ەلىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك
ورال. KAZINFORM - قازاقستاندا، سونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى قانداي؟ وسى ورايدا Kazinform ءتىلشىسى ماماندارعا جولىعىپ، ماسەلەنى زەردەلەپ كوردى.
جاڭا جول ىزدەپ، اكۆامادەنيەتتى دامىتۋ ماڭىزدى
ءماجىلىس دەپۋتاتى، «اۋىل» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى سەرىك ەگىزبايەۆتىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي، باتىس قازاقستان وبلىسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن زاماناۋي دەڭگەيگە كوتەرۋ - كەشەندى رەفورمانى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. اتالعان وڭىردە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى ايتقاندا، تەك ءبىر سالانى ەمەس، تۇتاس ەكوجۇيەنى ءسوز ەتۋ كەرەك. بۇل - تابيعات، ەكونوميكا جانە تەحنولوگيا توعىساتىن ەرەكشە باعىت.
سەرىك راحمەتوللا ۇلىنىڭ سوزىنە قاراعاندا، باتىس قازاقستان ءۇشىن بۇل باعىت وتە ماڭىزدى. ءوڭىردىڭ باستى سۋ ارتەرياسى - جايىق وزەنى ەجەلدەن بالىققا باي بولعانىمەن، بۇگىنگى كۇنى ونىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانىپ وتىرمىز دەۋ قيىن. تابيعي رەسۋرستارعا تۇسەتىن قىسىم، كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە باقىلاۋسىز اۋلاۋ سالانىڭ دامۋىن تەجەيتىن فاكتورلارعا اينالدى. سوندىقتان ءداستۇرلى تاسىلدەردەن باس تارتىپ، جاڭا جول ىزدەۋ - ۋاقىت تالابى.
- ەڭ الدىمەن بالىق شارۋاشىلىعىن زاماناۋي دەڭگەيگە كوتەرۋدىڭ كىلتى - اكۆامادەنيەتتى دامىتۋ. بۇل دەگەنىمىز - بالىقتى تابيعي ورتادا عانا ەمەس، ارنايى جاسالعان سۋ ايدىندارىندا ءوسىرۋ. بۇل ءتاسىل، ءبىر قاراعاندا، كۇردەلى كورىنگەنىمەن، شىن مانىندە وتە ءتيىمدى. ارنايى توعاندار، جابىق سۋ اينالىمى جۇيەلەرى، تەمپەراتۋرا مەن وتتەگىنى باقىلاۋ - مۇنىڭ ءبارى ءونىمدى بىرنەشە ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ باستىسى، جىل مەزگىلىنە تاۋەلدى بولماي، تۇراقتى ءوندىرىس جولعا قويىلادى. مۇنداي جاعدايدا بەكىرە، فورەل جانە باسقا باعالى بالىق تۇرلەرىن ءوسىرۋ الدەقايدا قولجەتىمدى بولادى، - دەيدى ول.
Е
الايدا تەحنولوگيانىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. ونى ىسكە اسىراتىن ينفراقۇرىلىم قاجەت. باتىس قازاقستاندا بۇل باعىت ءالى دە ءالسىز. شاباق وسىرەتىن ورتالىقتار، ساپالى جەم ءوندىرىسى، سۋ ساپاسىن باقىلاۋ زەرتحانالارى - وسىلارسىز زاماناۋي شارۋاشىلىق قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. كوپ جاعدايدا فەرمەرلەر دايىن جۇيەگە ەمەس، تەك ءوز كۇشىنە سۇيەنىپ جۇمىس ىستەيدى. ال دامىعان ەلدەردە بۇل سالا تۇتاس يندۋستريا رەتىندە قالىپتاسقان: ءبىر جەردە بالىق وسىرىلەدى، ەكىنشىسىندە جەم وندىرىلەدى، ۇشىنشىسىندە وڭدەلەدى.
ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى - مەملەكەتتىك قولداۋ. ق ر پرەزيدەنتى قاسىم- جومارت توقايەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستاندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2021-2030 -جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ماقسات - 2030 -جىلعا قاراي بالىق ءوندىرىسىن 270 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ، ال ىشكى تۇتىنۋدى جىلىنا 134 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ، سونداي- اق يمپورت كولەمىن 45 مىڭ توننادان 25 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەتۋ.
قازاقستاندا بالىق شارۋاشىلىعىنا ارنالعان سۋبسيديالار بار. 2026 -جىلى بالىق شارۋاشىلىعىن قولداۋ ءۇشىن 5 ميلليارد تەڭگە سۋبسيديا بولىنەدى. سونداي- اق بيىلدان باستاپ سۋ بەرۋ قىزمەتتەرىنىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋ تەتىگى ىسكە قوسىلدى. بۇل شىعىنداردىڭ 60- 85 پايىزىنا دەيىن وتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ پىكىرىنشە، دەگەنمەن، قولداۋ ناقتى تەحنولوگيا ەنگىزەتىن، ءونىم كولەمىن ارتتىراتىن شارۋاشىلىقتارعا باعىتتالسا، ناتيجە ايقىن بولار ەدى. سونىمەن قاتار بۇل سالاعا ينۆەستور تارتۋ ءۇشىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلەر قاجەت.
بالىق شارۋاشىلىعى تەك ءوندىرىس ەمەس، ول - عىلىمعا سۇيەنەتىن سالا. سۋ تەمپەراتۋراسىنىڭ وزگەرۋى، بالىق اۋرۋلارى، جەمنىڭ قۇرامى - ءبارى عىلىمي نەگىزدە زەرتتەلۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي بۇل باعىتتا بەلگىلى ءبىر ولقىلىقتار بار. جەرگىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ، ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتاردى تارتۋ، حالىقارالىق تاجىريبەنى ەنگىزۋ - بۇل ۇزاق مەرزىمدى، ءبىراق اسا ماڭىزدى قادامدار.
تاعى ءبىر ءجيى ەسكەرىلمەيتىن باعىت - بالىقتى وڭدەۋ. كوپ جاعدايدا ونى شيكىزات رەتىندە ساتۋمەن شەكتەلەدى. ال شىن مانىندە نەگىزگى تابىس ءدال وسى وڭدەۋ كەزەڭىندە قالىپتاسادى. ىستالعان، مۇزداتىلعان، دايىن ونىمدەردىڭ نارىقتا قۇنى الدەقايدا جوعارى. ەگەر ب ق و- دا وسىنداي كاسىپورىندار اشىلسا، تەك اۋىل شارۋاشىلىعى عانا ەمەس، وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا سونى سەرپىن بەرەر ەدى.
- ارينە، مۇنىڭ ءبارى تابيعاتتى قورعاۋمەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. جايىق وزەنى - جاي عانا رەسۋرس ەمەس، ول - جاندى جۇيە. ەگەر ءبىز تەك پايدا تابۋدى كوزدەپ، بالىق قورىن قالپىنا كەلتىرۋدى ۇمىتساق، ەرتەڭ بۇل بايلىقتان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. سوندىقتان شاباق جىبەرۋ، اۋلاۋدى رەتتەۋ، سۋ ساپاسىن ساقتاۋ - كەز كەلگەن ستراتەگيانىڭ نەگىزى بولۋى كەرەك. قورىتا ايتقاندا، ب ق و بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ءبىر عانا شەشىم جەتكىلىكسىز. بۇل - تەحنولوگيا، ينۆەستيتسيا، عىلىم جانە ەكولوگيا ۇيلەسكەن كەزدە عانا ناتيجە بەرەتىن سالا. ەگەر وسى باعىتتار ءبىر ارناعا توعىسسا، ءوڭىر تەك ءوز قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي، ەكسپورتقا باعىتتالعان ءىرى ورتالىققا اينالادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا جۇمىس ورىندارى، ەكونوميكالىق ءوسىم جانە ءوڭىردىڭ تۇراقتى دامۋىنا جول اشادى، - دەيدى دەپۋتات.
سالانىڭ دامۋى جوعارى تەحنولوگيالارمەن بايلانىستى
سەرىك ەگىزبايەۆ ەل اۋماعىندا ءداستۇرلى اۋلاۋ تاسىلىنەن زاماناۋي، تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن اكۆامادەنيەتكە كوشۋ - ۋاقىت تالابى دەپ ەسەپتەيدى. بۇگىندە الەمدە بالىق شارۋاشىلىعى تەك تابيعي سۋ قويمالارىنان بالىق اۋلاۋمەن شەكتەلمەيدى. ول - جوعارى تەحنولوگيالارمەن تىعىز بايلانىستى، ءدال ەسەپ پەن اۆتوماتتاندىرۋعا نەگىزدەلگەن سالاعا اينالىپ كەلەدى. قازاقستان ءۇشىن دە وسى باعىتتاعى وزگەرىستەر اسا ماڭىزدى. ەڭ الدىمەن، وندىرىستىك بالىق وسىرۋدە جابىق سۋ اينالىمى جۇيەلەرى، ياعني RAS- تەحنولوگياسى ەرەكشە ءرول اتقارادى. بۇل جۇيەدە سۋ قايتا- قايتا تازارتىلىپ، قايتا پايدالانىلادى. سونىڭ ارقاسىندا سۋ ۇنەمدەلەدى، قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن سالماق ازايادى جانە بالىق ءوسىرۋ پروتسەسى تولىق باقىلاۋعا الىنادى.
قازاقستاننىڭ كليماتتىق جاعدايىن ەسكەرسەك، قىسى سۋىق، جازى ىستىق ايماقتاردا ءدال وسىنداي جۇيەلەر تۇراقتى ءوندىرىس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وعان قوسا «اقىلدى فەرما» ۇعىمى بالىق شارۋاشىلىعىنا باتىل ەنگىزىلىپ كەلەدى. ءتۇرلى سەنسورلار سۋدىڭ تەمپەراتۋراسىن، وتتەگى مولشەرىن، قىشقىلدىعىن ۇزدىكسىز باقىلاپ، بارلىق دەرەكتى فەرمەرگە نەمەسە باسقارۋ جۇيەسىنە جەتكىزىپ وتىرادى. ەگەر قانداي دا ءبىر كورسەتكىش قالىپتان اۋىتقىسا، جۇيە اۆتوماتتى تۇردە ارەكەت ەتەدى. بۇل تەك ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ قانا قويماي، تاۋەكەلدەردى ايتارلىقتاي ازايتادى.
جاساندى ينتەللەكت پەن ۇلكەن دەرەكتەردى پايدالانۋ - تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام. بۇرىن بالىققا قانشا ازىق بەرۋ كەرەك ەكەنىن تاجىريبەگە سۇيەنىپ انىقتاسا، بۇگىندە ارنايى الگوريتمدەر بالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنىن، مىنەز- قۇلقىن تالداپ، ناقتى ۇسىنىس بەرەدى. ناتيجەسىندە ازىق شىعىنى ازايادى، ال ءونىم ساپاسى ارتادى. بۇل - ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن بىرنەشە ەسە كوتەرەتىن مۇمكىندىك.
اۆتوماتتاندىرىلعان ازىقتاندىرۋ جۇيەلەرى ۇلكەن وزگەرىس اكەلىپ جاتىر. كامەرالار مەن داتچيكتەر بالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن باقىلاپ، تەك قاجەتتى مولشەردە عانا جەم بەرەدى. ارتىق ازىق سۋ ساپاسىن بۇزبايدى، دەمەك، ەكوجۇيە تۇراقتى ساقتالادى. مۇنداي ۇقىپتى ءتاسىل، اسىرەسە، ونەركاسىپتىك كولەمدە وتە ماڭىزدى.
بولاشاقتىڭ تاعى ءبىر باعىتى - كوپدەڭگەيلى اكۆامادەنيەت. بۇل جۇيەدە بالىقپەن بىرگە بالدىرلار نەمەسە مولليۋسكالار وسىرىلەدى. بالىق قالدىقتارى باسقا ورگانيزمدەرگە قورەك بولادى، ءسويتىپ تابيعي تەپە- تەڭدىك ساقتالادى. مۇنداي ءتاسىل ەكولوگيالىق تۇرعىدان دا، ەكونوميكالىق جاعىنان دا ءتيىمدى.
سونداي- اق بيوتەحنولوگيا سالاسىنىڭ دامۋى نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. عالىمدار اۋرۋعا ءتوزىمدى، تەز وسەتىن بالىق تۇرلەرىن شىعارۋدا. بۇل انتيبيوتيكتەردى از قولدانۋعا، ءوندىرىس قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا جانە ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان ءۇشىن وسى تەحنولوگيالاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى - سۋ ۇنەمدەۋ مەن كليماتقا بەيىمدەلۋ. سوندىقتان جابىق جۇيەلەر، اۆتوماتتاندىرۋ جانە دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن باسقارۋ شەشىمدەرى ءبىرىنشى كەزەكتە ەنگىزىلۋى ءتيىس. بۇل تەك ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي، ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرادى.
وندىرىستىك بالىق شارۋاشىلىعىنا كوشۋ - جاي عانا سالانى دامىتۋ ەمەس، بۇل - تۇتاس تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسيا. ەگەر قازاقستان زاماناۋي ادىستەردى باتىل ەنگىزسە، بالىق شارۋاشىلىعى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەڭ تابىستى ءارى تۇراقتى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالۋى ابدەن مۇمكىن.
سۋ رەسۋرستارىن قالاي ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى؟
دەپۋتاتتىڭ پايىمداۋىنشا، بالىق شارۋاشىلىعى - ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكونوميكانى دامىتۋداعى ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى. ايتسە دە بۇل سالانىڭ تابىستى بولۋى تىكەلەي سۋ رەسۋرستارىن دۇرىس ءارى ءتيىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى. سۋ - تەك تىرشىلىك ورتاسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار بالىقتىڭ ءوسۋى، كوبەيۋى جانە دەنساۋلىعى ءۇشىن نەگىزگى فاكتور. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى باسقارۋ بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا نەگىز بولادى. بۇل باعىتتا بىرنەشە ماڭىزدى فاكتوردى اتاپ وتۋگە بولادى.
بىرىنشىدەن، سۋ ساپاسىن باسقارۋ. سۋ قۇرامىنداعى وتتەگىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى، تەمپەراتۋرانىڭ تۇراقتىلىعى، ر ن دەڭگەيىنىڭ قالىپتى بولۋى بالىق تىرشىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. لاستانعان نەمەسە ساپاسىز سۋ بالىق اۋرۋىنىڭ كوبەيۋىنە جانە ونىمدىلىكتىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. سول سەبەپتى سۋ ساپاسىن ۇنەمى باقىلاپ، سۇزگىلەۋ، اەراتسيا جانە بيولوگيالىق تازارتۋ ادىستەرىن قولدانۋ ماڭىزدى.
ەكىنشىدەن، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. تۇيىق سۋ اينالىمى جۇيەسىندە (RAS - Recirculating Aquaculture Systems) سۋ قايتا وڭدەلىپ، بىرنەشە رەت پايدالانىلادى. ناتيجەسىندە سۋ شىعىنى ايتارلىقتاي ازايادى جانە قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن جۇكتەمە تومەندەيدى.
ۇشىنشىدەن، بالىق شارۋاشىلىعىندا تابيعي ەكوجۇيەنى ساقتاۋدىڭ ءمانى زور. سۋ قويمالارىنا ارتىق جەم قالدىقتارىنىڭ ءتۇسۋى نەمەسە حيميالىق زاتتاردىڭ قولدانىلۋى سۋ ساپاسىن ناشارلاتادى. سوندىقتان ەكولوگيالىق تازا جەم قولدانۋ، قالدىقتاردى دۇرىس باسقارۋ جانە بيولوگيالىق ادىستەردى پايدالانۋ ارقىلى تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ قاجەت.
تورتىنشىدەن، سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن الدىن الا جوسپارلاۋ، ياعني سۋ كوزدەرىن دۇرىس تاڭداۋ، ماۋسىمدىق وزگەرىستەردى ەسكەرۋ، سۋ كولەمىن ەسەپتەۋ كەرەك. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ، زاڭنامالىق باقىلاۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ەستەن شىقپاعانى ابزال. بالىق شارۋاشىلىعىندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ - بۇل كەشەندى ءتاسىلدى تالاپ ەتەتىن پروتسەسس. سۋ ساپاسىن باقىلاۋ، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ، ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋ جانە دۇرىس باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ ارقىلى عانا بۇل سالا تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزە الادى.
بالىق قورى قايتكەندە مولايادى؟
ماجىلىسمەن بالىق قورىن قورعاۋ جانە كوبەيتۋدەگى ماڭىزدى قادامدارعا توقتالدى. ەڭ الدىمەن زاڭداردى ساقتاۋدى (بەلگىلەنگەن كەزەڭدە بالىق اۋلاۋ، رۇقسات ەتىلگەن قۇرالداردى پايدالانۋ، اۋلاۋ مولشەرىنەن اسپاۋ جانە باسقا) ۇمىتپاعان دۇرىس. سۋ ايدىندارىن قورعاۋ (وزەن- كولدەردى لاستاۋعا جول بەرمەۋ، وندىرىستىك قالدىقتاردى باقىلاۋ، سۋ ساپاسىن تۇراقتى تەكسەرۋ) ، بالىقتى قولدان كوبەيتۋ (شاباقتاردى سۋعا جىبەرۋ، بالىق وسىرەتىن شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋ) ءىس- شارالارىن اتقارعان ءجون.
براكونەرلىكپەن كۇرەس (زاڭسىز اۋلاۋعا تىيىم سالۋ)، تابيعي ورتانى ساقتاۋمەن (وزەن- كولدەردىڭ ەكوجۇيەسىن بۇزباۋ) قاتار حالىقتى اقپاراتتاندىرۋعا (ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىق، بالىقتى دۇرىس، جاۋاپكەرشىلىكپەن اۋلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ) ءمان بەرمەۋگە بولمايدى.
