كەڭەستىك ساياساتتىڭ قۇرباندارى - بوكەيحانوۆتار

سونىڭ اياسىندا 1920-1930 -جىلدارداعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ رەپرەسسيالىق ساياساتى بۇرىنعى حان اۋلەتتەرىنىڭ وكىلدەرىنە دە قارسى باعىتتالدى. زۇلماتتى كەزەڭدە ورداداعى بوكەي حاننىڭ ۇرپاقتارى دا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا اينالدى. بوكەي حاننىڭ تاۋكە، ءادىل، جاڭگىر، مەڭدىگەرەي اتتى ءتورت ۇلى بولعانى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە تاۋكە مەن ءادىل سۇلتانداردىڭ ۇرپاقتارى كەڭەستىك كەزەڭدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.

2021-2022 -جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا 1920-1950 -جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە باتىس قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان ماحامبەت بوكەيحانوۆ پەن سۇلتانگەرەي بوكەيەۆتىڭ جەكە ىستەرىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى. وسى قۇپيا قۇجاتتارداعى دەرەكتەر نەگىزىندە ماقالادا بوكەي حان ۇرپاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنداعى تاعدىرى قاراستىرىلادى.

دەگەنمەن، سۇلتانگەرەي بوكەيەۆكە قاتىستى كەيبىر مالىمەتتەردىڭ بۇعان دەيىن بوكەي ورداسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان عىلىمي ەڭبەكتەردە [1، 131 ب. ] جانە ولكەتانۋشى تالعات شارىپقالي يەۆتىڭ زەرتتەۋ ماقالالارىندا جارىق كورگەنىن اتاپ وتكەن ءجون [2، 211 ب. ].

سونىمەن قاتار وتكەن جىلى قازاقتىڭ دارىندى كۇيشى- دومبىراشىسى، ءارى ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ بىرى ماحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولۋىنا وراي جاس زەرتتەۋشى ەرسۇلتان نۇرقيسا ۇلىنىڭ «داۋلەسكەر دومبىراشى» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى [3].

1925 -جىلى قىركۇيەكتە قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ باسشىلىعىنا ف. گولوشەكين كەلگەننەن كەيىن قازاقستاندا «اۋىلدى كەڭەستەندىرۋ» ، جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەردى قايتا ءبولۋ، ءىرى بايلاردى تاركىلەۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ سياقتى ساياسي-شارۋاشىلىقتىق شارالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلا باستادى.

بۇل ناۋقاندار بوكەي ورداسى ءوڭىرىن دە قامتىپ، بوكەي حان اۋلەتى وكىلدەرىنىڭ شارۋاشىلىقتارىنا دا تىكەلەي اسەر ەتتى.

ماسەلەن، 1926-1927 -جىلدارى جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەردى قايتا ءبولۋ كەزىندە شوڭاي اۋىلى ماڭىنداعى بوكەيحانوۆتارعا تيەسىلى جەرلەر تارتىپ الىندى [4، 26 پ. ].

1928 -جىلى 27-تامىزدا قابىلدانعان قازاق ا ك س ر-نىڭ و ا ك مەن ح ك ك-نىڭ «ىرى باي شارۋاشىلىقتارى مەن جارتىلاي فەودالداردى تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا سايكەس ورال وكرۋگىندە 71 باي شارۋاشىلىعى تاركىلەندى.

ونىڭ ىشىندە وردا اۋدانىنان بەس شارۋاشىلىق تاركىلەۋگە ۇشىرادى. تاركىلەنگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ قاتارىندا مۇحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ جەكە شارۋاشىلىعى بولدى [5]. بايلاردى تاركىلەۋگە قاتىستى قۇجاتتاردا ماحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ اتى-ءجونى كوبىنە مۇحامبەت بوكەيحانوۆ دەپ جازىلدى.

ورال وكرۋگى وردا اۋدانى شوڭاي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مۇحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ 1928 -جىلعى ءىرى بايلاردى تاركىلەۋ ناۋقانى قارساڭىنداعى شارۋاشىلىعى مەن تاركىلەنگەن مال سانى تۋرالى مىناداي دەرەكتەر بار. ول وتىرىقشى ءومىر ءسۇرىپ، 370 باس ءىرى مال، 500 باس ۇساق مال ۇستاعان [6، 50 ب. ].

ال ايىپتاۋ ءىسىنىڭ ماتەريالدارىندا بوكەيحانوۆتىڭ يەلىگىندە 750 دەسياتينا شابىندىق جەر بولعانى جانە 1927 -جىلعى تەكسەرىس كەزىندە شارۋاشىلىعىندا بارلىعى 966 باس مال تىركەلگەنى كەلتىرىلگەن. سونداي-اق قۇجاتتا 1928 -جىلى مال سانىنىڭ ازايعانى جانە شارۋاشىلىعىنىڭ ەداۋىر قىسقارعانى ايتىلادى [4، 22-31 پ پ. ].

بۇدان باسقا، وكرۋگتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى ەسەبىندە بوكەيحانوۆتاردىڭ تاركىلەۋگە دەيىن 116 باس مالىن ساتىپ جىبەرگەنى، ال 120 باس مالىنىڭ تاركىلەنگەنى ناقتى كورسەتىلگەن [7، 155 ب. ]. بۇل رەتتە ۇساق مالدىڭ جالپى مال سانىنا بىرىكتىرىلىپ ەسەپتەلگەنىن، كەيىن شارۋاشىلىقتىڭ تاراتىلماي، سوۆحوز رەتىندە ساقتالعانىن دا ەسكەرگەن ءجون.

1928 -جىلى 17-قىركۇيەكتە وتكەن وكرۋگتىك تاركىلەۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا قاز ك س ر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ تەلەگرامماسىنا سايكەس ورال وكرۋگىندە ءبىر سوۆحوز قۇرۋ مۇمكىندىگى قارالىپ، سونىڭ نەگىزىندە وردا اۋدانىنداعى بوكەيحانوۆتىڭ ۇلگىلى شارۋاشىلىعىن سوۆحوز رەتىندە ۇيىمداستىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعان.

اتالعان سوۆحوزدى اسىل تۇقىمدى مالمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وڭىرلەردەگى ۋاكىلدەرگە ءتيىستى حابارلامالار جىبەرىلىپ، جاۋاپتى مەكەمەلەرگە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلگەن. سونىمەن قاتار، قۇجاتتا وكرۋگ اۋماعىندا ازىرگە بۇدان باسقا سوۆحوز قۇرىلمايتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. ال بوكەيحانوۆتار ءوز شارۋاشىلىقتارىن تاركىلەۋدەن جانە جەر اۋدارۋدان بوساتۋ تۋرالى ورال وكرۋگتىك تاركىلەۋ كوميسسياسىنا ەكى رەت ءوتىنىش بەرگەن.

الايدا كوميسسيا ولاردىڭ وتىنىشتەرىن قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتقان. سەبەبى بوكەيحانوۆتاردىڭ شارۋاشىلىعى مۇلىكتىك جانە الەۋمەتتىك جاعىنان قازاق ولكەلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى دەكرەتىندە بەلگىلەنگەن ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سانات تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى دەپ تانىلعان [8]. ورال وكرۋگىندە تاركىلەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭدە و گ پ ۋ وكىلدەرى تاركىلەنگەن بايلاردىڭ ءبىرقاتارىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ارەكەتتەر جاسادى دەگەن ايىپ پەن تەرگەۋگە الدى. وردا اۋدانىنان 1928 -جىلى 22-قىركۇيەكتە شىنتاي ءجۇسىپوۆ [9]، ال 24-قىركۇيەكتە ماحامبەت بوكەيحانوۆ تۇتقىندالدى [10].

ماحامبەت بوكەيحانوۆ پەن شىنتاي ءجۇسىپوۆتىڭ ىستەرى بىرگە قارالىپ، وعان «دەلو №67644 پو وبۆينەنيۋ گ ر. شۋنگايسكوگو اۋلا ۋردينسكوگو رايونا ۋرالسكوگو وكرۋگا بۋكەيحانوۆا ماحامبەتا ي يۋسۋپوۆا شينتايا پو ست. 58-10 ي 58-13 ۋ ك» دەگەن اتاۋ بەرىلدى.

قۇجاتتا ماحامبەت بوكەيحانوۆ 37 جاستا، ورال وكرۋگى وردا اۋدانى شوڭاي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، الەۋمەتتىك جاعدايى بويىنشا ءىرى باي، بوكەي حاننىڭ تۇقىمى، مالشى، شالا ساۋاتتى، پارتيادا تىركەلمەگەن، وتباسىلى، 9 جان، سوتتالماعان جانە تەرگەۋدە بولماعان دەگەن جەكە باسىنا قاتىستى دەرەكتەر بار.

ايىپتاۋ ىسىندە ماحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ بوكەي ورداسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بوكەي حاننىڭ ۇرپاعى رەتىندە ريەۆوليۋتسياعا دەيىن دە، كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن دە حالىق اراسىندا زور بەدەلگە يە بولعانى اتاپ كورسەتىلدى. ماحامبەت بوكەي حاننىڭ ءتورت ۇلىنىڭ ءبىرى تاۋكەدەن، ودان نۇرقاتتان، ياعني نۇرمۇحامەدتەن تارايتىن ەدى. ونى پاتشا زامانىندا رەسمي لاۋازىمدى قىزمەت اتقارماسا دا، ىقپالىنىڭ كۇشتى بولۋىنا بايلانىستى شوڭاي توڭىرەگىندەگى جەرلەردى يەلەنىپ، كەدەي شارۋالاردى قانادى دەپ نەگىزسىز ايىپتادى.

1917 -جىلعى توڭكەرىس تۇسىندا بۋرجۋازيالىق قۇرىلىستى بەلسەندى قورعادى، قۇرىلتاي جينالىسىنا الاش قايراتكەرلەرى باقتىگەرەي قۇلمانوۆتى، سالىمگەرەي نۇرالىحانوۆتى جانە ءۋاليتحان تاناشيەۆتى وتكىزۋ ماقساتىندا اۋىلداردى ارالاپ ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى. ورداداعى بولشيەۆيكتەر گەنەرالوۆ، تەمىراليەۆ، ۆارلاموۆ جانە زەمستۆو نۇسقاۋشىسى، ەسەر كۋليكوۆتارمەن ءوز يەلىگىندەگى جەرلەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزدى دەگەن باعىتتا كىنا تاعىلدى.

قازان ريەۆوليۋتسياسى كەزەڭىندە ماحامبەت بوكەيحانوۆ كەڭەس وكىمەتىنىڭ بىتىسپەس قارسىلاستارىنىڭ ءبىرى بولدى. 1918 -جىلدىڭ باسىندا بوكەي گۋبەرنياسىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەرىك ورنىعۋىنا قارسى شىقتى، استراحان جاقتان شوڭاي اۋىلىنا كەلگەن اق گۆاردياشىلارعا قولداۋ كورسەتتى جانە ولاردى ورداعا دەيىن شىعارىپ سالىپ، ودان ءارى ورالعا قاراي كەتۋلەرىنە ىقپال ەتتى. مۇستافا كوكەبايەۆ جانە شىنتاي جۇسىپوۆتەرمەن بىرگە كەڭەس بيلىگىنە قارسىلاسۋ قوزعالىسىن ۇيىمداستىردى، ازامات سوعىسىنان كەيىن 1920-1921 -جىلدارى «باندىلىق توپتارعا» ات-كولىكپەن كومەك كورسەتتى دەپ تە اشىق ايىپتادى.

1926-1927 -جىلدارى جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەردى قايتا ءبولۋ شارالارى كەزىندە قارسىلىق ءبىلدىردى، 1928 -جىلعى ءىرى بايلاردى تاركىلەۋ قارساڭىندا ءوز يەلىگىندەگى مالدىڭ ءبىر بولىگىن ساتىپ جىبەرۋ ارقىلى ناۋقانعا قارسىلىعىن تانىتتى، بيلىك ورگاندارىنىڭ نۇسقاۋلارىن ورىنداۋدان باس تارتتى دەپ جازىقسىز ايىپتادى [4، 22-31 پ پ. ].

ماحامبەت بوكەيحانوۆ وزىنە تاعىلعان ايىپتاردىڭ ەشقايسىسىن مويىندامادى. شىن مانىندە، ول اتالعان تاريحي كەزەڭدەردە ءوزىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىن ەركىن ءبىلدىرۋ جانە دۇنيە-مۇلكىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەسكەن بولاتىن.

سوندىقتان وعان تاعىلعان ايىپتار ونىڭ ناقتى ءىس-ارەكەتتەرىنەن گورى سول كەزەڭدەگى ساياسي احۋالدىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.

دەگەنمەن، 1929 -جىلعى 18-قاڭتارداعى و گ پ ۋ القاسى جانىنداعى ەرەكشە كەڭەستىڭ شەشىممەن ر س ف س ر ق ك-نىڭ 58-10-بابى بويىنشا «بۋكەيحانوۆا ماحامبەت ي يۋسۋپوۆا شينتاي - يز پود ستراجي وسۆوبوديت، ليشيۆ يح پراۆا پروج. ۆ موسكۆە، لەنينگرادە، كيەۆە، حاركوۆە، ودەسسە، روستوۆە نا دونۋ، وزناچ. گۋب. ي وكرۋگاح، سرەدنەي ازي ي ي كازاحستانە، سروكوم نا تري گودا»، - دەگەن ۇكىم شىقتى.

اتالعان ۇكىمنىڭ نەگىزىندە 1929 -جىلى 20-ناۋرىزدا ماحامبەت بوكەيحانوۆ پەن شىنتاي ءجۇسىپوۆ پەنزا وڭىرىندەگى كۋلاكتارعا ارنالعان قونىسقا جەر اۋدارىلدى [4، 43-45 پ پ. ].

وسى كەزەڭدە ازعىر اۋدانىنىڭ تاركىلەنگەن بايلارى بەكتىلەۋ العازي يەۆ، سوقىرلاتىپ وماروۆ، مۇحامەديار مۇقاتوۆ تا پەنزاعا ايدالدى [11].

ماحامبەت بوكەيحانوۆ ءوزىن جەر اۋدارۋدان بوساتۋ تۋرالى بىرنەشە رەت وتىنىش بەرگەن. الايدا ونىڭ وتىنىشتەرى قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان قاناعاتتاندىرىلمادى. كەرىسىنشە، 1932 -جىلى 2-ساۋىردە جازا مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن بوكەيحانوۆتى و گ پ ۋ-دىڭ ۋاكىلەتتى وكىلدىگى ارقىلى باتىس سىبىردەگى كۋلاكتار قونىسىنا جەر اۋدارۋ تۋرالى قاۋلى شىعارىلعان.

وسىدان كەيىن ول قايتادان شاعىمدانىپ، اتالعان قاۋلىنىڭ كۇشىن جويعىزدى. ناتيجەسىندە، 1932 -جىلى 27-قاراشادا ماحامبەت بوكەيحانوۆقا قازاقستاننان باسقا ك س ر و اۋماعىندا جازانىڭ قالعان مەرزىمىندە ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا رۇقسات بەرىلگەن[4، 47-58 پ پ. ].

قازاقستاندا تۇرۋعا قويىلعان شەكتەۋگە قاراماستان، ماحامبەت بوكەيحانوۆ الماتى قالاسىنا كەلىپ، كەيىنگى ءومىرىن وسى قالادا وتكىزدى. بۇل وعان قاتىستى قابىلدانعان سوڭعى قاۋلىنىڭ كەيىننەن وزگەرتىلگەنىن كورسەتەدى.

ماحامبەت بوكەيحانوۆ 1933 -جىلدىڭ كوكتەمىندە الماتىداعى مۋزىكا جانە دراما تەحنيكۋمى جانىنان قۇرىلعان قازاق مۋزىكاسى كابينەتىنە قىزمەتكە قابىلدانادى. بوكەي ورداسىنان شىققان دارىندى كۇيشى-دومبىراشى رەتىندە ول احمەت جۇبانوۆ، ەۆگەني ي برۋسيلوۆسكي ي جانە باسقا دا ونەر قايراتكەرلەرىمەن بىرگە قازاق مۋزىكا ونەرىن دامىتۋعا جانە ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترىن قۇرۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى [3].

الايدا بەلگىلى دومبىراشى، يمپروۆيزاتور ءارى ونەر سالاسى قىزمەتكەرلەرى وداعىنىڭ مۇشەسى بولعان ماحامبەت بوكەيحانوۆ 1937 -جىلى 20-قاراشادا تۇتقىندالىپ، سول جىلدىڭ 1-جەلتوقسانىندا الماتى وبلىستىق ن ك ۆ د باسقارماسى ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى [12]. وسىلايشا، ماحامبەت بوكەيحانوۆ ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جازىقسىز قۇربانىنا اينالىپ، قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكا ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءومىرى قاسىرەتتى جاعدايدا ءۇزىلدى.

تەك كەيىنىرەك، 1957 -جىلى 10-قازاندا جانە 1999 -جىلى 19-ساۋىردە ەكى ءىس بويىنشا ول تولىق اقتالىپ، تاريحي ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلتىرىلدى. 1937-1938 -جىلدارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ رەپرەسسيالىق ساياساتى كۇشەيە ءتۇستى.

وسى «ۇلكەن تەررور» كەزەڭىندە سۇلتانگەرەي بوكەيەۆ ن ك ۆ د-نىڭ نازارىنا ىلىگىپ، 1937 -جىلى 20-جەلتوقساندا تۇتقىندالدى [13]. تەرگەۋ ءىسىنىڭ ءبىرىنشى پاراعىنداعى ساۋالناماعا سايكەس، سۇلتانگەرەي بوكەيەۆ 1873 -جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى وردا اۋدانىنىڭ شوڭاي اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى قاسىمتاۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.

ول وردا اۋدانىنىڭ №88-تۇيە زاۋىتىنىڭ ماڭىندا تۇرعان جانە سول زاۋىتتا جۇمىس ىستەگەن. 1929 -جىلعا دەيىن شارۋاشىلىعىندا 10 باس ءىرى قارا، 8 جىلقى، 1 تۇيە جانە 20 قوي بولعان. تۇتقىنعا الىنعان كەزدەگى الەۋمەتتىك جانە مۇلىكتىك جاعدايى تۋرالى باعانداردا ونىڭ ناقتى كاسىبىنىڭ بولماعانى جانە ەشقانداي مۇلىككە يەلىك ەتپەگەنى جازىلعان.

پاتشا جانە اقتار اسكەرىنىڭ قاتارىندا بولماعانىن، ەشقانداي شەن-شەكپەنى جوقتىعىن مالىمدەگەن. قىزىل اسكەر قۇرامىندا دا قىزمەت اتقارماعان. تۇتقىن ساۋالناماسىندا سۇلتانگەرەي بوكەيەۆ تۋرالى وزگە دە مالىمەتتەر بار. الەۋمەتتىك تەگى - ورتا شارۋا. 1929 -جىلى مال-مۇلكى تاركىلەنىپ، سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان. ۇلتى - قازاق، ك س ر و ازاماتى، پارتيادا تىركەلمەگەن.

ءبىلىمى - شالا ساۋاتتى، اسكەري مىندەتكەرلىگى بولماعان. 1929 -جىلى وردا حالىق سوتىنىڭ شەشىمىمەن بەس جىل مەرزىمگە جەر اۋدارىلعان. وتباسى قۇرامىندا ايەلى قانشا، ۇلدارى سەيىت، ەرجان جانە قىزى ءرازيا كورسەتىلگەن [14، 1 پ. ].

ال ارحيۆ قۇجاتتارىن زەردەلەپ قاراعانىمىزدا، ونىڭ دانيال، ەرگەنبەك ەسىمدى ۇلدارى مەن باتەس ەسىمدى قىزى دا بولعانى انىقتالدى. تەرگەۋ بارىسىندا سۇلتانگەرەي بوكەيەۆ ۇلى دانيالدىڭ الما-اتا قالاسىندا وقيتىنىن، تۋعان اعاسى ناۋشا بوكەيحانوۆتىڭ 1929 -جىلى باي رەتىندە تاركىلەنىپ، جەر اۋدارىلعانىن جانە قازىرگى ۋاقىتتا الما-اتادا تۇرىپ جاتقانىن ايتقان [14، 7-9 پ پ. ].

ناۋشا بوكەيحانوۆ سۇلتانگەرەي بوكەيەۆتىڭ تۋعان اعاسى ەكەنىن ەسكەرسەك، سۇلتانگەرەي بوكەيەۆتى ءادىل سۇلتاننان تارايتىن ۇرپاق دەپ ەسەپتەۋگە نەگىز بار. قۇجاتتاردا سۇلتانگەرەي بوكەيەۆتىڭ اتى-ءجونى كەيدە سۇلتان بوكەيحانوۆ دەپ جازىلادى.

شوڭاي اۋىلدىق كەڭەسى بەرگەن مالىمەت بويىنشا دا سۇلتانگەرەي بوكەيەۆ حان اۋلەتىنەن تاراعان تورە تۇقىمىنا جاتادى. ريەۆوليۋتسياعا دەيىن ونىڭ شارۋاشىلىعىندا 30 جىلقى، 6 تۇيە، 20 باس ءىرى قارا جانە 100 قوي بولعان.

سونىمەن قاتار، يەلىگىندە 28 گەكتار شابىندىق پەن 16 گەكتار جايىلىمدىق جەر، ەكى ءشوپ شاباتىن قۇرال، ءبىر سوقا، كيىز ءۇي جانە جەر ءۇي بولعان. شارۋاشىلىعىندا ەكى تۇراقتى جانە ءتورت ماۋسىمدىق جالدامالى جۇمىسشى ەڭبەك ەتكەن [14، 7 پ. ].

سۇلتانگەرەي بوكەيەۆ ءوز جاۋابىندا 1929 -جىلى تاركىلەنىپ، بەس جىلعا جەر اۋدارىلعانىن، جازاسىن اقتوبە وبلىسىندا 1934 -جىلعا دەيىن وتەگەنىن جانە وردا اۋدانىنا 1937 -جىلدىڭ شىلدەسىندە ورالعانىن مالىمدەگەن.

اۋدانعا كەلگەن سوڭ تۋىسى حافيز اقبايەۆتىڭ كومەگىمەن №88-تۇيە زاۋىتىنا كۇزەتشى بولىپ قابىلدانىپ، قازان ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن سول قىزمەتتە ىستەگەن. الايدا ونى قۇزىرلى ورگاندار قاتاڭ باقىلاۋعا العانعا ۇقسايدى. 1937 -جىلى قاراشادا استراحان قالاسىنان كەلە جاتقان جولدا، ودان سايحىندا بولعان كەزىندە سۇلتانگەرەي بوكەيەۆ كەزدەسكەن ادامدارعا بىلاي دەگەن: «كەڭەس وكىمەتى جازىقسىز ادامداردى كوپ تۇتقىنداپ جاتىر.

ماسەلەن، اقبايەۆ پەن سەيتەكوۆتى ەشبىر ايىپسىز قاماۋعا الدى... سايلاۋدا جۇمىسشىلار كىمگە داۋىس بەرەتىنىن بىلمەيدى. ك س ر و جوعارى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا كانديداتتاردى ۇسىنۋ تەك كوزبوياۋشىلىق ءۇشىن عانا، شارتتى تۇردە جۇرگىزىلەدى، ولاردى ءبارىبىر بيۋللەتەننەن الىپ تاستاۋعا نەمەسە سىزىپ تاستاۋعا بولمايدى، ويتكەنى وندا وزگە كانديداتۋرالار جوق...

ءيا، كەڭەس وكىمەتى ەڭبەكشىلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا تىرىسادى، ءبىراق بۇل تەك ءسوز جۇزىندە عانا، ال ءىس جۇزىندە ەشقانداي جاقسارۋ بايقالمايدى، كەرىسىنشە جاعداي بارعان سايىن ناشارلاپ بارادى. كولحوزشىلاردىڭ جاعدايى ءتىپتى ناشار».

بۇل سوزدەر جانسىزدار ارقىلى ن ك ۆ د وكىلدەرىنە جەتكىزىلگەن. سونىڭ كەسىرىنەن سۇلتانگەرەي بوكەيەۆتىڭ ءارتۇرلى ورىنداردا ايتقان پىكىرلەرى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇگىت-ناسيحات رەتىندە باعالانىپ، وعان ر س ف س ر ق ك-نىڭ 58-10-بابى بويىنشا ايىپ تاعىلعان.

تەرگەۋ قورىتىندىسىندا سۇلتانگەرەي بوكەيەۆ 1937 -جىلى قاراشا ايىندا استراحان قالاسىنا بارعانىن جانە سايحىندا بولعانىن راستاعانىمەن، كەڭەس بيلىگىنە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى دەگەن ايىپ پەن كەلىسپەگەن.

1937 -جىلعى 25-جەلتوقسانداعى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ۋ ن ك ۆ د ۇشتىگى وتىرىسىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس سۇلتانگەرەي بوكەيەۆ 10 جىل مەرزىمگە ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە قاماۋ جازاسىنا كەسىلدى.

1938 -جىلى اقپان ايىنىڭ باسىندا ول سۋحوبەزۆودنايا ستانسياسىنداعى ە ت ل-عا جەتكىزىلگەن. بۇل قازىرگى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ نيجەگورود وبلىسىنداعى ەلدى مەكەن، وندا ءالى كۇنگە تۇزەتۋ مەكەمەسى بار.

وكىنىشكە قاراي، سۇلتانگەرەي بوكەيەۆتىڭ بۇدان كەيىنگى تاعدىرى تۋرالى مالىمەت جوق. قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە ول 1989 -جىلعى 13-ساۋىردەگى ورال وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ شەشىمەن تولىق اقتالعان [14، 9-18 پ پ. ].

بوكەي حاننىڭ رەپرەسسياعا ۇشىراعان ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى - عابدول-حاكىم بوكەيحانوۆ. ول 1896 -جىلى 15-ساۋىردە باتىس قازاقستان وبلىسى وردا اۋدانىنىڭ شوڭاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بەلگىلى كۇيشى ماحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى. عابدول-حاكىم الدىمەن ءبىر جىلدىق اۋىل مەكتەبىندە وقىپ، كەيىن قالالىق ءتورت سىنىپتىق ۋچيليشەدە ءبىلىم الدى.

1917 -جىلى ورال اسكەري رەالدىق ۋچيليشەسىن ءتامامدادى. 1917-1919 -جىلدارى ماسكەۋ اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىندا وقىدى. عابدول-حاكىم بوكەيحانوۆ 1919 -جىلى ورداداعى قازاق اتتى اسكەر پولكىندە قىزمەت اتقاردى.

1920 -جىلى ر س ف س ر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى جانىنداعى قازاق ولكەسىن باسقارۋ ءبولىمىنىڭ ءتوراعاسى، كازريەۆكوم مۇشەسى جانە قاز و ا ك-تىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولدى. 1921 -جىلى اقمولا جانە سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقاردى.

1925-1937 -جىلدارى ورىنبوردا، قىزىلوردادا جەرگە ورنالاستىرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى، نۇكىستە قاراقالپاق وبلىستىق جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، الماتىدا قازاق ماقتا كومبيناتىنىڭ باستىعى، شىمكەنتتە ماقتا-تراكتور ورتالىعىنىڭ جانە وبلىستىق جەرگە ورنالاستىرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردى.

1937 -جىلى 7-قازاندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ن ك ۆ د ورگاندارى عابدول-حاكىم بوكەيحانوۆتى تۇتقىندادى. وعان «حالىق جاۋى» دەگەن جالا جابىلىپ، ر س ف س ر ق ك-نىڭ 58-7، 58-8، 58-9، 58-10، 58-11-باپتارى بويىنشا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كونترريەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ مۇشەسى بولدى، مۇستافا شوقايمەن بايلانىس ورناتتى جانە سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ توبىنا قاتىستى دەگەن ايىپتار تاعىلدى.

1938 -جىلى 25-اقپاندا ك س ر و جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسى ونى اتۋ جازاسىنا كەستى. ۇكىم شىققان كۇنى اتىشۋلى «گورياچەۆ ءتىزىمى» بويىنشا س. سەيفۋللين، ق. جۇبانوۆ، ت. جۇرگەنوۆ، س. مەڭدەشەۆ، ع. توعجانوۆ، س. اسپاندياروۆ سەكىلدى 39 ۇلت قايراتكەرىمەن بىرگە اتىلدى.

1957 -جىلى 21-جەلتوقساندا قىلمىس قۇرامىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ك س ر و جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسى عابدول-حاكىم بوكەيحانوۆتى اقتادى [15، 205 ب. ].

قورىتا ايتقاندا، ماحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ ونەر سالاسىنداعى ەڭبەگى، سۇلتانگەرەي بوكەيەۆتىڭ قاراپايىم ەڭبەك ادامى رەتىندەگى ءومىرى، عابدول-حاكىم بوكەيحانوۆتىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى ەسكەرىلمەي، ولاردىڭ بارلىعى ساياسي تەرروردىڭ قۇربانى بولدى. ولاردىڭ بار كىناسى - حان تۇقىمىنان شىققانى ەدى.

كەڭەس وكىمەتى حان ۇرپاقتارى ءوز بەدەلدەرىن پايدالانىپ، حالىققا ىقپال ەتەدى جانە بيلىككە قاۋىپ توندىرەدى دەپ قاۋىپتەندى. ولاردى قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراتۋدىڭ باستى سەبەبى دە وسى ەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بوكەي حان اۋلەتىنىڭ ەسىمى قايتا جاڭعىرىپ، ولاردىڭ ەل تاريحىنداعى ورنى مەن ەڭبەگىنە لايىقتى باعا بەرىلە باستادى.

بۇل تۇلعالاردىڭ ءومىر جولى مەن قيىن تاعدىرىن ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ - تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ماڭىزدى قادامى. سونىمەن بىرگە بۇل زەرتتەۋ ماقالا اتالعان تاريحي تۇلعالاردىڭ ومىرىندەگى بەلگىسىز تۇستاردى تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەسقايرات حايداروۆ، ماحامبەت وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحى» كافەدراسىنىڭاعا وقىتۋشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

دەرەككوز: e-history.kz