كۇي ونەرىنىڭ جاڭا تولقىنى: ۇمىت قالعان ءۇش جيناق

قازاقتىڭ ءداستۇرلى كۇيلەرىن جيناۋ، زەرتتەۋ جانە نوتاعا ءتۇسىرۋ ىسىندە اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. ول قۇرمانعازى، داۋلەتكەرەي جانە باسقا دا حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ مۇراسىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ، ولاردىڭ شىعارمالارىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋگە زور ۇلەس قوستى. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقتىڭ اسپاپتىق مۋزىكاسىن نوتاعا ءتۇسىرۋ، جۇيەلەۋ جانە باسىپ شىعارۋ جۇمىستارى بىرتىندەپ كەڭ ءورىس الدى.

دەگەنمەن كۇي ونەرى تەك بۇرىنعى مۇرانى ساقتاۋمەن شەكتەلگەن جوق. ⅩⅩ عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءداستۇرلى ورىنداۋشىلىق مەكتەپتەردەن ءنار العان جاڭا بۋىن كۇيشى-كومپوزيتورلار قالىپتاستى. ولار بۇرىننان كەلە جاتقان كۇيشىلىك ءداستۇردى جالعاستىرا وتىرىپ، ءوز زامانىنىڭ تىنىس- تىرشىلىگىن، قوعامدىق وزگەرىستەرىن، ادام مەن تابيعاتقا قاتىستى تولعانىستارىن مۋزىكالىق شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتتى. اسىرەسە 1970- 1980 -جىلدارى جارىق كورگەن نوتالىق جيناقتار وسى شىعارماشىلىق ءۇردىستى ايقىن كورسەتەدى. بۇل باسىلىمداردىڭ ەرەكشەلىگى - ولاردىڭ مازمۇنىنا بۇرىننان تانىمال كلاسسيكالىق كۇيلەر ەمەس، سول كەزەڭدە شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەن كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ تۋىندىلارى ەنگىزىلگەن.

«ەرەن تولعاۋ»: زامان تىنىسىن بەينەلەگەن كۇيلەر. 1977 -جىلى قازاقستان ك س ر مادەنيەت مينيسترلىگى مەن رەسپۋبليكالىق حالىق شىعارماشىلىعى ءۇيىنىڭ باستاماسىمەن الماتىدا «ەرەن تولعاۋ» اتتى نوتالىق جيناق جارىق كوردى.

جيناققا ەنگەن شىعارمالاردىڭ اتاۋلارىنا نازار اۋدارساق، ولاردىڭ ءبىر بولىگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قوعامدىق ومىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن بايقايمىز. ماسەلەن، «كوسموس»، «التىن استىق»، «بەيبىتشىلىك»، «مەرەكەلىك كۇي» سياقتى تۋىندىلار سول داۋىردە وزەكتى بولعان تاقىرىپتاردى قامتيدى.

بۇل كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. كەڭەستىك كەزەڭدە ونەر تۋىندىلارىندا ەڭبەك ادامىنىڭ بەينەسى، بەيبىتشىلىك يدەياسى، عارىشتى يگەرۋ، قوعامدىق جەتىستىكتەر مەن مەرەكەلىك وقيعالار كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. مۇنداي تاقىرىپتار قازاقتىڭ ءداستۇرلى اسپاپتىق مۋزىكاسىنا دا ەندى. ءداستۇرلى كۇي مۇراسىندا تاريحي وقيعالار، جەكە ادامنىڭ تاعدىرى، تابيعات كورىنىستەرى مەن فيلوسوفيالىق تولعانىستار باسىم بولسا، جاڭا اۆتورلىق شىعارمالاردىڭ ءبىر بولىگىندە سول كەزەڭنىڭ قوعامدىق ۇعىمدارى مەن زاماناۋي تاقىرىپتارى الدىڭعى قاتارعا شىقتى.

«تولعاۋ»: كۇي تاقىرىبى مەن جانرلىق ىزدەنىستەر. ءدال سول 1977 -جىلى جارىق كورگەن ەكىنشى باسىلىم - «تولعاۋ» جيناعى. بۇل جيناقتا قوعامدىق تاقىرىپتارمەن قاتار ادام ومىرىنە، وتباسى قۇندىلىقتارىنا، ۇستازعا دەگەن قۇرمەتكە ارنالعان كۇيلەردىڭ كەزدەسۋى نازار اۋدارتادى.

مىسالى، «انا تۋرالى كۇي» مەن «ۇستاز تۋرالى كۇي» اتاۋلارى كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ جەكە ادامعا، ونىڭ قوعامداعى ورنىنا جانە رۋحاني قۇندىلىقتارعا كوڭىل بولگەنىن كورسەتەدى. ال «بەلگىسىز سولدات تۋرالى باللادا» اتاۋىنىڭ ءوزى اسپاپتىق مۋزىكا ارقىلى تاريحي جادى مەن سوعىس تاقىرىبىن بەينەلەۋگە ۇمتىلىستى اڭعارتادى.

جيناقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - وعان دومبىرا مەن فورتەپيانوعا ارنالعان ءتورت ءبولىمدى سيۋيتانىڭ ەنگىزىلۋى. بۇل شىعارما دومبىرا مۋزىكاسىنىڭ تەك جەكە ورىنداۋشىلىق شەڭبەردە عانا ەمەس، وزگە اسپاپپەن بىرلەسكەن كۇردەلى كومپوزيتسيالىق ۇلگىلەردە دە دامىعانىن كورسەتەدى. وسى تۇرعىدان «تولعاۋ» جيناعىن ءداستۇرلى كۇيشىلىك ونەر مەن كاسىبي كومپوزيتورلىق شىعارماشىلىقتىڭ توعىسقان كەزەڭىن سيپاتتايتىن باسىلىمداردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.

«كۇي تولقىنى»: جاڭا بۋىننىڭ شىعارماشىلىق كەلبەتى. 1977 -جىلعى ەكى جيناقتان كەيىن، 1981 -جىلى «كۇي تولقىنى» اتتى نوتالىق باسىلىم جارىق كوردى. ونى مۋزىكاتانۋشى ءاسيا مۇحامبەتوۆا قۇراستىرعان، ال مۋزىكالىق رەداكتسياسىن بەلگىلى كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆ جۇرگىزگەن.

جيناقتىڭ اننوتاتسياسىندا ونىڭ مازمۇنى بىلاي سيپاتتالادى:

«جيناققا حالقىمىزدىڭ اسپاپتىق مۋزىكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ، كۇي ونەرىنە وزىندىك ورنەگىمەن تانىلىپ جۇرگەن اۋەسقوي كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى توپتاستىرىلدى».

اننوتاتسيادا ولاردىڭ تۋىندىلارىندا زامان تىنىسى، ەڭبەك ادامدارىنىڭ ءومىرى جانە قوعامداعى وزگەرىستەر بەينەلەنەتىنى دە ايتىلادى.

بۇل جيناقتىڭ الدىڭعى ەكى باسىلىمنان ءبىر ەرەكشەلىگى - قۇراستىرۋشىنىڭ ارنايى كىرىسپە ءسوزىنىڭ بەرىلۋى. ءاسيا مۇحامبەتوۆانىڭ «جاس تولقىن - جاڭا لەپ» اتتى ماقالاسىندا جاڭا بۋىن كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماشىلىعى تانىستىرىلىپ، ولاردىڭ ءداستۇرلى كۇي ونەرىمەن ساباقتاستىعى ءسوز بولادى. كىرىسپەدە دينا نۇرپەيىسوۆا، ماعاۋيا حامزين، مۇرات وسكەنبايەۆ سەكىلدى ⅩⅩ عاسىرداعى كۇي ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن جالعاستىرعان جاڭا اۆتورلارعا نازار اۋدارىلادى.

ءبىر جيناقتىڭ ىشىندە وسىنداي ءارتۇرلى تاقىرىپتاردىڭ قاتار كەزدەسۋى جاڭا بۋىن كۇيشىلەر شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر عانا باعىتپەن شەكتەلمەگەنىن بايقاتادى.

ءۇش جيناق بىزگە نەنى كورسەتەدى؟ «تولعاۋ»، «ەرەن تولعاۋ» جانە «كۇي تولقىنى» جيناقتارىن ءوزارا سالىستىرعاندا بىرنەشە ماڭىزدى ەرەكشەلىك بايقالادى.

بىرىنشىدەن، بۇل باسىلىمدار قازاق كۇي ونەرىنىڭ ⅩⅩ عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا دا بەلسەندى دامىپ، جاڭا اۆتورلارمەن تولىعىپ وتىرعانىن دالەلدەيدى. كۇي تەك وتكەن داۋىردەن جەتكەن مۋزىكالىق مۇرا ەمەس، جاڭا شىعارمالار تۋىپ وتىرعان جاندى ونەر بولدى.

ەكىنشىدەن، جاڭا كۇيلەردىڭ تاقىرىپتىق اياسى كەڭەيدى. ءداستۇرلى كۇي ونەرىنە ءتان تاريحي، تۇرمىستىق جانە فيلوسوفيالىق تاقىرىپتارمەن قاتار عارىش، ەڭبەك، بەيبىتشىلىك، قوعامدىق مەرەكەلەر سەكىلدى كەڭەستىك داۋىرگە ءتان ۇعىمدار دا مۋزىكالىق شىعارمالاردىڭ مازمۇنىنا اينالدى.

ۇشىنشىدەن، نوتالىق جيناقتار كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىن ساقتاۋدىڭ جانە تاراتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى قىزمەتىن اتقاردى. اۋىزشا ءداستۇر ارقىلى تارالعان كۇي ونەرى جازبا مۋزىكالىق مادەنيەتپەن قاتار دامىدى.

تورتىنشىدەن، مۇنداي باسىلىمدار ارقىلى سول كەزەڭدەگى اۆتورلاردىڭ شىعارماشىلىق ورتاسىن، رەپەرتۋارىن جانە كۇي ونەرىندەگى ىزدەنىستەرىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. كەيبىر كۇيلەر بۇگىنگى كونتسەرتتىك تاجىريبەدە ءجيى ورىندالماۋى مۇمكىن، الايدا ولاردىڭ نوتالىق نۇسقالارى تاريحي دەرەك رەتىندە قۇندىلىعىن جوعالتپايدى.

نوتادا ساقتالعان ءبىر ءداۋىردىڭ ءۇنى. بۇگىندە قازاق كۇي ونەرىنىڭ تاريحىن ءسوز ەتكەندە كوبىنە ⅩⅨ عاسىرداعى كلاسسيكالىق مۇراعا نەمەسە قازىرگى زامانعى بەلگىلى ورىنداۋشىلارعا نازار اۋدارىلادى. ال وسى ەكى كەزەڭنىڭ اراسىنداعى ⅩⅩ عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى ءالى دە جان-جاقتى قاراستىرۋدى قاجەت ەتەدى.

ولاردان ءبىز تەك جەكەلەگەن كۇيلەردىڭ نوتاسىن عانا ەمەس، بەلگىلى ءبىر ءداۋىردىڭ ەستەتيكالىق تالعامىن، قوعامدىق تاقىرىپتارىن، جاڭا بۋىن اۆتورلارىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىن كورەمىز. بۇل باسىلىمداردىڭ تاريحي ماڭىزى دا وسىندا. ولار قازاقتىڭ ءداستۇرلى كۇي ونەرى كەڭەستىك كەزەڭدە توقىراپ قالماي، جاڭا مازمۇنمەن، جاڭا ەسىمدەرمەن جانە جاڭا كومپوزيتسيالىق تاجىريبەلەرمەن تولىعىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. دەمەك، وسى ءۇش جيناقتى قايتا قاراستىرۋ - ۇمىت قالعان شىعارمالاردى تۇگەندەۋ عانا ەمەس، قازاق كۇي ونەرىنىڭ ⅩⅩ عاسىرداعى دامۋ تاريحىن تولىعىراق تانۋعا جاسالعان قادام.

«ايقىن» گازەتى