جەتى جىلدا قازاقستان قالاي وزگەردى: نەگىزگى كورسەتكىشتەر مەن ناتيجە

باسىلىم قازاقستانداعى وزگەرىستەردىڭ اۋقىمىن قاراپايىم وتباسىنىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى ارقىلى كورسەتەدى. ماسەلەن، وتباسى بىرنەشە جىل بۇرىن سالىنعان پاتەردە تۇرىپ، بالاسىن جاڭا مەكتەپكە اپارىپ، وتاندىق قۇراستىرىلعان كولىكپەن جۇمىسقا بارا الادى. اتا-انانىڭ ءبىرى ءىرى كومپانيادا ەڭبەك ەتسە، ەكىنشىسى تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى ساۋدا جاساپ، قولما-قول اقشاسىز تولەم قابىلداپ، مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ونلاين پايدالانادى.

جەكە-جەكە العاندا، مۇنىڭ ءبارى قالىپتى قۇبىلىس كورىنۋى مۇمكىن. الايدا وسى وزگەرىستەردىڭ جيىنتىعى اۋقىمدى ترانسفورماتسيانى اڭعارتادى. Berlin Today بۇل ۇدەرىستىڭ باستاۋىن 2019 -جىلدان تاراتىپ، قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت - تابيعي رەسۋرستار مەن قالىپتاسقان قارجى جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە ەكونوميكانى شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن بىرتىندەپ ارىلتۋعا باعىتتاۋ بولعانىن جازادى.

قازاقستان بۇل كەزەڭگە مول تابيعي رەسۋرستارعا، سالىستىرمالى تۇردە دامىعان قارجى جۇيەسىنە جانە حالىقارالىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋداعى كوپجىلدىق تاجىريبەگە يە ەل رەتىندە قادام باستى. الايدا ەل الدىندا بۇدان دا كۇردەلى ماسەلە تۇردى. قازاقستان وسى ارتىقشىلىقتاردى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا باعىتتاي الا ما جانە ەكونوميكانى مۇناي مەن باسقا دا شيكىزات رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىگى تومەن بولاتىن بولاشاققا دايىنداي الا ما؟

سوڭعى جەتى جىلدا بۇل مىندەت جاھاندىق پاندەميا، جەتكىزۋ تىزبەكتەرىندەگى قيىندىقتار مەن گەوساياسي كەڭىستىكتىڭ بولشەكتەنۋى سياقتى سىرتقى سىن-قاتەرلەرمەن قاتار شەشىلدى. سوعان قاراماستان، Berlin Today دەرەگىنشە، قازاقستان بۇل كەزەڭنەن 2019 -جىلمەن سالىستىرعاندا اۋقىمدى ەكونوميكاسى، دامىعان كاسىپكەرلىك سەكتورى جانە سىرتقى الەممەن تىعىز بايلانىسى بار ەل رەتىندە شىقتى.

ەكونوميكالىق ءوسىم مەن كاسىپكەرلىكتىڭ جاڭا ءرولى

Berlin Today جازعانداي، سوڭعى جەتى جىلدا قازاقستاننىڭ جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىمى (ج ءى ءو) 50 پايىزدان استام وسكەن. بۇل رەتتە ەل حالقىنىڭ سانى 20 ميلليوننان اسىپ، ەكونوميكا سىرتقى سىن- قاتەرلەرگە قاراماستان ءوسىمىن جالعاستىردى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتىنشە، وتكەن جىلى قازاقستاندا جان باسىنا شاققانداعى ج ءى ءو شامامەن 14,7 مىڭ دوللاردى قۇراعان. سالىستىرۋ ءۇشىن، وزبەكستاندا بۇل كورسەتكىش 4 مىڭ دوللارعا، قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا 3,1 مىڭ دوللارعا جۋىق بولعان.

ەكونوميكالىق وزگەرىستىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى - جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ كەڭەيۋى. قازىر قازاقستاننىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا شامامەن 4,5 ميلليون ادام ەڭبەك ەتەدى. بۇل - جەتى جىل بۇرىنعىدان 31,6 پايىزعا كوپ. ال تىركەلگەن شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 2025 -جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 2,3 ميلليونعا جەتىپ، 47,5 پايىزعا ارتقان.

نەمىس باسىلىمى ءۇردىستى قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ۇزاقمەرزىمدى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر تۇرعىسىنان قاراستىرادى. ەلدە بۇعان دەيىن مەملەكەت پەن ءىرى كومپانيالار باسىم بولعانىمەن، شاعىن بيزنەستىڭ ءوسۋى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ كەلەدى. بۇل ءداستۇرلى سالالارمەن قاتار، جەكە كاسىپكەرلىككە نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ورتانىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتەدى.

- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ تۇسىندا بۇل ۇدەرىس ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك شارالاردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسى كوبىنە ينستيتۋتسيونالدىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالارمەن بايلانىستىرىلعانىمەن، ونىڭ ەكونوميكالىق ءمانى بار. ءوسىم حالىقتىڭ قالىڭ بولىگىنە پايدا اكەلگەندە عانا تۇراقتى بولا الادى. وسى كەزەڭدە جاڭا كاسىپورىندار مەن ونەركاسىپتىك جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋى، قۇرىلىستىڭ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ دامۋى ەڭبەك نارىعىن كەڭەيتىپ، حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى، - دەلىنگەن ماقالادا.

ەل ومىرىندە قانداي وزگەرىستەر بايقالدى؟

ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ناتيجەسى كۇندەلىكتى ومىردەن كورىنگەندە عانا ونىڭ اۋقىمىن باعالاۋعا بولادى. Berlin Today اتاپ وتكەندەي، قازاقستاندا سوڭعى جىلداعى وزگەرىستەر جاڭا تۇرعىن ۇيلەردەن، مەكتەپتەردەن، مەديتسينالىق نىساندار مەن ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنان بايقالادى. 2019-2025 -جىلدارى ەلدە 100 ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. كورسەتكىش حالىق سانىنىڭ ءوسۋى مەن تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋىمەن قاتار ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەردى كورسەتەدى.

دەموگرافيالىق ءوسىم مەن ىشكى كوشى-قون ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىنا دا جاڭا تالاپتار قويدى. وسى كەزەڭدە 1342 مەكتەپ پەن 345 بالاباقشا سالىندى. جاڭا نىساندار اسىرەسە حالىق سانى ارتىپ كەلە جاتقان ءىرى قالالارداعى سۇرانىستى وتەۋگە جانە سىنىپتارداعى ورىن تاپشىلىعىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل دەگەنىمىز ينفراقۇرىلىمنىڭ كەڭەيۋى ەلدەگى دەموگرافيالىق وزگەرىستەرمەن قاتار ءجۇرىپ جاتىر دەگەندى بىلدىرەدى.

ءدال وسىنداي ءۇردىس دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا بايقالادى. 2023-2025 -جىلدارى قازاقستاندا 1200-دەن استام مەديتسينالىق نىسان سالىندى. ونىڭ 655 ى - اۋىلدىق جەرلەردەگى العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ۇيىمدارى. وسى كەزەڭدە حالىقتىڭ كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 2,79 جىلعا ارتىپ، 75,97 جاسقا جەتتى.

Berlin Today بۇل كورسەتكىشتەردى ءبىر عانا مەملەكەتتىك باعدارلاما نەمەسە قۇرىلىس كولەمىمەن بايلانىستىرۋعا بولمايتىنىن اتاپ وتەدى. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنا تابىس دەڭگەيى، ءومىر سالتى، مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى، قورشاعان ورتا مەن دەموگرافيالىق جاعداي سياقتى كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتەدى.

- توقايەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك كەزەڭى مەملەكەتتىك ساياساتتاعى باسىمدىقتاردىڭ وزگەرۋىمەن تۇسپا- تۇس كەلدى. بۇل ۋاقىتتا قوعام دا جاڭارىپ، جاستاردىڭ ۇلەسى ارتىپ، ازاماتتاردىڭ تالاپ-تىلەگى كۇشەيدى. سوعان ساي مەملەكەت الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە كوبىرەك كوڭىل بولە باستادى. تۇراقتىلىق بۇرىنعىداي ماڭىزدى. ءبىراق بۇگىندە ونىڭ ءمانى تەك تۇراقتى احۋالمەن ەمەس، حالىقتىڭ ومىرىنە اكەلگەن ناقتى ناتيجەلەرىمەن ولشەنەدى، - دەپ جازادى باسىلىم.

شيكىزات ەكسپورتىنان ءوندىرىستى دامىتۋعا دەيىن

Berlin Today باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا، قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك شىعىنداردى ارتتىرۋ جەتكىلىكسىز. ەل ىشكى سۇرانىستى وتاندىق ونىممەن كوبىرەك قامتىپ، شيكىزات وندىرۋگە تاۋەلدى ەمەس جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋى قاجەت. بۇل باعىتتاعى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى - اۆتوموبيل ونەركاسىبىنىڭ دامۋى.

- سوڭعى جەتى جىلدا قازاقستاندا شامامەن 800 مىڭ اۆتوكولىك ءوندىرىلدى. وتاندىق قۇراستىرىلعان اۆتوكولىك - جاي عانا تۇتىنۋ تاۋارى ەمەس. ونىڭ ءوندىرىسى قوسالقى بولشەك جەتكىزۋشىلەردى، لوگيستيكالىق كومپانيالاردى، ينجەنەرلەردى، تەحنيكالىق ماماندار مەن بىلىكتى جۇمىسشىلاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار بۇل بۇرىن قازاقستاندا ءىس جۇزىندە بولماعان ونەركاسىپتىك قۇزىرەتتەردىڭ بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى، - دەپ جازادى باسىلىم.

وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جوبالار دا وسى ءۇردىستىڭ اۋقىمىن كورسەتەدى. ۇكىمەتتىڭ مالىمەتىنشە، وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ايماقتاردا 860 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ، 57,2 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 2030 -جىلعا دەيىن مۇندا تاعى شامامەن 200 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. بۇدان بولەك، 2025-2029 -جىلدارى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 140 جوبانى ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىر. باسىلىمنىڭ باعالاۋىنشا، مۇنداي كاسىپورىنداردىڭ كوبەيۋى ەلدىڭ وندىرىستىك بازاسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل رەتتە قازاقستان مۇناي، ۋران، مەتالدار جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سياقتى ءداستۇرلى ارتىقشىلىقتارىنان باس تارتپايدى. Berlin Today وسى رەسۋرستاردىڭ اينالاسىندا قوسىلعان قۇنى جوعارى وندىرىستەردى دامىتۋ، شيكىزاتتى ەل ىشىندە وڭدەۋ، دايىن ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ جانە وتاندىق وندىرۋشىلەردى حالىقارالىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنە قوسۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتەدى.

- ءوندىرىستىڭ دامۋى قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنىڭ ەكونوميكالىق ماڭىزىن دا ارتتىرادى. بۇعان دەيىن تەڭىزگە تىكەلەي شىعاتىن جولىنىڭ بولماۋى ەل ءۇشىن شەكتەۋ رەتىندە قاراستىرىلسا، ەۋرازياداعى ساۋدا باعىتتارىنىڭ وزگەرۋى بۇل ەرەكشەلىكتى جاڭا مۇمكىندىك رەتىندە قاراستىرۋعا جول اشتى. بۇگىندە قازاقستان قىتاي، ەۋروپا، رەسەي، كاۆكاز جانە ورتالىق ازيا نارىقتارىن بايلانىستىراتىن ماڭىزدى بۋىن رەتىندە ءوز ورنىن كۇشەيتىپ كەلەدى، - دەلىنگەن Berlin Today ماتەريالىندا.

ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق ءرولىن كۇشەيتكەن قازاقستان

سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى قارقىندى دامي باستادى. وزبەكستان ەكونوميكانى اشىقتىققا باعىتتاپ، ءوسىم قارقىنىن ارتتىرسا، قىرعىز رەسپۋبليكاسى مەن تاجىكستان دا جوعارى ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى. الايدا بۇل ەلدەر ەكونوميكالىق دامۋدى سالىستىرمالى تۇردە تومەن دەڭگەيدەن باستادى. Berlin Today جازعانداي، كورشىلەس نارىقتىڭ دامۋى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل ساۋدا كولەمىنىڭ ارتۋىنا، نارىقتىڭ كەڭەيۋىنە جانە ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق ىقپالىنىڭ كۇشەيۋىنە جول اشادى. سونىمەن بىرگە ورتالىق ازيا ەلدەرى قارجى جانە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ دەڭگەيى جاعىنان ءالى دە ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستاننىڭ وڭىردەگى ەكونوميكالىق اۋقىمى ايقىن كورىنەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتىنشە، 2025 -جىلى ەل ەكونوميكاسىنىڭ نومينالدى كولەمى شامامەن 306 ميلليارد دوللارعا جەتتى. سالىستىرۋ ءۇشىن، وزبەكستاننىڭ ەكونوميكاسى 147 ميلليارد دوللارعا، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكاسى 22,6 ميلليارد دوللارعا باعالانعان. قازاقستاننىڭ جان باسىنا شاققانداعى ج ءى ءو دەڭگەيى، جيناقتالعان ينۆەستيتسيالار كولەمى، قارجى سەكتورى مەن حالىقارالىق بيزنەس ينفراقۇرىلىمى ەلدىڭ وڭىردەگى ەكونوميكالىق سالماعىن ايقىندايدى.

بۇل كورسەتكىشتەر شەتەلدىك كاپيتال اعىنىنان دا كورىنەدى. Berlin Today ماتەريالىندا قازاقستانعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 162 ميلليارد دوللارعا جەتكەنى ايتىلادى.

- تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى ءتۇسىمى 162 ميلليارد دوللارعا جەتتى. قازاقستان ەكونوميكاسى ينۆەستيتسيا تارتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ءوزى حالىقارالىق كاپيتالدىڭ قىزىعۋشىلىعىن ساقتاي الاتىنىن كورسەتەدى. ينۆەستورلاردى تابيعي رەسۋرستار قىزىقتىرادى، ءبىراق ماسەلە مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. قازاقستان اۋقىمدى ەكونوميكانى، كورشىلەس نارىقتارعا قولجەتىمدىلىكتى، شىعىس پەن باتىس ەلدەرىمەن قالىپتاسقان قارىم-قاتىناستاردى، سونداي-اق حالىقارالىق بيزنەسكە قىزمەت كورسەتۋگە باعىتتالعان قارجى ينستيتۋتتارىن ۇسىنادى. مۇنداي ارتىقشىلىقتاردىڭ ۇيلەسىمىن قىسقا مەرزىمدە قالىپتاستىرۋ وڭاي ەمەس، - دەلىنگەن ماتەريالدا.

وسى فاكتورلاردىڭ جيىنتىعى قازاقستاننىڭ وڭىردەگى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى شوعىرلاندىراتىن ەل رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتىپ وتىر. باسىلىمنىڭ دەرەگىنشە، بۇگىندە قازاقستان كاپيتال تارتىلاتىن، تاۋار وندىرىلەتىن جانە كومپانيالار ورتالىق ازيانىڭ كەڭەيىپ كەلە جاتقان نارىعىنا شىعاتىن نەگىزگى ەكونوميكالىق پلاتفورماعا اينالىپ كەلەدى.

الداعى مىندەتتەر

ماقالانىڭ قورىتىندى بولىمىندە Berlin Today قازاقستاننىڭ سوڭعى جەتى جىلداعى وزگەرىستەرىن سارالاي وتىرىپ، ەل الدىندا تۇرعان مىندەتتەرگە توقتالادى. باسىلىمنىڭ پايىمداۋىنشا، جەتى جىل مەملەكەت ءۇشىن ۇزاق كەزەڭ سانالماعانىمەن، وسى ۋاقىت ىشىندە قازاقستان جاھاندىق پاندەميا، جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ بۇزىلۋى جانە گەوساياسي وزگەرىستەر سياقتى ءبىرقاتار كۇردەلى سىناقتان ءوتتى.

2019 -جىلدان بەرى پرەزيدەنت توقايەۆ ەلدى وسىنداي سىرتقى سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا باسقاردى. Berlin Today ونىڭ كەزەڭىن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا باسىمدىق بەرۋ، كاسىپكەرلىكتى قولداۋ، ونەركاسىپتى دامىتۋ جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ باعىتتارىنداعى وزگەرىستەرمەن بايلانىستىرادى.

سىرتقى ساياساتتا دا قازاقستان قالىپتاسقان كوپۆەكتورلى باعىتتى ساقتاپ قالدى. نەمىس باسىلىمى قىتاي، رەسەي، ەۋروپالىق وداق، ا ق ش جانە يسلام ءارى تۇركى الەمى ەلدەرىمەن بايلانىستاردى قاتار دامىتۋ قازاقستانعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە گەوساياسي وزگەرىستەر جاعدايىندا سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستارىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن جازادى.

سونىمەن بىرگە ەل الدىندا شەشىمىن قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر بار.

- ينفلياتسيا حالىقتىڭ تابىسىنا اسەر ەتۋدى جالعاستىرىپ وتىر. ءىرى قالالار مەن اۋىلدار اراسىنداعى ايىرماشىلىق تا ساقتالۋدا. دەموگرافيالىق وسىمگە ساي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى ءالى دە جوعارى. ال جاڭا ونەركاسىپ كاسىپورىندارى ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋمەن عانا شەكتەلمەي، باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارۋى ءتيىس. ءبىراق بۇل ماسەلەلەر سوڭعى جەتى جىلداعى وزگەرىستەردىڭ ماڭىزىن جوققا شىعارمايدى، - دەپ جازادى Berlin Today.

ماتەريالدىڭ ءتۇيىندى تۇسى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردەن گورى كەڭىرەك.

- جاڭا پاتەر، جاڭا مەكتەپ پەن جاڭا جۇمىس - قاراپايىم وتباسىنىڭ ومىرىندەگى قالىپتى وزگەرىس سانالاۋى مۇمكىن. ءبىراق ءدال وسى وزگەرىستەر ەلدەگى الەۋمەتتىك جاڭعىرۋدىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورسەتەدى، - دەلىنگەن ماتەريال قورىتىندىسىندا.

قازاقستاننىڭ دامۋ جولى ءالى جالعاسىپ كەلەدى. Berlin Today باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا، سوڭعى جىلدارى ەل قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىن نىعايتىپ قانا قويماي، ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا كەزەڭىنە نەگىز قالىپتاستىرۋعا باعىت الىپ وتىر.

اۆتور

ءمولدىر سنادين