كرەست - اڭگىمە
قاراپايىم تەمىرجولشىلىقتان تۇكسىز-دىمسىز كۇيدە زەينەتكەرلىككە شىعىپ، ارزىماس اقشامەن كۇنەلتەتىن ءبىسمىللانىڭ اسىراپ العان بالاسى بەس-التى اپتا اۋىرىپ قايتىس بولدى.
ستانسانىڭ امبۋلاتورياسىنان شاقىرىلعان فەلدشەر ءبىسمىللانىڭ بالاسىن العاشقى كۇنى جان-جاقتى تەكسەرىپ كورىپ، وبلىس ورتالىعىنداعى ارنايى اۋرۋحاناعا، پسيحياترلارعا اپارۋعا كەڭەس بەرگەن. ءبىسمىللاعا سالسا، قارىزدانىپ-قاۋعالانسا داعى ءبىر ساعات تا كىدىرمەس ەدى، الايدا اندرەي ەشقايدا اياق باسپايتىنىن ءبىلدىرىپ، ءتاڭىرتاۋدىڭ شىڭىلتىر كوك اسپانىنداي كوزدەرى ايراندانا قاراعاندا، لاجسىزدان امالسىزدانعان.
اسىراندى ۇل اندرەيدى بالا دەيتىندەي دە ەمەس-تى. «اندرەي بالا» اتانىپ كەتكەنىمەن، جاسى جيىرماعا جەتەقابىل بولاتىن. ون ەكى جاسىندا تۇ-ۋ تۋلا جاقتان تاۋارلى پويىزبەن اۋىپ جەتىپ، ساعىر ستانساسىندا تەنتىرەپ جۇرگەن جەرىنەن ءبىسمىللا ءبىرجولاتا ۇيىنە ەرتىپ كەلگەن. جەرگىلىكتى وكىمەت تاراپىنان تەرگەپ-تەكسەرگەن ەشكىم جوق. تەك تۇرىمتاي عانا توقتاماي وتپەس تۇنگى پويىزعا اپاراتىن الماسىنا ءبىر، بالاعا ءبىر قاراپ:
- ۇرەرگە ءيتىڭ، سىعارعا ءبيتىڭ جوق، بايقۇس-اۋ، ءتورت ۇلىڭ تەنتىرەپ ءتورت جاقتا ءجۇر، بۇ بالانى نە بەتىڭمەن اكەلدىڭ، وبالىنا قالمايسىڭ با؟ - دەگەن. ءبارىبىر، بۇل ۇيدە ءبىسمىللانىڭ ايتقانى بولاتىنى ايان.
- تۇرىمتايدىڭ تۇسىنا بۇ بالاپان باسىن ءيىپ كەپ تۇر دا، - دەدى ءبىسمىللانىڭ ءوزى دە ءيىلىپ سالەم بەرۋدىڭ يشاراتىن جاساپ. - ۇرەرگە جابىسقاق، سىعارعا سىركە كوپ ەكەن بالانىڭ تال بويىندا.
جۇدەپ-جاداعان، جىرتىق كيىمدەرىنىڭ تىگىس-تىگىستەرىن ءتۇپ-تۇگەل سىرەسكەن سىركە مەن اشقاراق جابىسقاق باسقان بالانى جان-جاقتى جۋىندىرۋدان جيىركەنبەدى، شومىلدىرۋدان شوشىنبادى. جىرتىق جەيدە مەن شولاق شالبار مايسىڭدى شپالدىڭ جاڭقالارىنا قوسىلىپ شاعىن شارباق شەتىندە شاتىرلاي جانىپ جاتتى.
ءتورت ۇلى مەن ءبىر قىزى بار ءبىسمىللانىڭ التىنشى بالاسىنا اينالعان اندرەيگە ايجارىمداي ۋاقىت وتكەندە ءتيىستى تارتىپپەن قاعاز-قۇجاتتار جاسالىپ، مەكتەپ تىزىمىنە تىركەلگەن. ەسەپكە ەرەكشە جۇيرىك ەكەن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ اۋەلگى جىلدارىندا ستانسا مەكتەبىندەگى ورىس سىنىپتارىندا وقيتىن شاكىرت قالماي، جابىلىپ تىنىپ، قازاقشانىڭ بەسىنشىسىنە بارعان. العاشقى ايلاردا ازاپتانا قينالعان اندرەي بالا، وبالى نەشىك، وقۋ جىلىنىڭ ورتاسى اۋا قازەكەمنىڭ تىلىندە ماقالداتا سۇراق قويىپ، ماتەلدەتە جاۋاپ قاتۋعا دەيىن جەتكەن. «ساعىر» سەگىزجىلدىق مەكتەبىنىڭ تۇبىندە تۇراتىن اسىقباي اقساقالعا ۇيىرسەكتەپ، ەسكى اڭگىمەلەردى جالىقپاي تىڭداماققا قۇلاعى قۇنىققان.
وكىنىشكە قاراتا، جاسى ون بەسكە جەتكەندە، وقۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى بىردەن باسەڭدەپ، مەكتەپتەن مۇلدە باس تارتتى. كوك اسپان تۇستەس كوزدەرىنىڭ ازداپ قانا ايراندانىپ بارىپ باسىلعانىن ءبىسمىللا ءبىرىنشى رەت سوندا بايقاعان. اندرەي بالا اعاش ۇستاسى بولىپ جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىنىن جەتكىزدى. بالا بىتكەندى بەتىنەن قاعۋدى بىلمەيتىن ءبىسمىللا اندرەيدى تەمىر جول ستانساسىنىڭ ءبىر بۇيىرىندەگى جاشىك جاسايتىن سەحقا (بۇرىنعى بىلدەي كاسىپورىننىڭ تامتىعى عوي) اپاردى. ورنالاسۋى ونشا قيىنعا سوقپادى. تولار-تولماس سەحتىڭ بولار-بولماس باستىعى زەينەتكەر ءبىسمىللانى ءسال دە بولسا سىيلايتىنداردىڭ ءبىرى ەدى. ونىڭ ۇستىنە بالانىڭ ۇستالىققا ۇسىناقتىلىعى تاڭىرقاتقانى تاعى راس. وسىلايشا ۇيرەنۋشى رەتىندە جۇمىسقا قابىلدانعان جۇقالتاڭ اندرەيىڭىز جاشىك سەحىنا تاستاي باتىپ، سۋداي ءسىڭىپ كەتە بارعان.
ايتپاقشى، سول باياعى ون ەكىدەن ون ۇشكە شىققانىندا شە، اندرەي بالا مەن ءبىسمىللا اكەنىڭ اراسىندا كۇتپەگەن جەردەن قىزىق شۇيىركەلەسۋدىڭ بولعانى بار. جالپى، اندرەي بالانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ءوزى اكەسى مەن شەشەسىن مۇلدە بىلمەيدى. ءبىراز جىلدار بالالار ۇيىندە جانە از ۋاقىت بىرەۋلەردىڭ قولىندا جۇرگەن، كىسى ەسىگىندە زىقانا كورگەن. بالالار ۇيىنەن دە، الدەكىمدەردىڭ قولىنان دا قاشىپ كەتىپ، كوبىنشە تەنتىرەپ، پاناسىز، جاپادان-جالعىز كۇن كەشكەن. ءبىسمىللانى بىردەن، تۇرىمتايدى بىرتە-بىرتە ۇناتقان. ەندى قۋسا داعى كەتپەس. اۋزىنان «اكە» دەگەن ءسوزدىڭ العاشقى مارتە وسىندا شىققانىن هام جاسىرماس.
- اكە، - دەگەن اندرەي بالا.
- ءاۋ، بالام، - دەگەن اكەسى.
- مەن ءسىزدىڭ بالاڭىزبىن با؟
- ءيا، - دەدى ءبىسمىللا.
- تەگىم - ءبىسمىللا ۇلى ما؟
- تاپ سولاي. ونى نەگە سۇرادىڭ؟
- بالالار ماعان كۇلەدى، - دەدى بالاسى.
- ە، نەگە؟! - دەپ سەكەمدەندى اكەسى.
- مەنى سۇندەتتەتىڭىزشى! - دەدى اندرەي بالا.
اۋزىن اڭقايتىپ وتىردى دا قالدى اكەسى. ويلاندى-اۋ قاتتى، ويپىراي! ءتورت ۇلى دا ءوزى سياقتانىپ، تەمىر جولدىڭ تاقىل-تۇقىل تىرشىلىگىن، قارامايلى شپالدايىن قاراپايىم، قاتارداعى كاسىبىن ءناسىپ ەتىپ، قاراتابان تىرلىك كەشەدى. تارازدان تۇركىستانعا دەيىنگى ارالىققا تاراپ كەتكەن، توبە كورسەتۋلەرى سيرەك. توز-توزى شىعىپ، ىڭىرشاعى اينالعان، رەڭسىز بەكەتتەردە رەپەتتەرى كىرمەي-اق ءجۇرىپ جاتىر ءبارى دە. قىزى كۇيەۋگە ءتيىپ، اۋداننىڭ اۋرۋحاناسىنداعى كىلدىرەگەن كىشى مەدبيكەلىككە ازەر ىلىككەن. اجەتكە جاراپ، قاس-قاباققا قاراپ جۇرگەن اندرەي بالا، ايتەۋىر. سويتسە داعى، سۇندەتتەتپەك ماسەلەسى ميىنا كىرىپ-شىقپاپتى عوي، ماسقارا. اڭقايعان اۋزىنان سىلەكەي-سۋ ايعىزدالا اعۋعا اينالعاندا عانا بارىپ ەسىن جيىپ، ەزۋىن سۇرتكەن وتاعاسى قيسايا بىتكەن بىرەر ءتۇپ الما اعاشىنىڭ اراسىندا الما سورتتاپ جاتقان تۇرىمتايىنا قاراي ءتورت-بەس اتتاپ:
- سەنساسيا! - دەگەن وسى زامانعى وزگەشە تىلمەن.
- كوتەك! - دەپ، تۇرىمتاي باياعىنىڭ قاتىندارىنشا ەسكىشەلەۋ شورشىپ تۇسكەن.
- اندرەي بالا سۇندەت ماسەلەسىن قوزعاپ وتىر، شەشەسى!
- دۇرىس قوي، - دەدى قاتىنى پويىزعا الىپ شىعاتىن اپورت المانى جالتىراتا ءسۇرتىپ وتىرىپ. - ءبىراق بالامىز ءبىرتالايعا كەپ، بۋىنى قاتىپ قالعان جوق پا؟
- بۋىندا نەڭ بار؟ وعان جاتپايدى عوي ول.
- ە، مەن قايدان بىلەيىن، بولا بەرە مە؟
- اينالايىن-اۋ، اقىل قالتام ءوزىڭ ەمەسپىسىڭ؟!
- بۇ بالانى باياعىدا اقىلداسپاي-اق اكەپ ەدىڭ عوي ءوزىڭ، اناۋ امبۋلاتورياداعىلاردان سۇراسايشى.
- سويتەيىن، - دەپ، ءبىسمىللا سول جاققا بەتكە العان. نە كەرەك، كوپكە بارماي، اندرەي بالا ءوز وتىنىشىنە سايكەس سۇندەتكە وتىرعىزىلعان. اكەسى بەس ەشكىسىنىڭ بىرەۋىن سويىپ، كورشى-قولاڭدارى مەن اعايىن-تۋىستارىنا جانە جاقىن ماڭداعى جەكجات-جۇراتتارىنا تويشىق جاساپ تاستادى. توي ەمەس، تويشىق ەدى عوي ول...
* * *
اندرەيدىڭ قازاسىن ەستىگەندەر كوڭىل ايتپاققا كەلە باستادى. ءبىسمىللانىڭ كوڭىلى بوساپ اعىل-تەگىل جىلادى-اي. تۇرىمتاي ەكەۋى ەكى جاقتان داۋىس سالىپ، كەلگەندەرمەن كورىسىپ جاتىر. كورشىلەرى، جاشىك سەحىنىڭ بىرەر ادامدارى ويبايلاعان ەرلى-زايىپتىنى قوي-قويلاپ ازەر توقتاتتى.
- جالعان دۇنيە عوي، - دەدى جاشىك سەحىنىڭ باستىعى سانالاتىن ەگدە كىسى بايسالدىلىق تانىتپاققا تىرىسىپ. - بىلە-بىلگەنگە ادام بالاسىنىڭ بۇكىل ءومىرى - ولىمگە دايىندىق دەگەن ءسوزدى بۇرىنعىلار قالدىرعان. ستانساباسى ىنىمىزگە، پوليسيا وكىلىنە، ۇلدارىڭ مەن قىزىڭا، جاقىن-جۋىقتارىڭا حابار جىبەرەيىك، اندرەي بالانى اقىرعى ساپارعا دايىندايىق. ويباي مەن بايبايدان ەشتەڭە شىقپايدى ەندىگى جەردە. و دۇنيەسىن بەرسىن.
- راس-راس، - دەستى وزگەلەر.
ءبىسمىللا مەن جاشىك سەحىنىڭ جانە ءبىر وكىلى باستاپ، بىرەر كورشىسى قوستاپ، اندرەي بالانىڭ دەنەسىن سىز بوپ جاتاتىن تۇكپىرگى بولمەگە جايلاستىردى. اكەسى ءسال اشىقتاۋ قالعان كوزدەرىنىڭ قاباقتارىن ۋقالاپ جاۋىپ، اياقتارىن ايالاي سيپاپ، اقىرىنداپ سوزا تۇزۋلەدى. كەنەت بالاسىنىڭ سول جاق جۇدىرىعىن قاتتى جۇمىپ العانىن اڭعارىپ، اينالاسىنداعىلارعا قاراعان. ولار داعى بايقاپ تۇر ەكەن، ءبىرى باتىلىراق، ەكىنشىلەرى قورقىڭقىراپ ەڭكەيىستى. اۋەلگىدە اكەسى جايلاپ قانا جازباققا ارەكەتتەنگەن. جىمىرىلا جۇمىلعان جۇدىرىق جازىلمادى. ءبارى باس شايقاسىپ، ءمايىتتىڭ بويىن تۇگەل جاۋىپ، شىعىپ كەتكەن. سالدەن سوڭ ستانساباسى، پوليسيا مەن امبۋلاتوريا وكىلدەرى كەلدى. كوڭىل ايتىسىپ، وزدەرىنىڭ مىندەتتەرىن اتقارىسىپ بولىپ، ولار داعى اندرەيدىڭ تاستاي تۇيىلگەن قولىنا قايران قالىستى. اقىرىندا امبۋلاتوريا فەلدشەرى مەن پوليسەي ەكەۋى اجەپتەۋىر ارەكەتتەنىپ، كوبىرەك كۇش جۇمساپ ءجۇرىپ، ازەر دەگەندە مارقۇمنىڭ جۇدىرىعىن جازدى.
الاقان اقىرىنداپ قانا اشىلعان، ساۋساقتار باياۋلاپ بارىپ سىلق تۇسكەندەي سەزىلگەن.
ءبىرىنشى داۋىس ءبىسمىللا تاراپتان شىقتى. «اه!» - دەپ قالعانى راس ەدى. تۇرىمتاي سىرتتاتۇعىن. كورىپ تۇرعانداردىڭ كوبىسى سىر بەرمەگەنىمەن، ءبارىبىر ءبىر گۋىل ارالارىنان ارادايىن ىزىڭ سالىپ وتكەندەي ەدى سول ساتتە.
اندرەيدىڭ الاقانىندا اعارانداعان مايدا شىنجىرلى كرەست (شارمىق) جاتتى. ءيا-ءيا، كادىمگى كرەست. كۇرەڭكەيلەۋ مە، قوڭىرقايلاۋ ما، شارمىق، ايتەۋىر. شىنجىرى اقشىلتىم. قاشان، قانداي جاعدايدا، قايدان الىپ، الاقانىنا قالاي سالىپ، جۇدىرىعىن قاي كەزدە جۇمعانىن كىم بىلەر. ايتەۋىر، الاقانىنىڭ شىناشاق جاقتاعى يىرلەۋ سىزىعىندا جىلاپ اققان جىپ-جىڭىشكە جىلعادايىن قاننىڭ ءىزى ءبىلىنىپ تۇردى.
- وپ-پو-و-و! - دەدى ستانباسى كىسىڭىز. - بۇ بالا ءبىراز ماسەلە تۋىنداتايىن دەپ تۇر عوي ءوزى، ا؟ بۇ قالاي بولدى، ا؟
وسى كەزدە ءبىسمىللانىڭ اۋداندىق اۋرۋحانادا مەدبيكە بوپ ىستەيتىن قىزى:
- باۋىر-ە-ەم! تۋماسا داعى، تۋعاننان بەتەر بولعان باۋىر-ە-ە-ەم! اندرە-ەي-ە-ەم! - دەپ، داۋىس سالا جىلاپ جەتكەن.
قىزىنىڭ باۋىرىمايىنا بورداي ۇگىتىلگەن ءبىسمىللا ءبىرازعا دەيىن باسىلا المادى. كەنەتتەن كرەست ويىنا ءتۇسىپ، كوز جاسىن تەز تىيىپ الا قويىپ، ءتىلسىم ويلارعا دا بەرىلدى.
ءبىر جولى، باياعىدا-ا-ا-ا، بالانىڭ موينىنداعى كىشكەنتاي عانا شارمىقتى بايقاپ قالعان. كەيىن قايدا كەتكەنىنە، تاعىپ-تاقپايتىنىنا نازار جىقپاعان. ساعىر ستانساسىنداعىلار ءدىندارلىققا مۇقىم-مۇلدە ءمان-ماڭىز بەرمەيتىندەردىڭ سورتىنان عوي، ال ءبىسمىللاڭىز - سولاردىڭ ءبىرى. كەيىنىرەكتە، اندرەيدىڭ سۇندەتتەلۋىنە ارنالعان تويشىقتان سوڭ ءالى دە ونشا كەتكىلەرى كەلمەگەن تۋىستارى بولەكتەنىپ قالىسىپ، بىرەر شىنى-شولمەكتەردى ورتالارىنا الىسىپ وتىرعاندا شە، بالانىڭ موينىنداعى شارمىقتى كورىپ:
- سۇندەت جاسالعاننان كەيىن كرەستىڭ كەرەگى جوق شىعار، - دەسكەنى ەسىنە ءتۇستى.
- مويىنعا شىنجىر تاعۋ مودىدان قالعان جوق پا؟ - دەگەندەرى جادىندا جاڭعىردى.
- مۇستاقىل مەملەكەتىمىزدە ءدىنارالىق تاتۋلىق مىقتى عوي، جۇرە بەرسە دە بولاتىنىتتا؟ - دەگەن جانە ءبىر ارالاسپاي كەتىپ، ەندى ەلجىرەسە تابىسقانداي كۇي كەشىپ وتىرعان تۋىستارىنىڭ ءبىرى.
- ءبىسمىللانىڭ ءوزى بىلەتىنىتتا؟ - دەسىپ، تاعى ءبىر توست كوتەرىسكەن ءبارى.
اقىل-امالدىڭ ءبارىن شاشاۋ شىعارماي تىڭدايتىن اندرەيدىڭ موينىنان، وبالى نە كەرەك، سول كۇننەن كەيىن كرەست كورىنگەن ەمەس-تى. جيىرما جاسقا جەتكەنشە جاماناتى شىققان جوق. جىندى سۋعا ۇيىرسەكتەمەدى. جاشىك سەحىنىڭ جاپ-جاقسى جۇمىسشىسىنا اينالدى. كىم-كىممەن بولسىن كىشىپەيىل تىلدەسەدى، ۇلكەن-كىشىمەن بىردەي، جاتسىنباي-جاتىرقاماي ازىلدەسەدى. قازەكەمنىڭ تىلىندە قۇيقىلجىتا سويلەگەندە، بىردە-بىر بوتەن سوزبەن بىلعامايدى. اندرەيدىڭ اۋىز بەكىتىپ، جارامازان ايتاتىنى اڭىزعا اينالدى. تۇنگە قاراتا ساعىر ستانساسى سۇلۋلانا تۇسەتىن ەدى. تەمىر جولدىڭ ارعى جاعىنان زوراياتىن زاڭعار تاۋدىڭ تۇبىندەگى توبە-توبەلەردىڭ باسىنا بۇلتىڭىز شايى ورامالداي ورالاتىن. اي ىلعي دا جارىق بوپ تۇراتىنداي. اسىقباي اقساقال ۇيرەتكەن جارامازان جىرىن ايتىپ، ستانسانى باستان-اياق ارالايتىن ەدى اندرەي بالاڭىز. وزگە بالالار وعان ىلەسۋگە ۇيالاتىن الدە نامىستاناتىن. كۇزدىڭ دىمقىل دەمى مۇڭ مەن ءازىل ارالاس داۋىستى ءتاڭىرتاۋدىڭ قۇزدارىنا دەيىن جەتكىزەر. «ءورىم ورىك باستارى قىزىل جالقىن-اي؛
قازانداعى سۇدىگەر قارا بارقىن-اي؛
ونى-مۇنى ايتپاستان، سەبەپ قىلىپ-اي؛
ورازا تۇت وتىز كۇن، قايران حالقىم-اي!» - دەر ەدى اندرەي. «قوڭىر كۇزدە اۋىلدا قىرمان تاسار-اي؛
ون بەسىندە تولعان اي قىردان اسار-اي؛
جار-رامازان ايتپاستان قويامىز با-اي؛
ءبىر جەڭگەم بار وسى ۇيدە تەڭگە شاشار-اي!» - دەيدى اندرەي بالا. «جار-رامازان ايتامىن ويلاي-ويلاي-اي؛ ءوتىپ كەتكەن قارىنباي مالعا تويماي-اي؛ ورازادا وتىز كۇن ءبىر مال سويماي-اي؛ تارتىپ كەتكەن قارا جەر بويلاي-بويلاي-اي!» - دەر ەدى-اۋ اينالايىن اندرەي...
جارامازان ايتىپ تاپقان ازىن-اۋلاق اقشاسىن تۇگەلدەي تۇرىمتاي شەشەسىنىڭ قولىنا سالاتىن اندرەي.
- ويى-باي، مەنىڭ الما ساتىپ تاباتىن تيىنىمنان گورى سەنىڭ ولەڭ ايتىپ الاتىن اقشاڭ اجەپتەۋىر عوي، - دەر ەدى-اۋ سوندا بۇ بايقۇس.
سونداي تۇندەردىڭ بىرىندە اندرەي شاعىن ۆوكزال باسىنان تاماققا تويىپ قايتپاققا بەكىنەدى. قىرسىعىنا قاراتا، ءبىر بەيادەپ، بايشىكەشتەۋ توپ الدەقايدا اتتانعالى تۇرعان ەكەن. وزدەرى ابدەن ءىشىپ الىسقان، اندرەيدى كورىپ مازاق ەتپەك بولىسقان.
- ءاي، بەرى كەل! - دەسكەن ءوز دەمدەرىنە وزدەرى پىسىپ.
- كەلدىك، - دەپتى اندرەي بىسمىللا ۇلى بالەدەن قاشىڭقىراي الىستاپ كەتۋگە نامىستانىپ.
- سەن كىمسىڭ-اي؟ - دەسەدى الگىلەر.
- ادامبىز دەپ ءجۇرمىز عوي، - دەپتى اندرەي بالا جىپ ەتىپ.
- وي، مىنا دوڭىز دوق كورسەتەدى عوي-ەي! - دەيدى بايشىكەشتەردىڭ ءبىر بۇزاقىسى.
- دوعا بەلدى دوڭىز توق، تالدىرماشتاۋ تاقۋالار اش بوپ تۇرعان كەزەڭ دا، - دەيدى اندرەي.
- توقتا-توقتا! بۇ بالە قالاي-قالاي قۇيقىلجيدى ءوزى؟! - دەيدى دوعا بەلدىلەردىڭ دوكەيى. - تىڭدايىقشى بايىز تاۋىپ، پويىز كەلىپ جەتكەنشە. وسىندا تۇراسىڭ با، بالا؟ قايدا تۋعانسىڭ ءوزىڭ؟
- وسى ساعىر ستانساسىندا تۇرامىن، تۋلا جاقتا تۋعانمىن.
- قازەكەمشەنى قالايىنشا بۇلايشا ءبىلىپ العانسىڭ؟!
- مۇندا شەشەندىك مەكتەبى بار، دەرەكتىرى - اسىقباي اتام، - دەيدى اندرەي ودان ارمەن ءازىل ۇدەتىپ، قالجىڭ ۇستەي ءتۇسىپ. - الايدا و كىسىدەن وقيتىندار از.
- اقشا بەرسەم، الاسىڭ با؟
- نە ءۇشىن؟
- قازەكەمشەنى قاتىرىپ سويلەيتىنىڭ ءۇشىن!
- سىزدەر مەلدەكتەپ، بىزدەر مولتەكتەپ، مولتەڭدەپ ءجۇرمىز عوي. شىن نيەتپەن بەرسەڭىزدەر، جارامازان ايتايىن، ورازانىڭ ايىندا ايىپ بولماس اقشا العان.
- ويبا-ا-ا-اي! مىنا بالا قالاي-قالاي سايرايدى-ەي، ا؟! - دەسەدى الگىلەردىڭ دوكەيى. - ساعىر ستانساسىنىڭ جاعدايى قانداي قازىر؟
- اشتى-توقتى وتىرعان تەمىرجولشىلار دا، - دەيدى اندرەي.
- ءتارتىپ مىقتى ما؟ توبەلەس، اتىس-شابىس جوق پا؟
- قاراقشىسى كوپ، الاقشىسى جوق، - دەيدى اندرەي.
- ءاي، جوندەپ قازاقشالاپ ايتشى، قاراقشىڭ نەڭ، الاقشىڭ نەڭ؟
- قارىنى قاراقشى، قانىشەردى الاقشى دەيدى اسىقباي اتام.
وسى تۇستا كۇتپەگەن جاعداي ورىن الادى.
- ءما ساعان، الاقشى! - دەپ، جاڭاعىلاردىڭ بۇزاقىسى بالانىڭ باسىن بەتونعا سوعادى. قالعاندارى ونى ۇستاپ ۇلگەرە الماپتى. -ءما ساعان، قانىشەر!
الما ساتاتىندار اندرەيدىڭ ءار ءسوزىن، بولعان وقيعانى اڭىز ەتىپ ايتىپ ءجۇردى.
اندرەي بالا التى ايعا جۋىق قاتتى قينالىپ، كيرەلەڭدەپ ءجۇرىپ، جاشىك جاساۋعا ازەر جاراعان.
اينالايىن-اي، اسىقباي اتاسى قايتىس بولعاندا شە، ۇيىنە بارىپ، تاياق سۇيەنىپ تۇردى. وقتا-تەكتە وقىستان بىرەۋ قويىپ كەپ جىبەرگەندەي، بەتونعا سوعىلعان باسىن ۇستاپ، مەڭىرەيىپ تۇرىپ قالاتىن.
توقسان تورتتەگى اسىقباي اتانىڭ ولىمىنە ءوڭىر جۇرتى كوپ جينالدى. مۇنداي جاسقا جەتكەن از، جەتپەگەن كوپ. ارمانى جوق اسەكەڭنىڭ. توي عوي دەستى ءبارى دە. كورىسپەككە كەلگەندەردىڭ كوبىسى كۇيەۋلەردى كەۋ-كەۋلەسە كۇلىسىپ، جەڭگەلەرىمەن شىمشىلاسا جۇلىسىپ ءجۇردى. «توي عوي بۇ كىسىنىكى، توي عوي»، - دەسەدى قايتا-قايتا. جانازاسى وقىلىپ، مارقۇمنىڭ ءمايىتىن كوشەنىڭ ارعى بەتىندەگى بەلەڭ بيىگىنە اكەتىپ بارا جاتقاندا، اسەكەڭنىڭ قالادان كەلگەن ورەن-جاراندارى باعزى زامانعى اق كۇمىس ورنىنا جۇرەتىن بۇگىنگى بوزعىلت شاقالاردان ۋىس-ۋىس تەڭگە شاشتى. تۇرمىستارىنىڭ وڭدىلىعىن تانىتىپ، اقشانى ايايتىن ەمەس. اق كۇمىستەيىن تەڭگەلەر اسپاننان جاۋىپ جاتقانداي. تەبەرىك رەتىندە تالاسۋشىلار ءتىپتى كوپ. سولاردىڭ بەل ورتاسىندا ورتەكەدەي ورعىعان اندرەي ءجۇر. كوبىرەك قارماپ قالعىسى دا بار، قالجىڭى ءهام قالىڭ قاۋىمدى كۇلكىگە قارىق قىلادى.
- اتام-و-و-وي! اتام-و-و-وي! اقشا بۇلتپەن اقشاسى دا ارالاسقان اتام-و-وي! - دەپ بيىككە سەكىرەدى. - بۇلت اراسى اقشا عوي، اسىقباي اتام باسقا عوي-وي...
- اندرەي بالا اۋەنىن قايتا تاۋىپتى دا، - دەستى كوپشىلىك.
- التى اي بويى ازاپ كوردى ەمەس پە؟ - دەسىپ جاتتى جاقسىراق بىلەتىندەر...
«سويتكەن اندرەيىمنەن ايىرىلدىم با، شىنىمەن-اق قاسقا جولدان قايىرىلدىم با؟!» - دەپ ەگىلدى ىشتەي كۇبىرلەگەن ءبىسمىللا ءبىر شەتتە وتىرعان كۇيى.
ءتۇن ورتاسىنان اۋىپ، ساعىر ستانساسىنىڭ قانشا توزسا داعى ساپا مىقتىلىعىنان ءمىزباقپاعان قاشانعى قازىنالىق قىزىل كىرپىشتى ءۇي-جايلارى مۇلگىگەن مەزەتتە ستانساباسى:
- ءبىسمىللا اعا، ءومىر بويى قاتارداعى قاراپايىم تەمىرجولشى بولدىڭىز، تۇرمىس جاعدايىڭىزدى جاقسى تۇسىنەمىز. ءبىر قاپ ۇن بىزدەن، ءبىر قاپ كۇرىش ۆوكزالدان، - دەدى.
- راحمەت-راحمەت، تويدا قايتسىن، - دەدى ءبىسمىللا.
- بىزدەن ءبىر توقتى. ال ەندى قانداي جولمەن، نەندەي داستۇرمەن جونەلتەسىز؟ - دەدى جاشىك سەحىنىڭ باستىعى سانالاتىن كىسى.
- بىلمەيمىن عوي، باس قاتىپ تۇر عوي، - دەدى ءبىسمىللا.
- سۇندەتتەلگەنى راس قوي؟ - دەدى پوليسيا (ساقشى) وكىلى.
- راس، - دەدى ءبىسمىللا. - مىنا فەلدشەر وتىر عوي. ورازا تۇتىپ، جارامازان ايتقانىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى.
- قىزىق! - دەدى ستانساباسى.
- باسىنان العان سوققىسى اينىتىپ كەتتى، ايتپەسە ناعىز مۇسىلمان مەنىڭ اينالايىن اندرەيىم ەدى عوي، ويباي-اي، ويباي! - دەپ، ءبىسمىللا قايتادان بوزداپ قويا بەردى. ىشكى بولمەدەن قاتىنى مەن قىزى جانە كورشىلەس ايەلدەر قوسىلدى.
- سابىر ەتىڭىزدەر، سابىر ساقتاڭىزدار، - دەسىپ، ولاردى الدەن ۋاقتا ازەر باستى بىلايعى جۇرت جابىلىپ ءجۇرىپ. ۇزاقتاۋ ۇنسىزدىك ورنادى.
- مولدەكە، ءسىز نە دەيسىز؟ - دەدى پوليسيا وكىلى. - ۇندەمەيسىز عوي، جۇدا؟
- ايتپاقشى، مولدامىز وسىندا وتىر ما ءوزى؟ - دەدى ستانساباسى قاتتى تاڭدانىپ.
- وسىندامىز، وي ۇستىندەمىز ءبىز داعى، - دەدى مولدالىق مىندەتتى وسىندايدا ازدى-كوپتى اتقارىپ جۇرگەن كۇلشەباي جوتكىرىنىپ. - جانازا وقى دەيسىڭدەر مە، جوق پا؟
- ونى ءسىز شەشپەيسىز بە؟ - دەدى ستانساباسى.
- باسشىلار نە ايتار، بالانىڭ اكەسى قالاي قارار، كۇتۋلىمىز، - دەدى كۇلشەكەڭ.
- باياعىدا ستانسا كاسىپوداق كوميتەتىندە كوپ جىلدار بويى ءتوراعا بولعان، الدىنا ەكى ادام سالماي سويلەمەس ءبىزدىڭ كۇلشەكەڭ، - دەدى امبۋلاتوريا فەلدشەرى.
- قانداي سالتتى قولدانامىز، قالاي ويلايسىز؟ - دەدى ستانساباسى كىسى ءبىسمىللاعا قاراپ. - شەشۋشى ءسوز وزىڭىزدە.
- قانداي بولۋشى ەدى، قازەكەمشەلەپ شىعار؟ - دەدى ءبىسمىللا.
- كىم بىلەدى، ءار كاللادا ءبىر قيال تۇر دا قازىر، - دەدى ستانساباسى. - مولدەكەڭ مانالى بەرى ەكىۇداي سياقتى. ويلانايىق. ەرتەڭ ەل نە دەيدى، جۇرت قالاي قارايدى؟
- ورەكەمشەلەپ جونەلتەمىز دەسەڭىزدەر، جاشىك سەحى تابىت جاساپ بەرۋگە ءازىرمىز، - دەدى اندرەيدىڭ ۇجىمىنا جەتەكشىلىك جاسايتىن كىسى ەسىنەپ.
- ونىڭ قاجەتى جوق شىعار، جانازا وقيىق، - دەدى كۇلشەباي اقىرىندا اقىرىن كۇرسىنىپ. - قازەكەمشەلەپ-اق قويايىق.
- ۋه! ە،باسە! بارەكەلدە! - دەستى وتىرعاندار.
- ءبىر ءوتىنىش ايتقىم بار، - دەدى وسى كەزدە ءبىسمىللا كەمسەڭدەي جىلامسىراپ. - اندرەي بالامنىڭ اقىرعى اماناتىنداي اناۋ شارمىق الاقانىندا جاتىر عوي، اعايىندار. كرەستىڭ ۇشى كىرش ەتىپ كىرىپ، ءبىر تامشى قانى ءمولت ەتىپ تامىپتى. وسىنىسىن ابدەن تازالاپ جۋىپ، بىرگە جەرلەسەك قايتەدى؟ قاپا بوماسىنشى قايران بالا... اه؟!.
- ول قالاي بولار ەكەن؟ شارمىق تۇگىلىم، جاي تەمىردىڭ ءوزىن تەرىس كورەمىز، - دەدى كۇلشەكەڭ.
- كرەستى الاقانىنان الىپ، جانىنا قويسا قايتەر ەدى؟ - دەدى كورشىلەردىڭ ءبىرى.
- اقىرى بىرگە كومەتىن بولساڭدار، الاقانىندا قالا بەرسىن، - دەدى ستانساباسى. - كۇلشەكە، قالاي قارايسىز؟
- باسشىلار سولاي شەشسە، بالانىڭ اكەسى مارقۇمنىڭ اقىرعى اماناتىنداي ساناپ وتىرسا، ءبىز تاراپتان قارسىلىق جوق، - دەدى مولدانىڭ مىندەتىن اتقارۋشى.
اندرەي ءبىسمىللا ۇلى اسىقباي شال جاتقان بەلەڭنىڭ ءبىر بۇيىرىنەن توپىراق تومپايتتى.
مارحابات بايعۇت
