ەلىمىزدە تيفلوپەداگوگتەر نەگە تاپشى

استانا. KAZINFORM - ەلىمىزدە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردىڭ سانى سوڭعى ءتورت جىلدا 26 پايىزعا ءوسىپ، 237 مىڭنان استى. بۇل ولاردى قولداۋعا قاجەتتى ارنايى پەداگوگتەرگە، سونىڭ ىشىندە كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن تيفلوپەداگوگتەرگە سۇرانىستى ارتتىردى. مۇنداي بالالاردىڭ الەمدى تانىپ، وزدىگىنەن ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋى ءۇشىن قانداي قولداۋ قاجەت جانە سالادا قانداي ماسەلەلەر بار؟ وسى سۇراقتارعا استانا قالاسىنداعى №2 پسيحولوگيالىق- مەديتسينالىق- پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسيانىڭ تيفلوپەداگوگى ءلاززات ۇسىپاحمەتوۆا جاۋاپ بەردى.

тифлопедагог
Фото: Kazinform / ЖИ

كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالالاردى قولداۋ: نە وزگەرۋى كەرەك؟

ءلاززات ۇسىپاحمەتوۆا تيفلوپەداگوگ ماماندىعىن ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردىڭ دامۋىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن تاڭداعان.

- تيفلوپەداگوگتىڭ مىندەتى - بالانىڭ الەۋەتىن اشۋعا، دامۋىنا جاعداي جاساۋ، - دەدى مامان.

ءلاززات ۇسىپاحمەتوۆانىڭ سوزىنشە، تيفلوپەداگوگتەرگە سۇرانىس جوعارى بولعانىمەن، جاستار اراسىندا ماماندىققا قىزىعۋشىلىق تومەن. سوندىقتان ول كادر دايارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرىپ، ارنايى پەداگوگتەردىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋ قاجەت دەپ سانايدى.

- اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى - تيفلوپەداگوگتەردى دايارلايتىن جالعىز جوعارى وقۋ ورنى. سوندىقتان مامان دايارلاۋ اياسىن كەڭەيتىپ، مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىن كوبەيتۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە بولاشاق مامانداردىڭ پراكتيكالىق دايىندىعىنا باسىمدىق بەرىپ، كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك جاساۋ ماڭىزدى. ارنايى پەداگوگتەردىڭ جالاقىسىن دا جۇمىسىنىڭ كۇردەلىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە ساي كوتەرۋ كەرەك. ويتكەنى ولاردىڭ مىندەتى ساباق وتكىزۋمەن شەكتەلمەيدى. ءار بالانىڭ ەرەكشەلىگىن زەردەلەۋ، تۇزەتۋ- دامىتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، جەكە باعدارلامالار ازىرلەۋ، اتا- انالارمەن بايلانىس ورناتۋ جانە باسقا پەداگوگتەرگە ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتۋ دە وسى مامانداردىڭ جۇمىسىنا كىرەدى، - دەدى ول.

стана қаласындағы №2 психологиялық-медициналық-педагогикалық консультацияның тифлопедагогі Ләззат Үсіпахметова
Фото: Ләззат Үсіпахметованың жеке мұрағатынан

كادر ماسەلەسىمەن قاتار، تيفلوپەداگوگ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى ارنايى قۇرال- جابدىقتاردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە دە بايلانىستى. ساباق بارىسىندا مامان برايل قارپىندەگى پرينتەرلەر مەن ديسپلەيلەردى، دىبىستايتىن باعدارلامالاردى، ەلەكتروندى ۇلكەيتكىشتەردى، تاكتيلدى كىتاپتار مەن كولەمدى مودەلدەردى قولدانادى. بۇل قۇرالدار وقۋ ماتەريالىن بالانىڭ كورۋ مۇمكىندىگىنە بەيىمدەپ، اقپاراتتى وزدىگىنەن مەڭگەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

وقىتۋ تاسىلدەرى قانداي؟

بالالاردىڭ كورۋ مۇمكىندىگى ءارتۇرلى بولعاندىقتان، تيفلوپەداگوگ وقىتۋ ءادىسىن دە سوعان قاراي بەيىمدەيدى. ءبىر بالا جارىق پەن تۇستەردى اجىراتسا، ەكىنشىسى زاتتاردى تەك جاقىننان كورەدى، ال كەيبىرى مۇلدەم كورمەيدى. سوندىقتان ساباق بارىسىندا بىرنەشە سەزىم مۇشەسىن قاتار قامتيتىن مۋلتيسەنسورلىق ءتاسىل قولدانىلادى.

- كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالا قورشاعان ورتانى ەستۋ، سيپاپ سەزۋ، ءيىس سەزۋ، ءدام سەزۋ، قوزعالىس جانە جەكە تاجىريبە ارقىلى تانيدى. سول سەبەپتى ءبىر ۇعىمدى تۇسىندىرگەندە بىرنەشە سەزىم مۇشەسىن قاتار پايدالانۋعا تىرىسامىز. باستى ماقسات - بالانىڭ اتاۋدى جاتتاپ الۋى ەمەس، زاتتىڭ نەمەسە قۇبىلىستىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنىپ، ونى ءوز سوزىمەن جەتكىزە الۋى، - دەدى ءلاززات ۇسىپاحمەتوۆا.

بۇل ءتاسىل اسىرەسە تىكەلەي كورۋ ارقىلى قابىلداۋ قيىن ابستراكتىلى ۇعىمداردى تۇسىندىرۋدە ماڭىزدى. ماسەلەن، تۇستەردى تانىستىرۋ ءۇشىن مامان ولاردى بالانىڭ كۇندەلىكتى ومىردە بىلەتىن زاتتارىمەن بايلانىستىرادى. قىزىل ءتۇستى جىلۋمەن نەمەسە بۇرىشتىڭ اشىلىعىمەن، كوكتى سالقىن سۋمەن، سارىنى ليمون مەن باناننىڭ تۇسىمەن سالىستىرادى. ال اق ءتۇستى قاردىڭ تازالىعى مەن جەڭىلدىگى ارقىلى سيپاتتايدى. وسىلايشا بالا ءتۇستى كورمەسە دە، ونىمەن بايلانىستى تۇسىنىك قالىپتاستىرادى.

تابيعات قۇبىلىستارىن دا بالاعا سەزىنۋ ارقىلى تۇسىندىرەدى. جاڭبىر تۋرالى ايتقاندا تامشىلاردىڭ قولشاتىرعا نەمەسە تەرەزەگە تىرسىلداپ تۇسكەن دىبىسىن تىڭداتىپ، الاقانىنا جاڭبىر تامشىلارىن سەزىندىرەدى. قاردىڭ سۋىقتىعى مەن جۇمساقتىعىن ۇستاپ كورۋ ارقىلى تانىستىرادى. جەلدى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ونىڭ بەتكە تيگەن قوزعالىسىن سەزىنىپ، جاپىراقتاردىڭ سىبدىرىن تىڭداتادى.

ال عارىش پەن عالامشارلاردىڭ قوزعالىسى سياقتى كۇردەلى تاقىرىپتاردى مەڭگەرتۋ ءۇشىن تاكتيلدى مودەلدەر مەن كولەمدى ماكەتتەر پايدالانىلادى. مىسالى، شامدى كۇننىڭ شارتتى مودەلى رەتىندە الىپ، بالانىڭ بەلگىلەنگەن باعىتپەن قوزعالۋىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى وربيتا تۋرالى باستاپقى تۇسىنىك قالىپتاستىرادى. اي فازالارىن پلاستيليننەن ءارتۇرلى ءپىشىن جاساۋ ارقىلى كورسەتەدى.

دەگەنمەن بالانىڭ العان ءبىلىمىن كۇندەلىكتى ومىردە قولدانا الۋى دا ماڭىزدى. سوندىقتان تيفلوپەداگوگتەر كەڭىستىكتە باعدارلاۋ داعدىلارىن بىرتىندەپ دامىتادى. اۋەلى ءوز بولمەسىندە، كەيىن پاتەردە، كىرەبەرىستە جانە اۋلادا باعىت تابۋعا ۇيرەتەدى. كەلەسى كەزەڭدە تانىس ەمەس كەڭىستىكتە دە وزدىگىنەن باعدارلانۋىنا جاعداي جاسايدى.

بۇل باعىتتاعى جۇمىس بىرنەشە ماماننىڭ بىرلەسكەن قولداۋىن قاجەت ەتەدى. تيفلوپەداگوگپەن قاتار پسيحولوگ، دەفەكتولوگ، اتا- انا جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ پەداگوگتەرى دە قاتىسادى. ولاردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسى بالانىڭ عيمارات ىشىندە ەركىن قوزعالۋىنا، قاجەتتى بولمەلەردى وزدىگىنەن تابۋىنا، قاتارلاستارىمەن ارالاسۋىنا جانە قوعامدىق ورتادا ءوزىن ءقاۋىپسىز سەزىنۋىنە كومەكتەسەدى.

ەرەكشە بالاعا قانداي مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك؟

كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالانىڭ دەربەستىگى ەڭ الدىمەن كۇندەلىكتى تۇرمىستا قالىپتاسادى. سوندىقتان اتا- انانىڭ مىندەتى - بارلىق ارەكەتتى بالانىڭ ورنىنا ورىنداۋ ەمەس، وعان وزدىگىنەن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرۋ. ماسەلەن، كوزى كورەتىن بالا كۇرتەسىن جارتى مينۋتتا كيسە، كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالاعا بەس مينۋت نەمەسە ودان دا كوپ ۋاقىت قاجەت بولۋى مۇمكىن. مۇندايدا ونى اسىقتىرماي، ارەكەتتى ءوز بەتىنشە اياقتاۋىنا جاعداي جاساعان ءجون.

- جەڭىن بىردەن تابا الماسا نەمەسە تۇيمەسىن سالا الماسا، «كەل، مەن ءوزىم ىستەي سالايىن» دەپ اسىقپاۋ كەرەك. ونىڭ ورنىنا «الدىمەن ءوزىڭ جاساپ كور، قاجەت بولسا، كومەكتەسەمىن» دەپ قولداۋ كورسەتكەن دۇرىس، - دەدى مامان.

وسىنداي قاراپايىم ارەكەتتەر بالانىڭ كۇندەلىكتى داعدىلارىن دامىتادى. سۋدى ءبىر ىدىستان ەكىنشىسىنە قۇيۋ قيمىل- قوزعالىس ۇيلەسىمدىلىگىن جەتىلدىرسە، كيىمىن شكافتان ءوزى تابۋ ەستە ساقتاۋ مەن سيپاپ سەزۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرادى. داستارقان جايۋ كەڭىستىكتە باعدارلاۋعا، دۇكەنگە بىرگە بارۋ ادامدارمەن قارىم- قاتىناس جاساۋعا ۇيرەتەدى. ال اتا- انانىڭ اينالاداعى زاتتار مەن قۇبىلىستاردى سوزبەن سيپاتتاۋى بالانىڭ سوزدىك قورىن مولايتىپ، قورشاعان ورتا تۋرالى تۇسىنىگىن كەڭەيتەدى.

دەگەنمەن كەيبىر اتا- انالار بالاسى قۇلاپ قالادى نەمەسە جاراقات الادى دەپ الاڭداپ، ونىڭ وزدىگىنەن ارەكەت ەتۋىنە شەكتەۋ قويادى. مامان مۇنداي شامادان تىس قامقورلىق بالانىڭ دەربەستىگىنە جانە الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەلۋىنە كەرى اسەر ەتەتىنىن ەسكەرتەدى.

- قاۋىپسىزدىك ءبىرىنشى ورىندا بولۋى كەرەك. ءبىراق قامقورلىق تىيىمعا اينالماۋى ءتيىس. بالاعا قورشاعان ورتانى زەرتتەۋگە، زاتتاردى قولىمەن ۇستاپ كورۋگە، وزدىگىنەن ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. ويتكەنى سيپاپ سەزۋ - كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالا ءۇشىن الەمدى تانۋدىڭ ماڭىزدى تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى، - دەدى ول.

ءلاززات ۇسىپاحمەتوۆانىڭ بايقاۋىنشا، كەيبىر اتا- انالار بالاسى جەتى جاسقا كەلسە دە، ونى وزدەرى تاماقتاندىرىپ، كيىندىرىپ، قاتارلاستارىمەن ارالاسۋىنا شەكتەۋ قويادى. سونىڭ سالدارىنان بالا وزدىگىنەن شەشىم قابىلداۋ، دوس تابۋ جانە قوعامدىق ورتادا ارەكەت ەتۋ تاجىريبەسىنەن قاعىلادى. سوندىقتان ونىڭ تۇرمىستىق داعدىلارىمەن قاتار، الەۋمەتتىك قارىم- قاتىناسىن دا دامىتۋ ماڭىزدى.

بۇل ۇدەرىستە وتباسىعا مامانداردىڭ قولداۋى قاجەت. كورۋ قابىلەتىندەگى ەرەكشەلىك انىقتالعان ساتتەن باستاپ تيفلوپەداگوگ، پسيحولوگ جانە باسقا دا مامانداردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن ءجون. اسىرەسە مەكتەپكە دەيىنگى كەزەڭدە سەنسورلىق دامۋ، كەڭىستىكتە باعدارلاۋ، سويلەۋ جانە وزىنە- ءوزى قىزمەت كورسەتۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك.

بالانىڭ دامۋىنا قاجەتتى جاعداي جاساۋ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىنە كىرەدى. ءلاززات ۇسىپاحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا، ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا وڭ وزگەرىستەر بولعانىمەن، بارلىق بالاباقشا مەن مەكتەپ كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالالاردى قابىلداۋعا تولىق دايىن ەمەس. كەيبىر ۇيىمداردا ارنايى جابدىقتار، بەيىمدەلگەن وقۋ ماتەريالدارى مەن بىلىكتى ماماندار جەتىسپەيدى.

- ينكليۋزيا بالانى مەكتەپكە نەمەسە بالاباقشاعا قابىلداۋمەن عانا شەكتەلمەۋى كەرەك. ەڭ باستىسى، ونىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا، ەركىن قوزعالۋىنا، وقۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋىنا جانە قوعاممەن ارالاسۋىنا قاجەتتى جاعداي جاسالۋى ءتيىس، - دەپ تۇيىندەدى مامان.