كوك تۋدىڭ ارتىندا تۇرعان تاعدىر: شاكەن نيازبەكوۆتىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قىرى

ونىڭ ەسىمى كوپشىلىككە ەڭ الدىمەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن جاساعان تۇلعا رەتىندە تانىس. الايدا سۋرەتشىنىڭ قازاق بەينەلەۋ ونەرى مەن ديزاين سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءبىر عانا تۋ تاريحىمەن شەكتەلمەيدى. ول كەسكىندەمە، ءمۇسىن، ساۋلەتتىك بەزەندىرۋ جانە ونەركاسىپتىك ديزاين باعىتتارىندا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان جان-جاقتى ونەر يەسى.

قازاقستاننىڭ كوك تۋى حالىقارالىق جارىستاردا جەڭىسكە جەتكەن سپورتشىلارىمىزدىڭ قۇرمەتىنە كوتەرىلەدى. مەملەكەت باسشىلارى رەسمي ساپارلاردا ونىڭ الدىندا تۇرادى، اسكەري قىزمەتشىلەر وتانعا ادال بولۋعا انت بەرەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەڭ قاستەرلى نىشاندارىنىڭ بىرىنە اينالعان وسى بايراقتىڭ ارتىندا تۇتاس ءبىر سۋرەتشىنىڭ ءومىرى، ىزدەنىسى مەن شىعارماشىلىق ەڭبەگى جاتىر.

ءابىلحان قاستەيەۆتى ۇستاز تۇتتى

شاكەن نيازبەكوۆ 1938 -جىلى 12-قازاندا جامبىل وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ بالالىق شاعى اۋىر سىناقپەن باستالدى. ون جاسىندا اتا-اناسىنان جانە اجەسىنەن ايىرىلىپ، جەتىم قالعان بالا تارازداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا تاربيەلەندى. ءومىردىڭ قيىندىعىن ەرتە كورگەنىمەن، ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنان قول ۇزگەن جوق.

كەيىن لەنينگرادتاعى ۆەرا مۋحينا اتىنداعى جوعارى كوركەم-ونەركاسىپتىك ۋچيليشەدە ءبىلىم الدى. جاس سۋرەتشىنىڭ كاسىبي قالىپتاسۋىنا وسى كەزەڭ ايرىقشا اسەر ەتتى. ول ستۋدەنت شاعىندا ەرميتاج، يسااك سوبورى جانە پەتەرگوف ساراي كەشەنىندەگى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قاتىسىپ، الەمدىك ونەردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جاقىننان تانىدى.

شاكەن نيازبەكوۆ ءوز شىعارماشىلىق جولىندا قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءابىلحان قاستەيەۆتى ۇستاز تۇتتى. ۇلتتىق ونەردىڭ تابيعاتىن تەرەڭ تۇسىنۋگە، تاريحي تۇلعالاردىڭ بولمىسىن بەينەلەۋگە ۇمتىلۋى ونىڭ كەيىنگى ەڭبەكتەرىنەن دە ايقىن كورىندى.

بىرنەشە ونەر سالاسىندا قولتاڭباسىن قالدىرعان سۋرەتشى

شاكەن نيازبەكوۆتىڭ شىعارماشىلىق اۋقىمى كەڭ بولدى. ول تەك قىلقالام شەبەرى ەمەس، ءمۇسىنشى، مونۋمەنتاليست جانە ونەركاسىپتىك ديزاين سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە دە تانىلدى.

ونىڭ «قۇرمانعازى»، «يساتاي تايمانوۆ»، «اباي»، «شوقان ءۋاليحانوۆ»، «مۇحتار اۋەزوۆ»، «سىرىم دات ۇلى»، «جامبىل» سەكىلدى تۋىندىلارى قازاق حالقىنىڭ تاريحي تۇلعالارىن ونەر تىلىمەن ۇلىقتاۋعا ارنالدى. سۋرەتشى ءۇشىن بۇل ەسىمدەر جاي عانا پورترەت كەيىپكەرلەرى ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن تانىتاتىن تۇلعالار ەدى.

شەبەردىڭ شىعارمالارى قازاقستاننان تىس جەرلەردە دە كورسەتىلدى. اتاپ ايتقاندا، 1967 -جىلى مونرەالدا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو كورمەسىندە ونىڭ قۇرمانعازى مەن يساتاي تايمانوۆقا ارنالعان جۇمىستارى ونەر ماماندارىنىڭ نازارىنا ىلىكتى.

ول الماتى قالاسىنىڭ كوركەمدىك كەلبەتىن قالىپتاستىرۋعا دا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ۇزاق جىلدار بويى قالانىڭ باس سۋرەتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ، قوعامدىق كەڭىستىكتەردى بەزەندىرۋ مەن مونۋمەنتالدى ونەر جوبالارىنا قاتىستى. الماتىنىڭ ەلتاڭباسى مەن كەڭساي زيراتىنداعى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالعان ەسكەرتكىش تە ونىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىمەن بايلانىستى.

1982 -جىلى الماتىداعى رەسپۋبليكا الاڭىن كوركەم بەزەندىرۋگە ارنالعان بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىن الۋى سۋرەتشىنىڭ ساۋلەتتىك-كوركەمدىك جوبالارداعى كاسىبي دەڭگەيىن كورسەتتى.

«ۆولگا» اۆتوكولىگىنىڭ ديزاينىن ازىرلەۋگە ۇلەس قوسقان

شاكەن نيازبەكوۆتىڭ ەسىمى ونەركاسىپتىك ديزاين تاريحىندا دا اتالادى. ول لەنينگرادتا ءبىلىم الىپ، ەڭبەك ەتكەن جىلدارى ءتۇرلى تەحنيكالىق بۇيىمداردىڭ سىرتقى كەلبەتىن جوبالاۋمەن اينالىستى. 1961 -جىلى سول كەزدەگى چەحوسلوۆاكيادا «گلوبۋس» تەلەديدارىنىڭ ديزاينى ءۇشىن التىن مەدالعا يە بولدى. ال 1964 -جىلى لەنينگرادتا وتكەن بەيبىتشىلىك تاقىرىبىنداعى پلاكاتتار بايقاۋىندا جەڭىمپاز اتاندى.

سۋرەتشىنىڭ ءومىرباياندىق ماتەريالدارىندا ونىڭ ايگىلى «ۆولگا» اۆتوكولىگىنىڭ ديزاينىن ازىرلەۋ جۇمىستارىنا قاتىسقانى دا ايتىلادى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسى بەينەلەۋ ونەرىمەن عانا شەكتەلمەگەنىن اڭعارتادى.

تاۋەلسىز ەلدىڭ تۋىن جاساۋ جاۋاپكەرشىلىگى

شاكەن نيازبەكوۆتىڭ ەسىمىن قازاقستان تاريحىنا ماڭگىلىككە جازعان ەڭبەگى - مەملەكەتتىك تۋ. 1992 -جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن ازىرلەۋگە بايقاۋ جاريالاندى. وعان ەلىمىزدەن جانە شەتەلدەن جۇزدەگەن سۋرەتشى مەن ديزاينەر قاتىستى. ءار اۆتور جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىڭ بولمىسىن، تاريحى مەن بولاشاعىن ءوز تۋىندىسى ارقىلى كورسەتۋگە تىرىستى.

شاكەن نيازبەكوۆ بۇل بايقاۋعا كەزدەيسوق كەلگەن جوق. ول الدىمەن الەم مەملەكەتتەرىنىڭ تۋلارىن زەرتتەپ، ولاردىڭ تۇستىك شەشىمىنە، بەينەلەرىنە جانە كومپوزيتسيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋداردى. ونىڭ الدىندا ەشبىر ەلدىڭ تۋىن قايتالامايتىن، قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىنا ساي ءارى تە ەستە قالاتىن ءرامىز جاساۋ مىندەتى تۇردى.

سۋرەتشى كەيىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا سول كەزەڭدى بىلاي ەسكە العان:

تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۋىن جاساۋعا قىلقالام شەبەرلەرى، ياعني سۋرەتشى-ديزاينەرلەر اراسىندا بايقاۋ جاريالانعانى جونىندە جوعارعى كەڭەستەن ەربول شايمەردەنوۆ دەگەن ازامات حابارلاعان بولاتىن. ۇتامىن دەگەن وي بولعان جوق. كونكۋرسقا قاتىسۋعا بەل بۋدىم. شىن پەيىلىممەن، نيەتىممەن دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق تۋدىڭ فوتولارىن جيناپ الىپ، زەرتتەۋگە كىرىستىم. ءسويتىپ، قازىرگى تۋدى جاساۋعا وتىردىم...

بايقاۋ بارىسىندا ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ، تۋدىڭ ءتۇسى مەن بەينەلەرىنە قاتىستى ۇسىنىستار تالقىلاندى. بىرەۋلەر سەگىزبۇرىشتى ورنەكتى قولدانۋدى ءجون كورسە، ەندى بىرەۋلەر اي نەمەسە شاڭىراق بەينەسىن ەنگىزۋدى ۇسىنعان.

الايدا شاكەن نيازبەكوۆ ءوز ۇستانىمىنان اينىعان جوق. ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۋى وزگەلەرگە ۇقساماۋى كەرەك، ەڭ باستىسى، بۇكىل حالىققا ورتاق مەملەكەتتىك نىشان بولۋى قاجەت دەپ سەندى.

مەن مەشىتكە ەمەس، مەملەكەتكە تۋ جاساپ جاتىرمىن. مەن ءدىندى سىيلايمىن، ءبىراق ءدىن - اركىمنىڭ جەكە شارۋاسى، ال شاڭىراققا كەلسەك، اعايىندار-اۋ، شاڭىراقتى قىرعىزدار قىزىل تۋلارىنا سالىپ قويدى، نەگە ءبىز بىرەۋدىڭ ىستەگەنىن قايتالاۋىمىز كەرەك؟ - دەگەن ەكەن سۋرەتشى سول سۇحباتىندا.

بۇل سوزدەردەن ونىڭ تۋ جاساۋعا قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىن بايقاۋعا بولادى. سۋرەتشى ءۇشىن مەملەكەتتىك ءرامىز ادەمى بەينەلەردىڭ جيىنتىعى عانا ەمەس، ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن، بىرلىگىن جانە وزىندىك ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن بەلگى ەدى.

كوك اسپان، التىن كۇن جانە قىران: ءار بەينەنىڭ ءوز ءمانى بار

شاكەن نيازبەكوۆ تۋدىڭ نەگىزگى ءتۇسى رەتىندە كوگىلدىر ءتۇستى تاڭدادى. بۇل شەشىمنىڭ دە وزىندىك ءمانى بولدى. كوگىلدىر ءتۇس - اشىق اسپاننىڭ، بەيبىتشىلىكتىڭ، تۇتاستىقتىڭ بەلگىسى.

تۋدىڭ ورتاسىنداعى التىن كۇن تىرشىلىكتى، مولشىلىق پەن جارقىن بولاشاقتى بەينەلەيدى. ال كۇن استىندا قالىقتاعان قىران - ەركىندىك پەن بيىك مۇراتتىڭ نىشانى.

سۋرەتشى بۇل بەينەلەردى تاڭداۋدا قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمى مەن تاريحي جادىن نەگىزگە العان.

تۋدىڭ ءتۇسى كوك. سەبەبى، ءبىز ءتاڭىردىڭ ادامدارىمىز. كوك اسپاندا كۇن بولۋى كەرەك. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الدى. الەم ەلدەرىمەن يىق تىرەستىرە الاتىنداي جاعدايعا جەتتى. بۇركىت - ەڭ بيىككە كوتەرىلەتىن ءارى ۇزاق جاسايتىن قۇس. بىلايشا الساق، قازاق ەلىنىڭ ءرامىزى، - دەپ تۇسىندىرگەن ول.

شاكەن نيازبەكوۆ ءۇشىن قىراننىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. ول بۇل قۇستى ەرلىك پەن ازاتتىقتىڭ سيمۆولى دەپ تانىدى. ال تۋدىڭ سابىنا جاقىن ورنالاسقان ۇلتتىق ورنەك قازاق حالقىنىڭ مادەني ەرەكشەلىگىن ايقىنداي ءتۇستى.

بىرەگەي كوگىلدىر ءتۇس تەكتەن- تەككە تاڭدالعان جوق. ول اسپان مەن ءومىر ءنارى سۋدىڭ دا ءتۇسى. ءبىرىنشى، كوك ءتاڭىرى كوك ءتۇس. ەكىنشى، قازاقتىڭ مارتتىگىن، كەڭپەيىلدىلىگىن، ەرلىگىن تانىتاتىن بۇركىت. بۇركىتىمىز بەن كۇنىمىز، كوك اسپانىمىز تۋدا. ۇشىنشىدەن، قازاقتىڭ قازاق ەكەندىگىن ايشىقتايتىن ويۋىن تۋعا قوندىرۋدى ماقسات ەتتىم. ۇلتىمىز بەن تۋىمىزدى ايشىقتاپ تۇرسىن دەپ ەرەكشە ويۋ ويلاپ تاپتىم، - دەگەن ەدى سۋرەتشى.

تۋدىڭ ۇزىندىعى مەن ەنىنىڭ اراقاتىناسى دا كەزدەيسوق تاڭدالماعان. شاكەن نيازبەكوۆ ونىڭ كەڭ دالادا، بيىك عيماراتتاردا جانە جەلدى ايماقتاردا ەركىن جەلبىرەۋىن ەسكەرگەنىن ايتقان.

وسىلايشا، بۇگىن بارشا قازاقستاندىققا تانىس كوك بايراقتىڭ ءار بولشەگى ۇزاق ىزدەنىس پەن ناقتى شىعارماشىلىق شەشىمنىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلدى.

ۇلت جادىندا قالعان مۇرا

شاكەن نيازبەكوۆتىڭ ەڭبەگى كوزى تىرىسىندە جوعارى باعالاندى. ول «قۇرمەت» وردەنىمەن جانە ءبىرقاتار مەملەكەتتىك مەرەيتويلىق مەدالمەن ماراپاتتالدى. شىعارمالارى قازاقستاننىڭ جانە شەتەلدىڭ مۋزەيلەرىندە ساقتالىپ، ءتۇرلى كورمەلەردە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.

كورنەكتى سۋرەتشى 2014 -جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. الايدا ونىڭ قولتاڭباسى كۇن سايىن كوز الدىمىزدا. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ الدىندا جەلبىرەگەن كوك تۋ، حالىقارالىق جارىستاردا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن سپورتشىلارىمىزدىڭ قۇرمەتىنە كوتەرىلەتىن بايراق - سونىڭ ايعاعى.

شاكەن نيازبەكوۆتىڭ قازاق ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن تەك مەملەكەتتىك تۋدىڭ اۆتورى دەگەن اتاقپەن شەكتەۋ ونىڭ شىعارماشىلىق تۇلعاسىن تولىق اشپايدى. ول ونەركاسىپتىك ديزايندى مەڭگەرگەن، تاريحي تۇلعالاردىڭ بەينەسىن كەسكىندەمە مەن مۇسىندە جاڭعىرتقان، قالانىڭ كوركەمدىك كەلبەتىن قالىپتاستىرۋعا اتسالىسقان، ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتكەن سۋرەتشى بولدى.

ال مەملەكەتتىك تۋ - ونىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىسىنىڭ، كاسىبي شەبەرلىگى مەن ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ەڭ بيىك كورىنىسى.

شاكەن نيازبەكوۆ ءوز ەستەلىكتەرىندە مەملەكەتتىك رامىزدەرگە دەگەن كوزقاراسىن ەرەكشە ىقىلاسپەن جەتكىزگەن:

مەملەكەتتىك تۋ ەل حالقىنا تيەسىلى. جەڭىمپازدىڭ قۇرمەتىنە تۋ كوتەرىلىپ جاتقاندا جانە ەلىنىڭ ءانۇرانى ويناعان ءسات - بۇكىل حالىقتىڭ جەڭىسىن بىلدىرەدى. مەنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرگە دەگەن كوزقاراسىم تازا ادامي كوزقاراس، ولار مەنىڭ بويىمدا تەرەڭ قۇرمەت پەن ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرادى. مەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن جاساۋعا اتسالىسقانىمدى ماقتان ەتەمىن!

بۇگىندە كوك بايراق الەمنىڭ قاي تۇكپىرىندە كوتەرىلسە دە، ول قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىتادى. ال سول تۋدىڭ اۆتورى شاكەن نيازبەكوۆتىڭ ەسىمى ەل تاريحىندا عانا ەمەس، قازاق ونەرىنىڭ شەجىرەسىندە دە ساقتالادى. ونىڭ ۇرپاققا قالدىرعان مۇراسى - ءبىر تۋىندىنىڭ داڭقى ەمەس، تۇتاس عۇمىرىن ونەرگە ارناعان ادامنىڭ ەڭبەگى.

el.kz