جيەن نەگە نەمەرە ەمەس؟

قازاق حالقى تۋىستىق قاتىناستارعا ەرەكشە ءمان بەرگەن. اتا-بابالارىمىز ادامنىڭ شىققان تەگىن، اكە جانە انا جاعىنداعى تۋىستارىن اجىراتىپ، ولاردىڭ ءارقايسىسىنا جەكە اتاۋ قالىپتاستىرعان. بۇل اتاۋلار ادامنىڭ كىمگە قانداي تۋىستىعى بار ەكەنىن عانا ەمەس، ونىڭ اۋلەتتەگى ورنىن دا بىلدىرگەن. بەلگىلى ەتنوگراف سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى «تۋىستىق اتاۋلار سىرى» ەڭبەگىندە نەمەرە مەن جيەننىڭ ايىرماشىلىعىن تۇسىندىرەدى. ءداستۇرلى تۋىستىق جۇيە بويىنشا ۇلدان تۋعان بالا نەمەرە، ال قىزدان تۋعان بالا جيەن سانالادى.

ماسەلەن، ءبىر وتباسىندا ۇل مەن قىز ءوسىپ، ەكەۋى دە شاڭىراق كوتەردى دەلىك. ۇلىنان دۇنيەگە كەلگەن بالا سول اۋلەتتىڭ نەمەرەسى اتانسا، قىزىنان تۋعان بالا سول اۋلەتكە جيەن بولادى. الايدا بۇل ەكى بالانىڭ ءبىرىن جاقىن، ەكىنشىسىن الىس ساناۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. مۇنداي ايىرماشىلىقتىڭ نەگىزىندە قازاقتىڭ ءداستۇرلى تۋىستىق جۇيەسى جاتىر.

ەتنوگراف حالەل ارعىنبايەۆتىڭ «قازاقتىڭ وتباسىلىق داستۇرلەرى» ەڭبەگىندە قازاق قوعامىنداعى تۋىستىق قاتىناستار نەگىزىنەن اكە جاعىنان ەسەپتەلگەنى ايتىلادى.

سونىمەن بىرگە انا جاعىنداعى تۋىستىق بايلانىستار دا جەكە اتاۋلار ارقىلى اجىراتىلعان. قىزدان تۋعان بالالار جيەن اتالىپ، ولاردىڭ اناسىنىڭ تۋىستارى ناعاشى جۇرت سانالعان. ءداستۇرلى قوعامدا نەمەرە اكە اۋلەتىنىڭ جالعاسى رەتىندە قاراستىرىلسا، جيەن اناسىنىڭ توركىنىمەن بايلانىستىراتىن ۇرپاق بولعان. جيەن مەن نەمەرەنىڭ ايىرماشىلىعى ولاردىڭ تۋىستىق جاقىندىعىندا ەمەس، قاي تاراپتان تاراعانىندا جاتىر. قازاقتىڭ تۋىستىق داستۇرىندە جيەننىڭ ورنى ايرىقشا بولعان.

ناعاشى جۇرتى ونى بوتەن ساناماي، ەركەلەتىپ، قۇرمەت كورسەتكەن. ءتىپتى جيەننىڭ كەيبىر ەركەلىكتەرىنە باسقا تۋىستارعا قاراعاندا كەڭىرەك مۇمكىندىك بەرىلگەن. بۇل ەرەكشەلىككە حالەل ارعىنبايەۆ ءوزىنىڭ «قازاقتىڭ وتباسىلىق داستۇرلەرى» ەڭبەگىندە توقتالادى.

زەرتتەۋشىنىڭ جازۋىنشا، جيەن ناعاشىسىنا كەلگەندە ۇناتقان بۇيىمىن سۇراۋعا ەرىكتى بولعان. ال ناعاشىلارى ونىڭ كوڭىلىن قالدىرماۋعا تىرىسقان. سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى دا بۇل ءداستۇردى ارنايى تۇسىندىرەدى. ونىڭ ەڭبەگىندە جيەننىڭ ناعاشىسىنان كوڭىلى قالاعان زاتتى سۇراپ الۋىنا بايلانىستى «جيەنقۇرىق» ۇعىمى كەزدەسەدى.

جيەنقۇرىق كوبىنە مال نەمەسە باعالى بۇيىم سۇراۋمەن بايلانىستى بولعان. اسىرەسە جيەننىڭ ناعاشىسىنان جىلقى الۋى تۋرالى اڭگىمەلەر حالىق اۋىز ادەبيەتىندە ساقتالعان. الايدا بۇل جيەن ناعاشىسىنىڭ كەز كەلگەن مۇلكىن ەركىن يەمدەنە بەرگەن دەگەندى بىلدىرمەيدى.

ءداستۇردىڭ نەگىزىندە تۋىستىق سىيلاستىق، ءوزارا قالجىڭ مەن جيەننىڭ كوڭىلىن جىقپاۋ ۇستانىمى جاتقان. جيەن مەن ناعاشى اراسىنداعى ەرەكشە قارىم-قاتىناستى قازاقتىڭ باتىرلار جىرلارىنان دا كەزدەستىرۋگە بولادى. سونىڭ ءبىر مىسالى «جانىبەك باتىر» جىرىندا باياندالعان.

شىعارمادا كەرەي جانىبەك باتىردىڭ ءسارىۇيسىن ەلىندەگى ناعاشىلارى دوسىمبەك پەن ومىرگە بارعانى سۋرەتتەلەدى. جانىبەك ۇزاق جول ءجۇرىپ ناعاشى جۇرتىنا جەتەدى. ونى تۋىستارى قۋانىشپەن قارسى الىپ، ەرەكشە قۇرمەت كورسەتەدى. ناعاشىلارى جاس جىگىتتىڭ بويىنداعى باتىرلىق قاسيەتتەردى بايقاپ، بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى. جىردا جانىبەكتىڭ سول جازدى ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىندا وتكىزگەنى ايتىلادى. كەيىن ەلىنە قايتار كەزدە ول دوسىمبەكتەن كوك بەستىنى سۇرايدى. الايدا دوسىمبەكتىڭ بالالارى جىلقىنى بەرگىسى كەلمەيدى.

جانىبەك بۇعان رەنجىپ، جيەندىك نازىن بىلدىرەدى. سوندا دوسىمبەك ۇلدارىنا جيەننىڭ كوڭىلىن قالدىرماۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەدى.

جىردا: «جيەن نازى قيىن-دى»، - دەگەن جول كەزدەسەدى.

بۇل وقيعا ناعاشى مەن جيەن اراسىنداعى قاتىناستىڭ حالىق ساناسىندا قانداي ورىن العانىن كورسەتەدى. جانىبەكتىڭ جىلقى سۇراۋى جاي عانا جەكە ءوتىنىش ەمەس، جيەنگە بەرىلگەن ەركەلىكپەن بايلانىستى كوركەم ەپيزود رەتىندە سۋرەتتەلگەن. جىردىڭ كەي نۇسقالارىندا جانىبەككە سۇراعان كوك بەستىسىنىڭ ورنىنا باسقا جىلقى بەرىلگەنى ايتىلادى. دەمەك، ناعاشىلارى جيەنىنىڭ كوڭىلىن قالدىرماي، وعان لايىقتى سىي جاساۋدى كوزدەگەن.

بۇل وقيعانى جيەنقۇرىق ءداستۇرىنىڭ ادەبيەتتەگى كورىنىسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە جىردا جانىبەكتىڭ ناعاشى جۇرتىندا ءبىر جاز بولعانى سۋرەتتەلگەنىمەن، ونى ناعاشىلارى بالا كۇنىنەن ءوز قولىندا تاربيەلەگەن دەگەن قورىتىندى جاساۋعا نەگىز جوق. قازاق اراسىندا «جيەن ەل بولماس، جەلكە اس بولماس» دەگەن ماقال كەڭ تاراعان. ونى كەيدە جيەندى كەمسىتۋ نەمەسە جات ساناۋ رەتىندە تۇسىندىرەتىندەر كەزدەسەدى. الايدا بۇل ءسوزدى قازاقتىڭ ءداستۇرلى تۋىستىق جۇيەسىنەن ءبولىپ قاراستىرۋ دۇرىس ەمەس.

ەرتەدە ادامنىڭ رۋى مەن اتا-تەگى نەگىزىنەن اكە جاعىنان انىقتالعان. قىزدان تۋعان بالا اناسىنىڭ توركىنىندەگى رۋدىڭ مۇشەسى رەتىندە ەمەس، اكەسىنىڭ اۋلەتىنە جاتقىزىلعان. سوندىقتان جيەن ناعاشىسىنىڭ ۇرپاعى بولعانىمەن، ونىڭ رۋىن جالعاستىرۋشى سانالماعان. ماقالدىڭ ماعىناسىن وسى تاريحي- الەۋمەتتىك تۇسىنىكپەن بايلانىستىرا قاراستىرۋعا بولادى.

سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى «تۋىستىق اتاۋلار سىرى» كىتابىندا «جيەن ەل بولماس، جەلكە اس بولماس» دەگەن سوزبەن قاتار، وعان جاۋاپ ىسپەتتى «جيەن ەل بولادى، مالى بولسا، جەلكە اس بولادى، جالى بولسا» دەگەن نۇسقانى دا كەلتىرەدى. بۇل ماقالداردىڭ قاتار قولدانىلۋى قازاقتىڭ جيەنگە قاتىستى تۇسىنىگىنىڭ ءبىرجاقتى بولماعانىن كورسەتەدى. ءبىر جاعىنان، جيەن اكە رۋىنىڭ وكىلى سانالىپ، ناعاشىسىنىڭ رۋىن جالعاستىرماعان.

ەكىنشى جاعىنان، ونىڭ ناعاشى جۇرتپەن بايلانىسى ۇزىلمەي، ەرەكشە سىيلاستىق قالىپتاسقان. قازاق ادەبيەتىندە جيەن مەن ناعاشىنىڭ قارىم-قاتىناسىن ەرەكشە سۋرەتتەگەن شىعارمالاردىڭ ءبىرى ماعجان جۇمابايەۆتىڭ «ناعاشىلارعا» ولەڭى.

اقىن بۇل تۋىندىسىندا ناعاشىلارىنا سالەم جولداپ، اناسىنىڭ توركىنىنە دەگەن ساعىنىشى مەن قۇرمەتىن بىلدىرەدى. ولەڭدە ماعجان ءوزىنىڭ اۋلەتى مەن ناعاشىلارى اراسىنداعى تۋىستىق بايلانىستى ەسكە الىپ، قىزدان تاراعان ۇرپاقتىڭ دا سول اۋلەتكە جاقىن ەكەنىن جەتكىزەدى.

اقىن:

«ءبارى جيەن، ءبارى ءسىزدىڭ قانىڭىز، ءبارى ءسىزدىڭ شاشقان تۇقىم-تارىڭىز»، - دەپ جازادى.

بۇل جولدار جيەننىڭ ناعاشىسىنا جات ەمەس ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. ولەڭدە مۇحامەدجان ەسىمدى تۋىسى تۋرالى دا ايتىلادى. اقىن ونىڭ ناعاشى جۇرتقا بارىپ، سول ورتادان پانا تاپقانىن جەتكىزەدى. كەيىن ناعاشىلارىنان وعان اقىل-كەڭەس بەرىپ، قامقورلىق كورسەتۋدى وتىنەدى. بۇل مىسال جيەننىڭ ناعاشى جۇرتقا تەك قوناق رەتىندە عانا بارماعانىن، قاجەت جاعدايدا سول ورتادان قولداۋ تابا العانىن كورسەتەدى. ماعجاننىڭ ولەڭىندەگى ماڭىزدى ويدىڭ ءبىرى - قىزدان تاراعان ۇرپاقتىڭ اناسىنىڭ توركىنىمەن رۋحاني بايلانىسىنىڭ ۇزىلمەۋى.

وسى تۇرعىدان العاندا، اقىننىڭ «ناعاشىلارعا» ولەڭى قازاقتىڭ ءداستۇرلى تۋىستىق جۇيەسىندەگى جيەننىڭ ورنىن تۇسىندىرەتىن كوركەم شىعارمالاردىڭ ءبىرى سانالادى. قازاق تۋىستىق اتاۋلارىندا جيەننەن تاراعان ۇرپاقتىڭ دا وزىندىك اتاۋلارى بار.

سەيىت كەنجەاحمەت ۇلىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، جيەننەن تۋعان بالا جيەنشار دەپ اتالادى. ەتنوگرافتىڭ ەڭبەگىندە جيەننەن كەيىنگى ۇرپاقتارعا قاتىستى جيەنشار، دەگەنشار، كوگەنشار، كوبەشار جانە تۋاجات سياقتى اتاۋلار كەلتىرىلگەن. بۇل اتاۋلار قازاقتىڭ انا جاعىنان تارايتىن تۋىستىق بايلانىستى دا بىرنەشە ۇرپاق بويى اجىراتىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. دەگەنمەن ولاردىڭ بارلىعى قازىرگى قازاق قوعامىندا بىردەي قولدانىلا بەرمەيدى. كەيبىر اتاۋلار حالىق جادىندا، شەجىرەلىك ەڭبەكتەردە جانە ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەردە ساقتالعان.

جيەن مەن ناعاشى اراسىنداعى ەرەكشە بايلانىستى زەرتتەگەن حالەل ارعىنبايەۆ بۇل قۇبىلىستىڭ تەك قازاق حالقىنا عانا ءتان ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. ەتنوگرافتىڭ جازۋىنشا، انا جاعىنداعى تۋىستارعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتۋگە بايلانىستى داستۇرلەر باسقا حالىقتاردىڭ تاريحي تاجىريبەسىندە دە كەزدەسكەن.

زەرتتەۋشى مۇنداي قاتىناستاردىڭ كەيبىر بەلگىلەرىن ەجەلگى انالىق رۋ كەزەڭىمەن بايلانىستىرا قاراستىرادى. الايدا بۇل تۇجىرىمدى قازاقتاعى جيەن ءداستۇرى سول كەزەڭنەن وزگەرىسسىز ساقتالىپ قالدى دەگەن ناقتى تاريحي دالەل رەتىندە قابىلداۋعا بولمايدى. مۇنى تۋىستىق قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن تۇسىندىرۋگە باعىتتالعان ەتنوگرافيالىق پىكىر رەتىندە قاراستىرعان دۇرىس.

سوعان قاراماستان، زەرتتەۋلەر قازاق قوعامىندا انا جاعىنداعى تۋىستىق بايلانىستارعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن كورسەتەدى.

قورىتا ايتقاندا، قازاقتىڭ ءداستۇرلى تۋىستىق جۇيەسىندە نەمەرە مەن جيەننىڭ اتاۋى بولەك بولعانىمەن، ەكەۋى دە اتا مەن اجەنىڭ ۇرپاعى. نەمەرە ۇلدان تاراعاندىقتان اكە اۋلەتىنىڭ جالعاسى رەتىندە قاراستىرىلسا، جيەن قىز ارقىلى جالعاساتىن تۋىستىق بايلانىستى بىلدىرگەن. ال جيەنگە كورسەتىلەتىن ەرەكشە قۇرمەت، ناعاشى مەن جيەننىڭ قالجىڭى، جيەنقۇرىق سياقتى داستۇرلەر قازاق قوعامىندا انا جاعىنداعى تۋىستارمەن بايلانىستى ساقتاۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلگەنىن كورسەتەدى.

مۇنى «جانىبەك باتىر» جىرىنداعى ناعاشى مەن جيەن اراسىنداعى سىيلاستىقتان دا، ماعجان جۇمابايەۆتىڭ «ناعاشىلارعا» ولەڭىندەگى تۋىستىق سەزىمنەن دە بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان جيەننىڭ نەمەرە اتالماۋى اكە جانە انا جاعىنداعى تۋىستىق قاتىناستاردى اجىراتۋ ەرەكشەلىگىنەن تۋىنداعان دەپ ايتساق بولادى.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر

1. ارعىنبايەۆ ح. «قازاقتىڭ وتباسىلىق داستۇرلەرى». الماتى: قاينار، 2005.

2. كەنجەاحمەت ۇلى س. «تۋىستىق اتاۋلار سىرى». تۋىستىق اتاۋلار، جيەن جانە ناعاشى جۇرتقا قاتىستى بولىمدەر.

3. جۇمابايەۆ م. «ناعاشىلارعا» ولەڭى.

4. «جانىبەك باتىر» تاريحي جىرى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فولكلورلىق كورپۋسىندا جاريالانعان نۇسقا.

e-history.kz