جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى مەكتەپ وقۋلىقتارىندا كەڭىنەن قامتىلۋى كەرەك - ۇستاز

قازاق تاريحىنىڭ وسى كەزەڭى مەكتەپ وقۋلىقتارىندا قالاي قامتىلعان جانە قالاي وقىتىلىپ ءجۇر؟ وسىعان وراي Kazinform ءتىلشىسى ورال قالاسىنداعى وليمپيادا رەزەرۆىنىڭ وبلىستىق مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرنات-كوللەدجى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى قۇباش مەڭدىعاليەۆپەن سۇحباتتاسقان ەدى.

- قۇباش ساعيدوللا ۇلى، جوشى ۇلىسىنىڭ قازاقستان تاريحىنداعى ورنى قانداي دەپ بىلەسىز؟

- ءوز باسىم ەل تاريحىن مەملەكەتتىك-وركەنيەتتىك تۇرعىدان شارتتى تۇردە ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرامىن. ءبىرىنشىسى، ساق-عۇن، تۇركى-قىپشاق، جوشى ۇلىسى، بەرگىسى قازاق حاندىعىنا دەيىنگى سۋپەردەرجاۆالىق جانە ورتادەرجاۆالىق كەزەڭ. ەكىنشىسى، 260 جىلعا سوزىلعان كولونيالىق ەزگىلىك كەزەڭى (پاتشالىق رەسەي جانە كەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاقستان). ءۇشىنشىسى - تاۋەلسىزدىك كەزەڭى. ءۇشىنشى كەزەڭدى زەردەلەۋ - الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە، ەكىنشى كەزەڭ ايتارلىقتاي زەرتتەلدى. ال ءبىرىنشى كەزەڭ تاريحىن زەردەلەۋدە ءبارىمىزدى قىرۋار شارۋا، تىڭعىلىقتى ىزدەنىستەر كۇتىپ تۇرعانىن ءار قازاق ىشتەي تۇيسىنسە كەرەك.

كەز كەلگەن ەلدىڭ تاريحىن جۇيەلى زەرتتەۋ بارىسىندا مەملەكەتتىلىك- وركەنيەتتىك تۇجىرىمداما الدىڭعى قاتارعا شىعادى، ياعني ىلكى مەملەكەتتىلىكتىڭ بەرىك ءداستۇرى، ۇزىلمەگەن ساباقتاستىعى، تاريحي زاڭدىلىعى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ءوز زامانىندا سۋپەردەرجاۆا بولعان شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى جوشى ۇلىسى - داڭقتى تاريحىمىزدى جارقىن ءداۋىرى، قازىرگى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تىكەلەي باستاۋى مەن ساياسي-قۇقىقتىق، ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قۇرايدى دەپ تولىق ايتا الامىز.

بىرىنشىدەن، جوشى ۇلىسى ۇلى ەۋرازيا دالاسىندا ساق-عۇننان بەرى ۇلاسقان مەملەكەتتىلىك ءداستۇردى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەردى. ⅩⅣ عاسىردىڭ ورتاسىندا تاريح ساحناسىنا كوتەرىلگەن قازاق حاندىعى - جوشى ۇلىسىنىڭ (التىن وردانىڭ) زاڭدى، ساياسي جانە رۋحاني مۇراگەرى. كەرەي مەن جانىبەك حانداردان باستاپ، سوڭعى حانىمىز كەنەسارىعا دەيىنگى قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ بارلىعى جوشى حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى «تورە» وكىلدەرى بولعانى - وسىنىڭ ايقىن دالەلى.

ەكىنشىدەن، بۇل كەزەڭدە دەشتى قىپشاق اۋماعىنداعى ەتنيكالىق پروتسەستەر اياقتالدى. ەدىل، جايىق، توبىل مەن سىر بويىن مەكەندەگەن تۇركى تايپالارىنىڭ ساياسي-مادەني تۇتاستىعى قالىپتاسىپ، ءبىرتۇتاس قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزىنە مىقتى نەگىز قالاندى.

ۇشىنشىدەن، جوشى ۇلىسى ديپلوماتيا، اكىمشىلىك باسقارۋ، سالىق جۇيەسى، اسكەري ونەر جانە ديپلوماتيا سالاسىندا وزىندىك وركەنيەتتىك ۇلگى قالىپتاستىردى. سونىمەن بىرگە، بۇل مەملەكەت شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىرعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ، ەۋرازيادا ساۋدا مەن وركەنيەتتىك ديالوگتىڭ گۇلدەنۋىنە جول اشتى.

وسى تۇرعىدان العاندا، جوشى ۇلىسى - ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ التىن قازىعى، تاريحي جادىمىزدىڭ اسىل قازىناسى.

- التىن وردا ىزدەرى باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا دا سايراپ جاتىر دەۋگە بولادى. بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟

- تولىقتاي كەلىسەمىن. ەدىل-جايىق وزەندەرى الابىنداعى باتىس قازاقستان ءوڭىرى – 150 دەن استام قالاسىمەن ايگىلى التىن وردا يمپەرياسىنىڭ كىندىك شاھارلارى مەن ساياسي-ەكونوميكالىق ورتالىقتارى شوعىرلانعان ەرەكشە تاريحي ايماق. كونە تاريحتى بەزبەندەيتىن بولساق، ەكى وزەننىڭ الابىندا وركەنيەتتەردىڭ قالىپتاساتىنى زاڭدىلىق بولسا كەرەك. مىسالى، تيگر مەن ەفرات (قوسوزەن-مەسوپوتاميا وركەنيەتى)، حۋانحە-يانتسزى (قىتاي)، يند-پەندجاب وزەن جۇيەسى (حاراپپا وركەنيەتى)، اق ءنىل-كوك ءنىل وزەنى (مىسىر وركەنيەتى)، مەكونگ-قىزىل وزەن جۇيەسى (فۋنان-انگكور- كحمەر وركەنيەتى)، ءامۋداريا-سىرداريا (ورتالىق ازيا) وركەنيەتى، دۋناي-رەين وزەندەرى الابىندا (ريم وركەنيەتى) وركەن جايعان ەجەلگى مادەنيەتتەر سياقتى التىن وردا داۋىرىندە ەدىل-جايىق اراسىندا دالا مەن قالا مادەنيەتىنىڭ سينتەزى قالىپتاسىپ گۇلدەنگەنىن سوڭعى جىلدارداعى ارحەولوگيالىق جاڭالىقتار دالەلدەپ بەردى. باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىستارىنىڭ ايماقتارىندا ورنالاسقان سارايشىق، جايىق قالاشىعىنان باسقا كازتالوۆ اۋدانىندا جالپاقتال قونىسى، جاڭاقالا اۋدانىندا وزەن قونىسى انىقتالىپ، جان-جاقتى زەرتتەلىپ جاتىر.

بۇل ورايدا ەڭ الدىمەن جايىق قالاشىعىن (جايىق كالاسى) ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ورال قالاسىنان 12 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان بۇل ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش XIII- XIV عاسىرلارداعى التىن وردانىڭ ءىرى قولونەر، ساۋدا جانە مادەني ورتالىعى بولعان. ونداعى جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى وڭىردە تەك كوشپەلى عانا ەمەس، دامىعان قالالىق وركەنيەتتىڭ، اكتاس جانە كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشتەردىڭ، مونشالاردىڭ، شىعىستىق ساۋلەت ونەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولعانىن دالەلدەدى. ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان قالالارى تۋرالى اراب، پارسى، ەۋروپالىق جازبالاردا «ەگەر قوعامدىق مونشاسى بولسا، ول ۇلكەن قالا» دەپ سيپاتتالادى. دەمەك، جايىق قالاشىعى ۇلكەن قالالاردىڭ ءبىرى رەتىندە ساراي-باتۋ، ساراي-بەركە سياقتى استانالاردى حورەزممەن جانە ورتالىق ازيامەن بايلانىستىرعان باستى ترانسقۇرلىقتىق توراپ قىزمەتىن اتقارسا كەرەك.

التىن وردا ءداۋىرىنىڭ عاجايىپ مۇراسى - جايىق قالاشىعى اۋماعىندا الداعى بەس جىلدا كونە ارحيتەكتۋرالىق نىساندار قالپىنا كەلتىرىلىپ، زاماناۋي ۆيزيت- ورتالىق، اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي، يپپودروم مەن كونسەرت الاڭى بوي كوتەرەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىرعانى قۋانتادى. مەنىڭشە، جايىق قالاشىعىن تەك ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش رەتىندە تانىستىرۋ ازدىق ەتەدى. ونى مەكتەپ وقۋشىلارىنا، ستۋدەنتتەرگە جانە تۋريستەرگە ارنالعان اشىق تاريحي ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە اينالدىرۋىمىز قاجەت. وسى ورايدا بىرنەشە ناقتى ۇسىنىسىم بار.

بىرىنشىدەن، «جايىق قالاشىعى: التىن وردا مۇراسى» عىلىمي-اعارتۋشىلىق جوباسى ارقىلى تۇراقتى ەكسكۋرسيالار مەن دارىستەر ۇيىمداستىرۋ. ونىڭ اياسىندا ارحەولوگتاردىڭ دارىستەرى، مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان ەكسكۋرسيالار، كورمەلەر جانە دەرەكتى بەينەماتەريالدار ازىرلەنسە. سونداي-اق «جوشى ۇلىسى: تاريحتى تۋعان ولكەڭنەن تانى» اتتى مەكتەپارالىق عىلىمي-اعارتۋشىلىق جوباسىن ۇيىمداستىرۋعا بولادى. ونىڭ اياسىندا وقۋشىلار تاريحي كارتا جاسايدى، جەرگىلىكتى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەيدى، ارحەولوگيالىق ولجالار جونىندە شاعىن عىلىمي جوبا ازىرلەيدى، دەرەكتى بەينەروليك تۇسىرەدى نەمەسە عىلىمي پىكىرتالاسقا قاتىسادى.

ەكىنشىدەن، جايىق قالاشىعىنىڭ 3D سيفرلىق مودەلىن جاساپ، وقۋشىلارعا عىلىمي رەكونسترۋكسيالانعان قالا كەڭىستىگىن ۆيرتۋالدى تۇردە كورسەتۋ. ۇشىنشىدەن، باتىس قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرىڭعاي سيفرلىق كارتاسىن ازىرلەۋ. وعان جايىق قالاشىعى، وڭىردەگى باسقا دا انىقتالعان قونىستار، ولاردىڭ زەرتتەلۋ تاريحى جانە ارحەولوگيالىق ولجالار تۋرالى سەنىمدى مالىمەتتەر ەنگىزىلۋى كەرەك. تورتىنشىدەن، مەكتەپتەر مەن عىلىمي مەكەمەلەردىڭ بايلانىسىن كۇشەيتۋ. وقۋشىلار ارحەولوگتارمەن كەزدەسىپ، تاريحي دەرەكتەردىڭ قالاي انىقتالاتىنىن، زاتتاي ولجالاردىڭ قالاي زەرتتەلەتىنىن ءوز كوزىمەن كورگەنى ءجون. ايتا كەتەيىن، 2014-جىلى ا ق ش- تا عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتىپ جۇرگەن كەزدە مەنى ۆاشينگتونداعى مەديا مۋزەيدەن باسقا مۇراجايلاردىڭ تاۋلىك بويى اشىق، تەگىن ەكەنى، ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وقۋشىلاردىڭ اعىلىپ كەلىپ، تاريحي تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتىپ قايتاتىنى ءتانتى ەتتى. زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان مۇراجايلار مەن تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ارالاپ كورۋ، زەرتحانالىق زەرتتەۋ جۇمىستاردى سىرتتان باقىلاۋ ءار ادامعا ەرەكشە شابىت بەرەدى ەكەن. سوندىقتان بۇل رەتتە ماڭىزدى ماسەلە - تاريحي مۇرانى تەك ماقتان ەتۋ عانا ەمەس، ونى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ، قورعاۋ جانە كەلەسى ۇرپاققا جەتكىزۋ.

سونىمەن قاتار، تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە - ورال قالاسىنىڭ تاريحي داتاسىن ناقتىلاۋ جايى. وسى ورايدا، مەنىڭ ءبىر ۇسىنىسىم - 2016-جىلى ەلىمىزدىڭ تاريحشى-ارحەولوگ عالىمدارى الماتى قالاسىنا 1000 جىل بولعانىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ، ۇلكەن كولەمدە اتاپ ءوتتى. ەندىگى جەردە ورال شاھارىنىڭ ناقتى داتاسىن 1613-جىلدان دا تەرەڭ ەكەنىن ناقتى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ، ورتاق ءبىر تۇجىرىمعا كەلۋ ءۇشىن جۇمىستانۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

- جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا كەزەڭى مەكتەپ وقۋلىقتارىندا قانشالىقتى قامتىلعان؟

- مەنىڭ ويىمشا، مەكتەپ وقۋلىقتارىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەك. اسىرەسە، قازاقستان تاريحىن وقىتۋ بارىسىندا التىن وردا مەن جوشى ۇلىسى كەزەڭىنە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءمان بەرىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. قازىرگى مەكتەپ باعدارلامالارىندا پاتشالىق رەسەي كەزەڭى مەن كەڭەستىك داۋىردەگى قازاقستان تاريحى كوبىرەك قامتىلىپ جاتادى. ارينە، بۇل كەزەڭدەردىڭ دە ەلىمىزدىڭ تاريحىندا وزىندىك ورنى بار. الايدا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن ودان الدەقايدا بۇرىنعى تاريحي كەزەڭدەردى، سونىڭ ىشىندە جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا ءداۋىرىن جان-جاقتى وقىتۋدىڭ ماڭىزى زور. كوپ جاعدايدا التىن وردا مەكتەپ وقۋلىقتارىندا ورتا عاسىرلارداعى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە عانا، حرونولوگيالىق قاتاردا اتالىپ ءوتىپ كەتەدى.

الەم تاريحىنداعى جوشى ۇلىسىنىڭ مەملەكەتتىلىكتى، قالالىق وركەنيەتتى، ديپلوماتيا مەن مادەنيەتتى دامىتۋداعى جاسامپازدىق ءرولىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار ونىڭ قازاق حاندىعىمەن ساباقتاستىعى، زاڭ جۇيەسى («جاساق» زاڭدار جيناعى پەن دالا قۇقىعى) جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمى تەرەڭىرەك ساراپتالۋى قاجەت.

شىنى كەرەك، بۇگىنگى تاڭدا وقۋشىلاردىڭ قازاقستان تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ءبىز قالاگان دەڭگەيدە ەمەس. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى - تاريحي ماتەريالدى وقىتۋدا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ جولىن تۇتاس ءارى ساباقتاستىق تۇرعىسىنان كورسەتە الماۋىمىز دەپ ويلايمىن. سوندىقتان وقۋشىلارعا حالقىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىك تاريحىنداعى جارقىن كەزەڭدەردى، مەملەكەت قۇرىلىمى بەرىك قالىپتاسقان داۋىرلەردى كەڭىنەن تانىستىرۋىمىز قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا، جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىن مەكتەپتە وقىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون. مەنىڭ ويىمشا، قازىرگى وقىتۋدا ءۇش باعىتتى كۇشەيتۋگە بولادى. ءبىرىنشى باعىت - وقيعالار تاريحىنان تاريحي ۇدەرىستەر تاريحىنا كوشۋ. وقۋشى شىڭعىس حاننىڭ كىم بولعانىن، باتۋ حاننىڭ جورىقتارىن نەمەسە التىن وردانىڭ قاشان قالىپتاسقانىن ءبىلىپ قانا قويماۋى كەرەك. ول وسى وزگەرىستەردىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى ساياسي قۇرىلىمدارعا، حالىقتىڭ تۇرمىسىنا، ساۋداعا، مادەنيەتكە جانە ەتنيكالىق ۇدەرىستەرگە قالاي اسەر ەتكەنىن ءتۇسىنۋى قاجەت. ەكىنشى باعىت - جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا تاريحىن قازاقستان تاريحى جانە دۇنيەجۇزى تاريحى پاندەرى اراسىندا ساباقتاستىرا وقىتۋ. قازاقستان تاريحى پانىندە جەرگىلىكتى اۋماق، ساياسي قۇرىلىمدار، ەتنيكالىق ۇدەرىستەر مەن مادەني مۇراعا باسىمدىق بەرىلسە، دۇنيەجۇزى تاريحىندا التىن وردانىڭ ەۋرازياداعى ورنى، حالىقارالىق ساۋدا، ديپلوماتيالىق بايلانىستار جانە كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستارى سالىستىرمالى تۇردە زەردەلەنۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى باعىت - ولكە تاريحىن وتان تاريحىمەن ۇتىمدى بايلانىستىرۋ. ورال ماڭىنداعى جايىق قالاشىعىن وقىتۋ ارقىلى وقۋشى XIII- XIV عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحىنىڭ ناقتى گەوگرافيالىق كەڭىستىكتە بولعانىن تۇسىنەدى. تاريحي دەرەكتى ءوز وڭىرىمەن بايلانىستىرۋ وقۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى ءارى تۋعان جەرگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپتاستىرادى.

سونداي-اق ۇلت تاريحىنىڭ داڭقتى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى التىن وردا داۋىرىندە وسكەلەڭ ۇرپاققا وتانشىل رۋح پەن جاسامپاز بولمىسىن قالىپتاستىراتىن، اينالاداعى الپاۋىت ەلدەردىڭ اقپاراتتىق- گەوساياسي تاسقىنىنا توتەپ بەرەتىن وراسان زور تاريحي- تانىمدىق الەۋەت بار دەپ بىلەمىن.

- اتالمىش كەزەڭ تۋرالى جەتكىنشەك ۇرپاققا مول ماعلۇمات جەتكىزۋ ءۇشىن نە قاجەت دەپ ويلايسىز؟

- مەنىڭ ويىمشا، بالالارعا تاريحي اقپاراتتى كوبەيتۋ عانا جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى - تاريحتى قابىلداۋ ءتاسىلىن وزگەرتۋ. وقۋشى تاريحتى جاتتاپ الاتىن ءپان رەتىندە ەمەس، سۇراق قوياتىن، دەرەك ىزدەيتىن، سالىستىراتىن جانە قورىتىندى جاسايتىن زەرتتەۋ الاڭى رەتىندە قابىلداعانى ءجون. بۇگىنگى سيفرلىق داۋىردە ءوسىپ كەلە جاتقان زۋمەر جانە الفا ۇرپاققا (Z جانە Alpha ۇرپاقتارى) تاريحتى تەك قۇرعاق داتالار مەن قالىڭ ءماتىن تۇرىندە ۇسىنۋ ءوز ناتيجەسىن بەرمەيدى. قازىرگى بالالار اقپاراتتى تەك وقۋلىقتان المايدى. ولار بەينەجازبالاردى كورەدى، الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانادى، پودكاست تىڭدايدى. اقپاراتتى ۆيزۋالدى قابىلداۋعا داعدىلانعان ولارعا كورنەكىلىك، ينتەراكتيۆتىلىك، ديناميكا جانە ەموتسيونالدى بايلانىس اسا قاجەت. بۇل ءۇشىن ساپالى ءارى جاس ەرەكشەلىگىنە ساي تاريحي كورنەكى مۋلتيمەديالىق كونتەنت قالىپتاستىرۋ كەرەك. مىسالى، التىن وردا حاندارى تۋرالى انيماتسيالىق فيلمدەر، كوميكستەر، عىلىمي- كوپشىلىك پودكاستتار دايىنداۋ. تاريحي كونتەنت قىزىقتى بولعانىمەن، عىلىمي دالدىگىن جوعالتپاۋى ماڭىزدى. وعان قوسا تاريحي دەرەكتەردى وقۋشىعا قولجەتىمدى ەتۋ، ىزدەنۋگە مۇمكىندىك جاساۋ قاجەت. مىسالى، وقۋشىعا ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەن ءۇزىندى، تيىننىڭ سۋرەتى، ارحەولوگيالىق ولجانىڭ سيپاتتاماسى نەمەسە قالاشىقتىڭ جوسپارى ۇسىنىلۋى مۇمكىن. وسىلايشا، بالا دايىن اقپاراتتى قابىلداۋشى ەمەس، تاريحي تانىم ۇدەرىسىنە قاتىسۋشى بولادى. ىزدەنۋ - ماڭىزدى قاسيەت، ءبىر تاقىرىپتى زەرتتەپ، ونى ۇلكەن جوباعا اينالدىرۋعا بولادى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا كۋرستاستارىممەن بىرگە «اقتاڭداقتار» دەپ اتالاتىن تاريحي-تانىمدىق ينتەللەكتۋالدىق سايىس وتكىزىپ تۇردىق، كەيىنگى كۋرس ستۋدەنتتەرى ودان ارى دامىتىپ، ۇلكەن جوباعا اينالدىرا ءبىلدى.

قازىرگى ۋاقىتتا تاريحي-تانىمدىق جانە ويىن كونتەنت (Gamification) جاساۋ قىزىقتى بولار ەدى. ستارتاپ جوبا اياسىندا نەمەسە دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كەڭ تاراعان ستراتەگيالىق كومپيۋتەرلىك نەمەسە ۇستەل ويىندارى فورماتىندا التىن وردا تاريحىن بەينەلەيتىن ءبىلىم بەرۋ ويىندارىن ازىرلەۋگە بولادى.

جوشى ۇلىسى مەن التىن ورداعا قاتىستى الەمدىك تاريحنامادا زەرتتەۋلەر كوپ بولعانىمەن، بىزدە قازاق تىلىندەگى ساپالى عىلىمي-اعارتۋشىلىق ادەبيەت جەتىسپەيدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرساق يگى.

مەنىڭشە، جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا تاريحي ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.

ءبىز بالالارعا تاريحتى ءبىرجاقتى ماقتانىش نەمەسە ءبىرجاقتى كىنالاۋ تۇرعىسىنان تۇسىندىرمەۋىمىز كەرەك. ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەردىڭ كۇشەيۋى مەن السىرەۋىنىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە اسكەري سەبەپتەرى بولادى. وقۋشى وسى فاكتورلاردى سالىستىرىپ، ءوز تۇجىرىمىن دالەلدەي بىلۋگە ۇيرەنۋى ءتيىس. ماسەلەن، «التىن وردا نەلىكتەن كۇشەيدى؟»، «قالالىق مادەنيەت قانداي جاعدايدا دامىدى؟»، «ساۋدا جولدارى مەملەكەتتىڭ قۋاتىنا قالاي اسەر ەتتى؟»، «مەملەكەتتىڭ السىرەۋىنە قانداي ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار ىقپال ەتتى؟» دەگەن سۇراقتار بالانى تەرەڭ ويلانۋعا جەتەلەيدى.

قورىتا ايتقاندا، تاريحي ءبىلىمنىڭ ەڭ جوعارى ناتيجەسى بالانىڭ قانشا داتا جاتتاعانىمەن عانا ولشەنبەيدى. ول تاريحي وقيعالاردىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ، دەرەككە سۇيەنىپ سويلەپ، وتكەن مەن بۇگىننىڭ بايلانىسىن تۇسىندىرە العاندا عانا تاريح شىن مانىندە بىلىمگە اينالادى.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان عايساعالي سەيتاق