جوشى ۇلىسىنان التىن ورداعا دەيىن: تاريحي ەسكەرتكىشتەردى تۇبەگەيلى زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى زور
ورال. KAZINFORM - قۇرىلعانىنا سەگىز عاسىردان اسقان جوشى ۇلىسىنىڭ قازاقستان تاريحىنداعى ورنى، جايىق وڭىرىندەگى التىن وردا داۋىرىنە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ ماسەلەلەرى جيى قوزعالىپ كەلەدى.
وسى ورايدا Kazinform ءتىلشىسى م. وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى ق ر تاريحى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، PhD دارىن ساعيدۋللايەۆپەن سۇحباتتاسقان ەدى.
- دارىن زاينوللا ۇلى، جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحي گەوگرافياسىن زەرتتەۋدەگى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى التىن وردا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماڭىزى قانداي، الدىمەن سوعان توقتالساڭىز؟
- ەدىل-جايىق ارالىعى التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ورتالىق وڭىرىنە گەوگرافيالىق تۇرعىدان ەڭ جاقىن ورنالاسقان اۋماق بولىپ سانالادى. بۇل وڭىردە شىعىس جانە ورتا ازيامەن جۇرگىزىلگەن حالىقارالىق ساۋدا بارىسىندا ەدىل بويىنداعى ءىرى قالالارمەن بايلانىستى ماڭىزدى ترانزيتتىك توراپتار قالىپتاستى.
اتالعان ساۋدا جۇيەسى اياسىندا ەدىل بويىنداعى ءىرى قالالىق ورتالىقتاردىڭ ازىق-تۇلىككە دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە جالپاقتال قونىسى مەن ونى قورشاعان اگرارلىق اگلومەراتسيانىڭ ءرولى ايرىقشا بولدى. دەمەك، باتىس قازاقستان ءوڭىرى تەك ترانزيتتىك ساۋدانىڭ دامىعان ايماعى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ازىق-تۇلىك ءوندىرۋ مەن جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىرعان ءىرى اگرارلىق ايماققا اينالدى. بۇل جاعداي اتالعان ايماقتاعى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋدىڭ جاڭا عىلىمي باعىتتارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- وسى باعىتتا وزدەرىڭىز قانداي جۇمىس جۇرگىزدىڭىزدەر؟
- ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىزدىڭ نەگىزگى بولىگى التىن وردا ەسكەرتكىشتەرىن بارلاۋ جانە انىقتاۋ، سونداي-اق بەلگىلى ەسكەرتكىشتەر نەگىزىندە ولاردىڭ ورنالاسۋ جۇيەسى مەن ءوزارا بايلانىستارىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان. بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 2023-جىلى جاڭاقالا اۋدانىندا، جاڭاجول اۋىلىنىڭ تۇسىنان ءبىر قونىس ورنى، سونداي- اق جاڭاقالا اۋىلىنىڭ ماڭىنان تاعى ءبىر قونىس ورنى انىقتالدى.
قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان قونىستار جالپاقتال قونىسىنىڭ اگلومەراتسيالىق ايماعىنا جاتادى دەگەن قورىتىندى جاسالىپ وتىر. الايدا ودان ءارى جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ءوڭىردى وزگە تۇرعىدان سيپاتتاۋى مۇمكىن.
- ەندەشە، جايىق بويىنداعى ورتاعاسىرلىق قالالار مەن قورعاندار قانشالىقتى زەرتتەلگەن دەپ ويلايسىز؟
- جايىق وڭىرىندەگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر ءالى دە كەشەندى ءارى اۋقىمدى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى عىلىمي ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ەدىل بويىنداعى ەسكەرتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي از، ال وسى كۇنگە دەيىنگى جۇمىستار لوكالدى سيپاتتا اتقارىلدى. بۇل زەرتتەۋ تەك ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن، اتالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ وزگە وڭىرلەرمەن ءوزارا بايلانىسىن، ساۋدا جولدارى ارقىلى جۇزەگە اسقان مادەني جانە ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىن انىقتاۋ قاجەت.
مۇنداي زەرتتەۋلەر جاڭا ەسكەرتكىشتەردىڭ لوكاليزاتسياسىن (ورنالاسۋ ايماعىن) انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ بولجانادى. سونىمەن قاتار وسى نەگىزدە ءوڭىردىڭ التىن وردا مەملەكەتى قۇرامىنداعى ءرولى مەن تاريحي ماڭىزىن ايقىنداۋعا بولادى.
ەكپىن تۇسىرە ايتاتىن جايت، قازىرگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ەسكەرتكىشتى قازىپ، جادىگەرلەردى الۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ەسكەرتكىشتى تسيفرلاندىرۋ، قازبا بارىسىندا تابىلعان بارلىق جادىگەرلەرگە ءپانارالىق تۇرعىدا جان- جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ارقىلى ەسكەرتكىشتى قالدىرعان حالىقتىڭ ەتنوستىق قۇرامىن، تاماقتانۋ راتسيونىن، تۇرعىن ءۇي تيپتەرىن، تۇرمىستىق بۇيىمدارىن، سونداي-اق سول كەزەڭدەگى كليماتتىق جاعدايدى انىقتاۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا، ەسكەرتكىشتەردى تولىققاندى ءارى كەشەندى زەرتتەۋ ماسەلەسى ەرەكشە وزەكتىلىككە يە.
- ارحەولوگيالىق مۇرانى الەمگە تانىتىپ، ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيسىز؟
- ەڭ الدىمەن، اۋقىمدى عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا، زاماناۋي تەحنولوگيالىق قۇرالداردى قولدانا وتىرىپ جۇرگىزىلسە، بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ ساقتالۋ جاي- كۇيىن قامتاماسىز ەتىپ، ولاردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ارحەولوگيالىق مۇرانى الەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋ ماسەلەسىنە كەلسەك، اۋەلى ىشكى قوعام دەڭگەيىندە حالىقتىڭ تاريحي ءبىلىمىن ارتتىرىپ، تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ارقىلى تاربيەلىك نەگىز جاساۋ ماڭىزدى.
بۇل باعىتتاعى جۇمىستى قازىرگى ۋاقىتتا اقپاراتتىق كەڭىستىكتە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى جوعارى. وسىلايشا، التىن وردا كەزەڭىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ، كەزەڭ-كەزەڭىمەن عىلىمي ديسكۋرس ارقىلى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىستىرۋعا بولادى.
- جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا كەزەڭىنىڭ قازاقستان تاريحىنداعى ورنىنا تاريحشى رەتىندە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
- تاريحنامادا بۇعان دەيىن موڭعول جاۋلاپ الۋىنىڭ سالدارىنا باسا نازار اۋدارىلىپ كەلدى. سونىمەن قاتار قازاق تاريحى قىپشاق ەتنوستىق نەگىزىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىلىپ، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى شامامەن 150 جىلعا كەشىكتىرىلدى دەگەن تۇجىرىم قالىپتاستى. ايتسە دە ماسەلەگە وزگەشە تۇرعىدان قاراساق، شىعىس دەشتى قىپشاقتاعى ساياسي قاقتىعىستار بارىسىندا كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار توڭىرەگىنە توپتاسقان، ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن حالىقتى «قازاق» دەپ اتاۋ جوشى ۇلىسى ءداۋىرىنىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭگە ۇلاسقانىن كورسەتەدى.
سوندىقتان قازىرگى تاريحي زەرتتەۋلەردەگى اتالعان كونتسەپتۋالدى كوزقاراس وبەكتيۆتى عىلىمي تۇرعى دەپ باعالانادى. وسىدان قازاق حاندىعىن جوشى ۇلىسىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى، ونىڭ تاريحي جالعاسى دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت. عىلىمي زەرتتەۋلەرىڭىزگە تابىس تىلەيمىن.
ەسكە سالا كەتەيىك، بۇدان بۇرىن مۇرات سىدىقوۆتىڭ قازاقستاننىڭ باتىس قاقپاسى - ورالدىڭ ورتاعاسىرلىق قالاعا جاتاتىنى دالەلدەنىپ كەلە جاتقانى تۋرالى ايتقانىن جازعان ەدىك.
