ۇلاربەك دالەي ۇلى: جاڭا شىعارما جازار الدىندا تاڭىردەن مەدەت تىلەپ، ارۋاق شاقىرامىن
استانا. KAZINFORM - اقىن، جازۋشى، «جوشى حان»، «باتۋ حان» روماندارىنىڭ اۆتورى ۇلاربەك دالەي ۇلى وقىرمان قاۋىمعا كەڭىنەن تانىس. ونىڭ تاريحي روماندارى سوڭعى جىلدارى «ەڭ كوپ ساتىلعان» كىتاپتاردىڭ كوشىن باستاپ تۇر. بۇل سۇحباتتا جازۋشى تالاس قۇرىلتايى تۋرالى جاڭا شىعارماسىن اياقتاپ قالعانىن، الداعى ۋاقىتتا تاريحي روماندار جەلىسىن ابىلاي حانعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارى بار ەكەنىن ايتادى.
قويىن داپتەرىمدە ءبىر جيناققا جەتەر جىرىم بار
- قاراشانىڭ تۇماندى كەشتەرىندە ولەڭ وقىعاندى ۇناتاتىن ادەتىم بار. قانداي ولەڭ ەكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن. بۇگىن ەسىمە سەنىڭ ولەڭدەرىڭ ءتۇسىپ، سايتتاردان بىرنەشە جىرىڭدى قايتالاپ وقىپ شىقتىم. بايقاعانىم، كۇز تۋرالى جىرلارىڭ كوپ ەكەن. ماعان جازۋشى ۇلاربەكتەن گورى اقىن ۇلاربەك جاقىن ەكەنىن ۇققاندايمىن. پوەزيا الەمىنەن الىستاپ كەتتىڭ بە، الدە قويىن داپتەرىڭە جازىپ جۇرگەن جىرلارىڭ بار ما؟
- كۇز - اقىنداردىڭ مەزگىلى عوي. العاش قالام تارتقان كەزىمنەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن ەسەپتەسەم، بارلىق شىعارمالارىم دەرلىك كۇزدە جازىلادى ەكەن. ولەڭىم دە، پروزام دا كۇزدە باستالىپ، مامىردىڭ سوڭىنا قاراي تىنىستايتىنىن بايقادىم. بۇل سانالى تۇردە جوسپارلانعان دۇنيە ەمەس، جان قالاۋى.
جاڭا ولەڭدەرىم جايىندا ەشكىمگە ايتپاي جۇرگەن ءبىر قۇپيامدى بۇگىن اشايىن. ەشقايدا، ەشقاشان جاريالانباعان، قالىڭ داپتەرگە قالاممەن جازىلعان كۇيى جاتقان، ءبىر جيناققا جەتەتىن ولەڭدەرىم تارتپامدا تۇر. بۇعان دەيىن «قانىمداعى قاسقىر ءيىسى»، «كۇز جاۋعان سوقپاق» دەگەن ەكى جىر كىتابىم وتىزدان اسقان شاعىمدا، اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ جارىق كوردى. وقىرمان دا ءوز باعاسىن بەردى. ەندىگى جازعاندارىم سول ءىزدى قايتا شيىرلاماي، وزىمشە ءبىر سۇردەكپەن جازىلعان دۇنيەلەر دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىراق ولاردى جارىققا شىعارۋعا قازىر اسىعىپ جۇرگەنىم جوق.
- اڭگىمەلەرىڭنىڭ كوبى ەسسەگە جاقىنداۋ سەكىلدى. بالالىق شاعىڭنىڭ، وسكەن ورتاڭنىڭ كارتيناسىن جيىرەك كەستەلەيسىڭ. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ وتكەن شاققا نوستالگيا ما، الدە ۋايىمسىز ساتتەرىڭدى اڭساۋ ما؟
- ەسسە جانرى - جانىما ەڭ جاقىن. ءار جازعان شىعارمامنىڭ استىنا «ەسسە» دەپ جازسام دا، باسپالار «اڭگىمە» نەمەسە «حيكايا» دەپ اتاۋىمدى وتىنەدى. سوسىن ولارعا «مەيلى» دەي سالامىن. جالپى، قازاق ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا ادەبيەت تەورياسىن جاقسى وقىسام دا، ءوز باسىم بىردەڭە جازار كەزدە جانر تاڭداپ، ونىڭ قۇرىلىمىن، تاعى ادەبيەتتانۋدا وقىتاتىن باقسىنىڭ وتىز اسايى، قىرىق مۇسەيى سياقتى بىردەڭەلەرىن ويلاپ جاتپايمىن. قالامعا ەركىندىك بەرەمىن. شىعارمانى تولىق اياقتاعان سوڭ بارىپ تۇتاس سۇيەگىن رەتتەيمىن.
ال بالالىق شاققا ورالا بەرۋ دە مەنىڭ اسىپ بارا جاتقان كەمەڭگەرلىگىم ەمەس. كوپ ادەبيەتشى سياقتى مەن دە سول شاقتى ساعىنامىن. ءبىراق مەنىڭ ساعىناتىنىم تەك ۋايىمسىز بالالىق كۇندەر ەمەس، سول كەزدەگى ءومىردىڭ ءوزى: ادامداردىڭ تۋما مىنەزى، اۋىلدىڭ ءبىر قالىپتى تىنىسى، بايىرعى بەيقام قازاقى تىرشىلىك. ءوز بولمىسىم مەن جان دۇنيەم سول شىنايى ومىردەن تەحنولوگياسى جالاڭداعان باسقا ءبىر داۋىرگە ءوتىپ كەتكەنىن ەشقاشان قالاعان ەمەس.
قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن جوعالعان ەسكى رەسەيىن بۋنين سونشاما ساعىندى، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بۇرىنعى ەۋروپانى تسۆەيگ كۇڭىرەنە جوقتادى، لامپەدۋزا سيتسيلياداعى كونە اقسۇيەكتەر دۇنيەسىنىڭ ىدىراۋىن كۇرسىنە جازدى. دەمەك، ادام ءوزى قالىپتاسقان ءومىر سالتىنىڭ جوعالۋىن ادەبيەت ارقىلى قايتا ىزدەۋى - ءبىر عانا حالىققا نەمەسە ءبىر اۆتورعا ءتان قۇبىلىس ەمەس.
كىتاپ دۇكەندەرىنەن كىتاپ ۇرلايمىن دەپ تالاي ۇستالدىم
- «جوشى حان» جانە «باتۋ حان». ەكى تاريحي-دەرەكتى رومان جازدىڭ. وقىرماننىڭ ىقىلاسى الابوتەن. 2-3 جىل قاتارىنان ساتىلىم بويىنشا كوش باسىندا تۇردى. تاريحي تاقىرىپقا قالاي كەلدىڭ؟ ءاۋ باستا وسى تاقىرىپتى جازۋ تۋرالى وي قاشان كەلدى؟
- بالا كۇنىمدە نەمەسە ستۋدەنت كەزىمدە: «ەسەيگەندە مىنا تاريحي تاقىرىپقا بارامىن» دەگەن جوسپارىم مۇلدە بولعان ەمەس. جەتكەن جەرىمە دەيىن شاراپ ءىشىپ شالقىپ، ولەڭ جازىپ جۇرە بەرەمىن دەپ ويلايتىنمىن.
ءۇشىنشى كلاستان باستاپ كىتاپپەن «اۋىردىم». بەسىنشى كلاستا اكەم قالاعا بارعاندا جاپون جازۋشىسى ينوۋە ياسۋسيدىڭ شىڭعىس قاعان جايلى جازعان «كوكجال» رومانىن اكەلىپ بەردى. ال ودان باس كوتەرسەمشى، نەشە رەت قايتالاپ وقىعانىمدى دا ۇمىتىپ قالدىم. ۇيدەگى تاپسىرىلعان جۇمىستار اياقسىز قالىپ، شەشەم قۋالايدى دا جۇرەدى. سودان ءۇيدىڭ ارتىنداعى بيىك تاۋدىڭ باسىنا قاشىپ كەتىپ وقيتىن بولدىم. كۇندەر وتە بەردى، كىتاپقا قۇمارلىعىم ەسەلەپ ارتىپ، كەيىنىرەك اۋدانداعى شاعىن كىتاپحانانى تۇگەل تاۋىسىپ، ۇرىمجىدەگى ۇلكەن كىتاپحانالاردى ءجيى تورۋىلدايتىن بولدىم. بالالىق قوي، ساتىپ الا بەرەتىن اقشام جوق، كىتاپ دۇكەندەرىنەن كىتاپ ۇرلايمىن دەپ تالاي ۇستالىپ، بەتىممەن جەر باسقان كەزىم دە كوپ.
1980-2000 -جىلدار ارالىعىندا قىتايداعى قازاقتىڭ اعا بۋىن زيالىلارى اعارتۋ، رۋحانيات سالاسىندا عالامات تەر توكتى عوي. كىتاپ ساۋداسىن قىزدىردى، الەم ادەبيەتىنەن اۋدارمالاردى ءۇيىپ-توگىپ شىعاردى. ول اۋدارمالاردىڭ ساپاسى قانداي ەدى!
سونشا سوزباقتاعاندا ايتايىن دەگەنىم - تاريحي تاقىرىپقا سانالى تۇردە كەلگەنىم جوق. قوسىمشا فاكتورلار بار، ارينە، ءبىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى جەكە-دارا مۇنداي ۇلكەن تاۋەكەلگە بارۋعا جەتكىلىكسىز ەدى. قانشا كىتاپ وقىسام، سولاردىڭ جىلدار بويى جينالعان اسەرى تۇبىندە وسى ارناعا سۇيرەپ اكەلگەن بولار. بالكىم، ونىڭ العاشقى ءدانى بالا كۇنىمدە وقىعان سول «كوكجالدان» ەگىلگەن دە شىعار.
قازىر ويلاسام، ءتىپتى، قىزىق. 2019 -جىلى قاراشانىڭ ءبىر كەشىندە ۇيدە وتىرىپ، بالالاردىڭ وقۋشى داپتەرىنىڭ بىرىنە «جوشى حان. تاريحي رومان. ءبىرىنشى تاراۋ» دەگەن سوزدەردى ويدا جوقتا جازا سالدىم. سول ساتتە ونىڭ مەنى قايدا باستاپ بارارىن، قانشا جىلىمدى الاتىنىن، قانشا كىتاپ اقتارىپ، قانشا جول جۇرەتىنىمدى بىلگەن دە جوقپىن. كەيىنگى ۇزاق سۇرگىن سول قاراشانىڭ تۇماندى ءبىر كەشىنەن وسىلاي باستالىپ كەتتى...
- ءوزىڭ ۇنەمى «مەنىڭ جازىپ جۇرگەنىم كوركەم ادەبيەت ەمەس، تانىمدىق ادەبيەت» دەيسىڭ. تاريحي شىعارمانىڭ كوركەمدىگى مەن كوركەم شىعارمانىڭ تاريحيلىعىن نە ۇشتاستىرادى؟
- ونى قازىر دە قايتالاپ ايتامىن. مەن ءوز شىعارمالارىمدى ەڭ الدىمەن تانىمدىق ادەبيەت دەپ قابىلدايمىن. ءبىراق مۇنى ايتۋ وڭاي بولعانىمەن، جازۋ اسا قيىن. ويتكەنى دەرەكتەن اتتاماي وتىرىپ، وقىرمانعا ءتىرى دۇنيە ۇسىنۋىڭ كەرەك.
جوعارىدا ايتتىم عوي، جازۋعا وتىرعاندا قالامعا ەرىك بەرەمىن دە، سوڭىنان بارىپ قۇرىلىمىن تۇزەمىن دەپ. ەكى تاريحي-دەرەكتى رومانىم دا سولاي جازىلدى. ءتاڭىرى سىيلاعان سوزدىك قوردى اياپ قالامىن با، ناقتى دەرەكتىڭ ءىزىن قۋالاي وتىرىپ، سول زاماننىڭ كارتيناسىن بارىنشا تىرىلتۋگە تىرىسامىن. قالاسام، قيالعا دا كوبىرەك ەرىك بەرىپ، مۇلدە كوركەم باعىتقا كەتۋگە شامام ارتىعىمەن جەتەر ەدى. ءبىراق ودان سانالى تۇردە باس تارتتىم.
سەبەبى ەڭ الدىمەن ءبىز تاريحي ساناسى توزعىنداپ كەتكەن جۇرتپىز. ەندى وسى كەم-كەتىكتى تولتىراتىن ۋاقىت جەتتى. ونى تەك قيالعا سۇيەنىپ تە، جالاڭ دەرەكتەردى تىزبەلەپ تە تۇزەي المايسىڭ. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى تەپە- تەڭدىكتى ساقتاپ، وقىرماندى دەرەكتىڭ شىندىعىمەن دە، ادەبيەتتىڭ قۋاتىمەن دە باۋراۋ كەرەك. وسى تۇرعىدان جاس بۋىندى وتكەنى جايلى مول دەرەكپەن قامداعىم كەلدى.
ەكىنشىدەن، بۇگىنگى وقىرماننىڭ تالعامى باسقا دەپ ويلايمىن. الەم ادەبيەتىندە دە، قازاق ادەبيەتىندە دە تاريحي تۇلعالاردى قيالمەن سويلەتىپ، بولماعان وقيعالاردى بولعانداي ەتىپ قۇراعان شىعارمالار از ەمەس. مەن سول جولدى قايتالاعىم كەلمەدى. وقىرمان جوشى مەن باتۋدى تانىسا، مۇمكىندىگىنشە شىنايى دەرەك ارقىلى تانىسىن دەدىم. ال سول دەرەكتى قۇرعاق شەجىرەگە اينالدىرماي، ادام تاعدىرى، زامان تىنىسى، دالا سۋرەتى، مىنەز بەن سەزىم ارقىلى جەتكىزۋ - جازۋشىنىڭ مىندەتى.
سوندىقتان تاريحي شىعارمانىڭ كوركەمدىگى مەن كوركەم شىعارمانىڭ تاريحيلىعىن ۇشتاستىراتىن ەڭ باستى نارسە - دەرەككە ادالدىق پەن كوركەم ويدىڭ تەپە- تەڭدىگى. دەرەك سۇيەك بولسا، ءتىل مەن قيال سوعان جان بىتىرەدى. ءبىراق قيال دەرەكتىڭ ورنىنا جۇرمەۋى كەرەك. گارسيا ماركەستىڭ ءبىر اتاقتى ءسوزى ويىمنان كەتپەيدى. ول: «جۋرناليستيكادا ءبىر جالعان دەرەك بۇكىل ەڭبەكتى بۇلدىرەدى، ال كوركەم شىعارمادا ءبىر شىن دەرەك تۇتاس قيالعا سەنىم تۋدىرا الادى. رومانشىنىڭ مىندەتى - وقىرماندى سەندىرۋ» دەيدى.
الدا كوركەم ادەبيەتكە ورالاتىن كۇنىم دە جاقىن. اۋەلى تاريحي ميسسيامدى ورىنداپ الايىن. سودان كەيىن سەن قولىڭنان تاستاماي وقيتىن بىرنەشە كوركەم رومان جازامىن. ال قازىرگى جازعاندارىم قالىڭ وقىرمانعا ۇناپ جاتسا، سونىڭ ءبىر سەبەبى شىعارمالارىمنىڭ شىنايىلىعىندا، ەكىنشى سەبەبى بايانداۋ ءتىلىنىڭ كوركەمدىگىندە شىعار.
- كوپ جازۋشى «كەيىپكەرىم وزىمە باعىنباي كەتتى» دەپ ايتىپ جاتادى. سەنىڭ كەيىپكەرلەرىڭ ساعان باعىنا ما، الدە ءوز تاعدىرىن ءوزى تاڭداپ جاتاتىن كەزى بولا ما؟
- باعىنباي كەتكەن كەزدەرى بولدى. ءبىراق ونى ءبىر تىلسىم قۇبىلىس قىلىپ كورسەتكىم كەلمەيدى. كەيىپكەردى ۇزاق ۋاقىت زەرتتەپ، مىنەزىن، جۇرگەن ورتاسىن، باسىنان كەشكەنىن تۇگەل ءبىلىپ العان سوڭ، ءبىر مەزەتتە سەن ونىڭ ورنىنا ءوزىڭ شەشىم قابىلداي الماي قالاسىڭ. ويتكەنى ونىڭ مىنەزىنە قايشى ارەكەت جاساتساڭ، وتىرىك شىعادى. سوندا سىرتتاي قاراعاندا كەيىپكەر جازۋشىعا باعىنباي كەتكەن سياقتى كورىنەدى. شىن مانىندە، سەن ءوزىڭ جاساعان مىنەزدىڭ زاڭىنا باعىناسىڭ.
تاريحي تۇلعالاردا بۇل ءتىپتى قيىن. جوشىعا دا، باتۋعا دا وزىمە ۇناعان ءسوزدى ايتقىزا المايمىن. دەرەكتە ونىڭ مىنەزىنە، ۇستانىمىنا قايشى كەلسە، قانشا ادەمى سويلەم بولسا دا سىزىپ تاستايمىن. ال ويدان تۋعان كەيىپكەرلەرىم ەركىندەۋ جۇرەدى. كەيبىرىنىڭ باستاپقىدا شاعىن عانا ءرولى بولادى دا، جازۋ ۇستىندە تاعدىرى قويۋلانىپ، شىعارمانىڭ بەلورتاسىنا شىعىپ كەتەدى. وندايدا جولىن كەسپەيمىن.
- شىعارما جازۋعا كىرىسۋ ءۇشىن قانداي جاعداي كەرەك؟ كۇز، جالعىزدىق، تىنىشتىق، الدە ىشكى ءبىر مازاسىزدىق پا؟
- بارىنەن بۇرىن ىشكى مازاسىزدىق كەرەك سياقتى. جازاتىن دۇنيەڭ ساناڭدا ابدەن ءپىسىپ، تىنىشتىق بەرمەي قويماسا، كەڭ كابينەتتىڭ دە، ۇلكەن ۇستەلدىڭ دە، حان سارايىنداعى وڭاشالىقتىڭ دا پايداسى شامالى. ال ول ىشىڭدە وتتاي قارىپ، تىنىشىڭدى الىپ، قوزعالىپ تۇرسا، كەز كەلگەن جەردە جازا بەرۋگە بولادى.
سوسىن الدەبىر توسقاۋىل مەن كەدەرگىنىڭ دە ماعان جاقسى اسەر ەتەتىنى بار. جازىپ جۇرگەن تاقىرىبىما بىرەۋلەر سەبەپسىز سوقتىقسا، جولىمدى كەسكىسى كەلسە نەمەسە ادەبي مۇمكىندىگىمدى شەكتەۋگە تىرىسسا، كەرىسىنشە، ودان سايىن ورشەلەنىپ، قۇتىرىنا جازامىن. قارسىلىق مەنى توقتاتپايدى، قايتا قامشىلايدى. ءتىپتى، كەيدە ەڭ ءونىمدى جازاتىن كەزىم ءبىر نارسەگە ىشىمنەن كۇشتى قارسىلىق تۋعان شاعىم. وسىنداي ءبىر «اۋرۋىم» بار.
قالايدا مەنىڭ شىعارماشىلىق تابيعاتىمنىڭ كۇزبەن ءبىر بايلانىسى بارى انىق. جىل سايىن كۇن سالقىنداپ، تاڭ ۇزارىپ، قاراشا قازدار قاڭقىلى ەستىلگەندە ىشىمدە الدەبىر ەسىك اشىلاتىن سياقتى. جازۋعا ىقىلاسىم ويانادى. جالعىزدىقتى دا جاقسى كورەمىن. ءبىراق ول ادام اتاۋلىدان بەزگەن جالعىزدىق ەمەس. ەشكىم مازالامايتىن وڭاشالىق بولسا جەتەدى.
تالاس قۇرىلتايىتۋرالى شىعارماجازىپ ءبىتتىم
- روماندارىڭنان دا اقىندىق لەپ ەسىپ تۇراتىنىن ايتادى وقىرماندار. اقىن ۇمتىل زارىققان «باتۋ حاننىڭ» ءار تاراۋىنىڭ باستالار تۇسىنداعى جىرلاردىڭ پوەتيكالىق قۋاتىنا ءتانتى. مەن روماندارىڭنىڭ قۇرىلىمىنان ورتا عاسىرلىق شىعىس ادەبيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن بايقاعانداي بولدىم. مۇنداي ءتاسىل قات-قابات سيۋجەتتەردى جىمداستىرۋ ءۇشىن جاسالعان قادام با؟ جىراۋلىق سارىنداعى جىرلاردى كىرىستىرۋدىڭ سەبەبى نە؟
- ورتا عاسىرلىق شىعىس ادەبيەتى ماعان ءبىر قاۋىم ۇستاز دايىنداپ بەرگەندەي. ايگىلى اقىنداردى بىلاي قويعاندا، جۋۆاينيدىڭ «تاريح- ي جاھانگۋشايىن»، راشيد ءاد-ديننىڭ «جاميع ات- تاۋاريح» تومدارىن جاتتاپ الدىم دەسەم دە بولادى. يبن ءال-اسير، ءجۇزجاني، ناساۋيلەردىڭ كەڭ تىنىستى بايانداۋلارى دا ماعان داڭعىل جول سىلتەدى. بۇلاردان بولەك، ۇلى جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ تاريحي شىعارما جازۋ ۇلگىسى دە ءالى كۇنگە جارىعىن ءتۇسىرىپ كەلەدى. ءبىراق ولاردىڭ ەشقايسىسىنا تىكە ەلىكتەۋگە تىرىسقان ەمەسپىن. سول داستۇرلەردەن ۇيرەنە وتىرىپ، بۇگىنگى وقىرماننىڭ ويىنان شىعاتىن ءوز دۇنيەمدى جاساۋعا ۇمتىلدىم. بۇل جوسپارىم بەلگىلى دارەجەدە ورىندالدى دەپ ەسەپتەيمىن.
ال كولەمدى تاريحي شىعارمالارىمدى جىراۋلار ۇلگىسىندەگى جىر جولدارىنسىز ەلەستەتە المايمىن. ولاردى تەك قات-قابات سيۋجەتتى جىمداستىرۋ ءۇشىن ەنگىزگەن جوقپىن. كەي تۇستا ولار تاراۋلاردىڭ اراسىن جالعايدى، كەيدە الداعى وقيعانىڭ كوڭىل كۇيىن اڭعارتادى، ءبىراق ەڭ باستىسى - سول ءداۋىردىڭ ءۇنىن ەستىرتەدى. پروزانىڭ ىشىندە كەنەت جىر باستالعاندا وقىرمان بۇگىنگى كۇننەن ءبىر ءسات الىستاپ، باياعى كوشپەلى دۇنيەنىڭ ورتاسىنا كىرىپ كەتكەندەي بولعانىن قالادىم.
بۇگىنگى قازاق - سەگىز عاسىر بۇرىنعى سول بابالاردىڭ جالعاسى. ولار دا ءبىز سياقتى بەسىك جىرىن ايتتى، سابا پىسكەندە «سابا تولقۋ جىرىن» تولعادى، كوش الدىندا بالالار كۇن شاقىرىپ، «كوش، كوش، تۇمان، كوش، تۇمان» دەپ اندەتتى، سىڭسۋ ايتتى، ءولىمدى جونەلتتى، جوقتاۋ ايتتى. سالتاناتتى وردالار مەن قاراشا ۇيلەردىڭ قاي-قايسىسىندا دا اسقاق جىر تولعانىپ، قوبىز كۇڭىرەنىپ، دومبىرا كۇمبىرلەمەدى دەيسىز بە؟
سوندىقتان دەرەكتى رومانداردىڭ اجارىن كىرگىزىپ تۇرعان نەگىزگى ارنالاردىڭ ءبىرى - سول جىراۋلىق سارىن مەن ەپيكالىق بايانداۋ ۇلگىسى دەپ ويلايمىن. ول شىعارمانىڭ سىرتقى اشەكەيى ەمەس، سول زاماننىڭ رۋحىن جەتكىزەتىن ىشكى تىنىسى.
- قازىر نە جازىپ ءجۇرسىڭ؟ تاريحي روماندار جەلىسىن ارى قاراي جالعايسىڭ با؟ قاي داۋىرگە دەيىن سوزاسىڭ؟
- ءدال بۇگىن ايگىلى تالاس قۇرىلتايى تۋرالى كولەمدى حيكايامنىڭ سوڭعى ءبولىمىن جازىپ جاتىرمىن. كوسىلە كىرىسىپ ەدىم، ءجۇز بەتكە جاقىنداپ قالدى. ايتارىمدى ءالى ايتىپ بىتپەدىم. سوعان قاراعاندا حيكايادان رومانعا اينالىپ كەتەر ءتۇرى بار.
بۇرىنعى روماندارىمنان ءبىر ەرەكشەلىگى مۇندا كوركەمدىك الدىڭعى ورىنعا شىقتى. كەيىپكەرلەرىم قاراپايىم ادامدار. ولاردىڭ تاعدىرى ءار الۋان بولعانىمەن، شىعارمانىڭ وزەگى - سوعىستىڭ ادامعا سالعان جاراقاتى. شىڭعىس جاساعىندا سانالى عۇمىرىنىڭ قىرىق جىلدان استام ۋاقىتىن سوعىسپەن وتكىزگەن جارالى قارت اكە ەندى ەكى ۇلىن سوعىس اتاۋلىعا جولاتقىسى كەلمەيدى. جاس كۇنىندە ءوزى اكەسىن تىڭداماي، كوشپەندى ەرلەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك داڭقىنا ەلىتىپ، جەبە نويانعا ەرىپ كەتكەن جاس جىگىت ەندى سۇيەگى ساۋدىراعان، دەنەسىندە ساۋ تامتىق قالماعان شال بولىپ مايداننان ورالادى. ۇلدارىن قۇبىلايدىڭ جاساعىنا جىبەرمەۋ ءۇشىن جوشى ۇلىسىنىڭ شەگىنە قاراي اۋعان ەلدىڭ سوڭىنان ەرتىس بويىنا كەلەدى. كەلسە، ولاردى مۇندا دا سوعىس كۇتىپ تۇر ەكەن. قالعانىن كىتاپتان وقيسىڭ ەندى.
ال تاريحي روماندارعا كەلەر بولساق... شىڭعىس قاعان سوڭعى تاڭعۇت جورىعى كەزىندە اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ اتتان قۇلاپ، مەرتىگەدى. سوندا قوڭقوتان تولۇن-شەربى نويان: «تاڭعۇتتار بالشىقتان سالعان قالالارىن ارقالاپ كوشىپ كەتە المايدى. قاعان ايىققان سوڭ قايتا كەلەرمىز»، - دەگەن مازمۇندا كەڭەس بەرەدى. ءبىراق شىڭعىس قاعان جورىقتى توقتاتپايدى. «شەگىنسەك، ولار ءبىزدى قورقىپ قايتتى دەر. مەنىڭ دە ءومىرىم ءوتىپ بارادى عوي» دەپ، باستاعان ءىسىن اياقتايدى.
وسى وقيعانى كەيدە وزىمە دە تەلىپ ويلايمىن. تاريحي روماندارعا جاساعان ۇزاق جورىعىم باستالىپ قويدى. ال ادامنىڭ عۇمىرى كۇتىپ تۇرمايدى. ەندى ۇرىستا تۇرىس جوق. جوشىدان باستالعان بۇل جولدى، كەمى، ابىلايعا جەتكىزىپ اياقتاسام دەيمىن. جاراتۋشى قانشا عۇمىر، قانشا مۇمكىندىك بەرەدى - سوعان قاراي جازا بەرەمىن.
جازىپ ۇلگەرمەي قالۋدانقاتتى قورقامىن
- جازۋشى رەتىندە ءوزىڭ عانا بىلەتىن، ەشكىمگە ايتپاعان ءبىر ادەتىڭ نەمەسە ىرىم-جورالعىڭ بار ما؟
- ىرىم-تىيىمدارىم كوپ. كەز كەلگەن دۇنيەنى جازۋعا وتىرماس بۇرىن جاقسىلاپ جۋىنىپ، تويعا بارارداي كيىنىپ الامىن. جازۋ ۇستەلىمدە شىڭعىس قاعاننىڭ پورترەتى، ارشا، قايىڭ، ءار تاريحي جەردەن الا كەلگەن تاس پەن توپىراق بار. سولاردى سيپاپ، تاڭىردەن مەدەت تىلەيمىن، ارۋاق شاقىرامىن. سوسىن ءبىر وتىرعاندا ءبارىن ۇمىتىپ، كەي كۇندەرى 10-15 ساعاتقا دەيىن تاپجىلماي جازامىن.
ەشكىمگە ايتا بەرمەيتىن تاعى ءبىر ادەتىم بار. جاڭا شىعارما باستاردا ادەمى داپتەر ىزدەمەيمىن. كەرىسىنشە، قولىما تۇسكەن كەز كەلگەن قاعازعا العاشقى سويلەمدى جازىپ قويامىن. «جوشى حان» دا بالالاردىڭ وقۋشى داپتەرىنەن باستالدى. بالكىم، «ۇلكەن دۇنيە باستايىن» دەپ ءوزىمدى الدىن الا ۇركىتكىم كەلمەيتىننەن شىعار. ۇلكەن رومانداردىڭ كەيدە الاقانداي قاعازدان باستالعانى ماعان قىزىق.
تاعى ءبىر ادەتىم - جازىپ وتىرعان دۇنيەمدى العاشقى كەزدە ەشكىمگە كورسەتپەيمىن. ءتىپتى، سوڭىنا جەتكەنشە ايتپايمىن. ويتكەنى جاڭا باستالعان شىعارمانى كوپ سوزگە سالساڭ، ونىڭ بويىنداعى قۋات اۋىزبەن تاراپ كەتەتىندەي كورىنەدى. اۋەلى وزىممەن-ءوزىم وڭاشا سويلەسىپ، ايناعا قاراپ تۇرىپ: «ۋادەڭدە تۇر، سوڭىنا جەتپەي تايقىپ كەتپە!» دەپ وزىمە ەسكەرتىپ الامىن.
جانە ءبىر قىزىعى، شىعارمانىڭ ەڭ قيىن جەرىنە كەلگەندە ۇستەل قاسىنان پانا تاپپاي كەتەمىن. سىرتقا شىعىپ، باسىم اۋعان جاققا جاياۋ جۇرەمىن، شاي قويامىن، باسقا تىرلىك ىستەيمىن. ءوزىمنىڭ ءبىر ءحوببيىم بار - تاماقتىڭ نە ءتۇرىن قاتىرىپ پىسىرەمىن. كەيدە قۋىرماشتىڭ بىرنەشە ءتۇرىن جاساپ، تويىپ الامىن دا، كولىكپەن قالا سىرتىنا شىعىپ، يەن جولدا ءبىراز جۇيتكىپ قايتامىن. سوندا ىزدەپ وتىرعان سويلەم دە، وقيعانىڭ شەشىمى دە وزىنەن-ءوزى جەتىپ كەلەدى. سوسىن اتاقتى بولۋدان قورقا باستادىم. ول دەگەنىڭىز - بالالار مەن كىتاپتاردىڭ تۇساۋىن كەسىپ، قايداعى جوق تويلاردا ۇزىنسونار تىلەك ايتۋ، اڭگىمەڭ قابىسپايتىن جاندارمەن ءوزىڭدى ازاپتاۋ، ۋاقىتىڭدى بوسقا قۇرتۋ. قىسقاسى، بولمايتىن ماداق پەن وتىرىك قولپاش اراسىندا قابانشا سەمىرىپ كەتسەڭ، شارۋاڭنىڭ بىتكەنى.
جازۋ دەگەننىڭ ءوزى سيقىرلى دۇنيە عوي. كەيدە قاعازعا شۇقشيىپ وتىرىپ جازعانىڭنان گورى، جازباي جۇرگەن ۋاقىتتا ىشىڭدە وزدىگىنەن ءجۇرىپ جاتقان جۇمىس الدەقايدا ماڭىزدى سياقتى.
- «كىتاپ وقيتىن ۇلت» ترەندكە اينالدى عوي. بالا كەزدە، جاستىق شاقتا وقىعان شىعارما ادامنىڭ ەسىنەن كەتپەيدى. بالا كۇنىڭدە قاتتى تاڭعالعان شىعارماڭ بولدى ما؟ ءوزىڭ قانداي اۆتورلاردى قايتالاپ وقيسىڭ؟
- بالا كەزىمدە، اسىرەسە ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە، مەنى ەسىمنەن تاندىرعان كىتاپتار كوپ بولدى. ويتكەنى وتە كوپ وقىدىم. سول كەزدەگى مۇمكىندىك بويىنشا قولىما تيگەن كىتاپتاردىڭ ىشىنەن ءۇش اۆتوردى ايرىقشا اتايمىن.
ءبىرىنشىسى - ميحايل شولوحوۆتىڭ ءتورت تومدىق «تىنىق دون» رومانى. قالاي باستادىم، سولاي ەسىم اۋىپ قالدى. ساباققا بارماي، باس الماي وقيتىنمىن. ءتىپتى، كەي تاراۋلارىن جاتتاپ الىپ، ادەبيەت ساباعىندا سوعىپ وتىراتىنمىن. اكسينيانىڭ ءولىمى سۋرەتتەلەتىن تۇستاردى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇمىتقان جوقپىن. «اكسينيا گريگوريدىڭ قولىندا جاتىپ تاڭ الدىندا جان تاپسىردى. وق تيگەننەن باستاپ ەسى كىرمەي-اق كەتتى. گريگوري ونىڭ قاننان سور تاتىعان ەرىنىنەن ءسۇيدى...» دەپ كەتە بەرەتىن.
ەكىنشى اۆتور - جيۋل ۆەرن. ونىڭ اتاقتى ءۇش رومانىن 1983 -جىلى قىتاي قازاقتارى توگىلدىرە اۋدارىپ شىعارعان ەكەن. كۇندىز سومكەمدە، تۇندە باسىمدا جاتاتىن كىتاپتار سولار بولدى.
ءۇشىنشىسى - ورالحان بوكەي. مەن عانا ەمەس، سول تۇستاعى جاس وقىرماننىڭ جانىن جاۋلاعان شىعارمالارى قولدان- قولعا ءوتىپ، ءتىپتى كىتاپحانالاردا قالماي، كوشىرمە نۇسقالارى ساتىلىمعا شىققان كەزدەر بولدى.
سول اياۋلى شاقتاردىڭ اسەرى شىعار، ورتا مەكتەپتە وقىعان كىتاپتارىما قايتا اينالىپ سوعىپ تۇرامىن. ويتكەنى قايتا وقىعاندا تەك شىعارمانىڭ ءوزىن ەمەس، سول كىتاپتى العاش وقىعان كەزدەگى ءوزىمدى دە ىزدەيتىن سياقتىمىن. بيىل جازدا «تىنىق دوندى» اسىقپاي، باپپەن ءسىڭىرىپ، ەكى ايدىڭ ىشىندە تاعى ءبىر رەت وقىپ شىقتىم. تاعى دا سول اسەر.
- جاس ادەبيەتشىلەر مىندەتتى تۇردە وقۋى كەرەك ءۇش شىعارمانى ياكي ءۇش اۆتوردى اتا دەسە، كىمدەردى ايتار ەدىڭ؟
- جەكە شىعارمالاردى ەمەس، تۋعان جىل رەتىنە قاراي ءتورت اۆتوردى اتايىن: انتون چەحوۆ، ميحايل شولوحوۆ، گابريەل گارسيا ماركەس جانە مۇحتار ماعاۋين.
چەحوۆتان قىسقا فورماداعى دالدىكتى، ادامنىڭ ىشكى كۇيىن ارتىق ءسوزسىز اشۋدى ۇيرەنۋگە بولادى. شولوحوۆتان كەڭ- مول تىنىستى بايانداۋدى، تابيعات پەن ادام تاعدىرىن تۇتاستىرىپ جازۋدى. گارسيا ماركەستەن قيال مەن شىندىقتى ءبىر كەڭىستىكتە تابيعي قابىستىرۋدى. ال مۇحتار ماعاۋيننەن تاريحي سانانى، ۇلتتىق بولمىستى، ءتىلدىڭ ىشكى قۋاتىن سەزىنۋدى ۇيرەنۋگە بولادى.
ارينە، ادەبيەت وسى ءتورت-اق جازۋشىمەن شەكتەلمەيدى. ءبىراق جاس قالامگەر وسى تورتەۋىن شىن وقىپ شىقسا، پروزانىڭ ءتورت ءتۇرلى مەكتەبىنەن وتكەن بولار ەدى.
- جازۋشى رەتىندە نەدەن كوبىرەك قورقاسىڭ؟ ايتارىڭنىڭ تاۋسىلۋىنان با، ءوزىڭدى قايتالاۋدان با، الدە جازىپ ۇلگەرمەي قالۋدان با؟
- ايتارىم تاۋسىلادى دەپ ەشقاشان قورىققان ەمەسپىن. ادامنىڭ وقىعانى مەن كورگەنى كوبەيگەن سايىن ايتارى دا كوبەيە بەرەدى. ءوزىمدى قايتالاپ قالۋدان ساقتانامىن، ارينە. ءبىراق ەڭ قورقاتىنىم - جازىپ ۇلگەرمەي قالۋ. باسىمدا كىتاپ بولىپ تۇرعان، ءبىراق ءالى قاعازعا تۇسپەگەن دۇنيەلەر وتە كوپ. كەيدە سولاردى ويلاسام، ۋاقىتقا رەنجىگەندەي كۇي كەشەمىن. مەنىڭشە، جازۋشىنىڭ ەڭ ۇلكەن «جاۋى» سىنشى دا، وقىرمان دا ەمەس. ەڭ ۇلكەن «جاۋى» - ۋاقىت.
سوندىقتان قازىر ءبىر شىعارمانى اياقتاسام، ارقامنان جۇك تۇسكەندەي سەزىم ەمەس، كەرىسىنشە كەزەكتە تۇرعان كەلەسى كىتاپتىڭ سالماعى ەسىمە تۇسەدى. ءوزىمنىڭ سەكسەن التى جاسقا كەلەتىنىمدى سەزەمىن. ەندى قىرىق جىل عانا قالدى عوي...
- اسەرلى اڭگىمەڭە كوپ راحمەت!
سۇحباتتاسقان -
توقتارالى تاڭجارىق
دەرەككوز turkystan.kz