەجەلگى تاريحى قىزىقتىرادى. شامامەن 100 مىڭ جىل بۇرىن جەر بەتىندە ادامزاتتىڭ بىرنەشە ءتۇرى قاتار ءومىر سۇرگەن. ولاردىڭ اراسىندا ءبىز - Homo sapiens، نەاندەرتالدىقتار، دەنيسوۆالىقتار جانە فلورەس ارالىندا ءومىر سۇرگەن، عىلىمي ادەبيەتتە «حوببيتتەر» دەپ اتالىپ كەتكەن ادامدار بولدى. ال بۇگىندە سولاردىڭ ىشىنەن Homo sapiens قانا ساقتالىپ وتىر. نەلىكتەن ادامزاتتىڭ باسقا تۇرلەرى جويىلىپ كەتتى؟ نەلىكتەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءبىز عانا جەتتىك؟ بۇل - مەنى ءالى دە تولعاندىراتىن، زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن عىلىمي سۇراقتاردىڭ ءبىرى، - دەدى ماقسات جاباعين.