جەتى شەلپەكتى نەگە جۇمادا تاراتقان جانە ول شاريعاتقا قايشى ما

استانا. KAZINFORM - حالقىمىزدا تۇسكە مارقۇم بولعان جاقىندارى كىرسە نە قايتقان ادامدارعا قۇران باعىشتاردا جەتى شەلپەك پىسىرىلەدى. بۇل - ەرتەدەن كەلە جاتقان ءداستۇر. الايدا ونىڭ ءتۇپ- توركىنى مەن ءمانى نەدە؟ Kazinform ءتىلشىسى تارقاتتى.

0
فوتو: Kazinform / ج ي

جەتى شەلپەك ءداستۇرى قايدان شىققان؟

شەلپەك - ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى كوپتەگەن حالىققا ورتاق جۇقا نان ءتۇرىنىڭ اتاۋى. قىرعىزدىڭ ماي- توقاشى، تۇرىكمەننىڭ چەلپەگى، وزبەكتىڭ چالپاعى مەن ۇيعىردىڭ چالپياگى دايىندالۋ ءتاسىلى جاعىنان ۇقساس.

دەگەنمەن تاعامنىڭ ءار حالىقتىڭ تۇرمىسىنداعى ورنى مەن دايىندالۋ ماقساتى ءارتۇرلى. ماسەلەن، وزبەكتەر شەلپەكتى مايدىڭ ءيىسى ۇيگە جاقسى تارالۋى ءۇشىن ورتاسىن اشىق ەتىپ پىسىرەدى. ال كوشپەلى قازاقتار ءۇشىن ول كۇندەلىكتى اس قانا ەمەس، بەلگىلى ءبىر نيەتپەن دايىندالاتىن عۇرىپتىق تاعام بولعان.

ەتنوگراف- عالىم، تاعام انتروپولوگياسىنىڭ مامانى ايگەرىم مۇساعاجينوۆانىڭ ايتۋىنشا، جەتى شەلپەك ءداستۇرىنىڭ نەگىزى كوشپەلى ءومىر سالتىمەن بايلانىستى.

- قازاقتار شەلپەكتى قۋانىشتا دا، قايعىدا دا پىسىرگەن. الايدا عۇرىپ تەك جەتى شەلپەكپەن شەكتەلمەگەن، - دەدى ەتنوگراف.

شەلپەكتىڭ سانى بارلىق وڭىردە بىردەي بولماعان. ماسەلەن، اباي وبلىسىنىڭ كەيبىر اۋداندارىندا توعىز شەلپەك پىسىرسە، التاي قازاقتارىنىڭ اراسىندا قىرىق شەلپەك دايىنداۋ ءداستۇرى كەزدەسكەن. كەيبىر وتباسىلاردا سەگىز شەلپەك ءپىسىرىپ، بىرەۋىن يتكە بەرۋ سالتى ساقتالعان.

шелпек
Фото: Kazinform

ال ءداستۇردىڭ وڭىرلەرگە تارالۋىنا قاتىستى كەيبىر ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردە ونىڭ وڭتۇستىك ايماقتاردا ەرتەرەك قالىپتاسقانى ايتىلادى. بۇعان حالىقتىڭ ءبىر بولىگىنىڭ جارتىلاي وتىرىقشى ءومىر ءسۇرىپ، ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋى جانە ۇن ونىمدەرىنىڭ قولجەتىمدى بولۋى اسەر ەتكەن بولۋى مۇمكىن.

ەتنوگرافتىڭ پايىمىنشا، جەتى شەلپەكتىڭ بۇكىل ەلگە ورتاق داستۇرگە اينالۋى كەيىنگى كەزەڭدە، اسىرەسە 1950- 1960 -جىلدارى ءار ءوڭىردىڭ تۇرمىس- سالتى مەن داستۇرلەرى ارالاسا باستاعان تۇستا كەڭىنەن تارالعان.

جەتى سانىنىڭ استارىندا نە بار؟

شەلپەكتى قىزعان مايعا قۋىرۋدىڭ وزىندىك سيمۆولدىق ءمانى بولعان. حالىقتىق نانىم- سەنىمدە مايدىڭ ءيىسى ۇيدەگى مولشىلىق پەن بەرەكەنىڭ نىشانى سانالعان. سونىمەن قاتار ونىڭ ءيىسى ارۋاقتارعا جەتەتىن رۋحاني اس رەتىندە قابىلدانعان. ەتنوگرافيادا مۇنداي عۇرىپ «ءيىس شىعارۋ» دەپ اتالادى.

بۇل تۇسىنىك كوشپەلى جانە وتىرىقشى حالىقتاردىڭ تۇرمىسىندا ءارتۇرلى كورىنىس تاپقان. كوشپەلىلەر ارۋاقتارعا ارناپ مالدىڭ مايىن جاقسا، وتىرىقشى حالىقتار نان ءپىسىرۋ ارقىلى ءيىس شىعارعان. وسى تۇرعىدان العاندا، جەتى شەلپەك داستۇرىندە ەكى مادەني تۇسىنىكتىڭ توعىسقانىن بايقاۋعا بولادى.

ال جەتى سانىنىڭ تاڭدالۋى قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنداعى سيمۆولدىق مانىمەن بايلانىستى. جەتى اتا، جەتى قات كوك، جەتى قات جەر سياقتى ۇعىمدار حالىق جادىندا تەرەڭ ورنىققان. سوندىقتان جەتى سانى عۇرىپتىق تاعامنىڭ اتاۋىندا دا ساقتالعان.

ايگەرىم مۇساعاجينوۆانىڭ ايتۋىنشا، شەلپەك تاراتۋ ءداستۇرى «ءولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەن تۇسىنىكپەن ساباقتاس.

- حالقىمىزدىڭ جەتى شەلپەكتى جۇما كۇنى ءپىسىرۋى - بۇل كۇندى جەتى كۇننىڭ سۇلتانى دەپ ساناۋىنان. قازاقتار جۇمانى «ازات كۇن» دەپ اتاعان. بۇل كۇنى ەكى دۇنيەنىڭ ەسىگى اشىق تۇرادى، جەتى قات كوك پەن جەردىڭ قاقپالارى دا اشىلادى دەپ سەنگەن. ارۋاقتار ءتىرى تۋىستارىنان دۇعا مەن ءدام دامەتەدى دەگەن تۇسىنىك بولعان. بۇل - مارقۇمدى ەسكە الىپ، اتا- بابا ارۋاعىنا قۇرمەت كورسەتۋدىڭ بەلگىسى، - دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.

شاريعاتقا قايشى ما؟

بايىرعى نانىم-سەنىمدەرگە نەگىزدەلگەن عۇرىپ ۋاقىت وتە كەلە يسلامدىق داستۇرلەرمەن استاسا ءتۇستى. قۇران سۇرەلەرىن وقۋ، مارقۇمدارعا دۇعا باعىشتاۋ جانە ساداقا تاراتۋ جەتى شەلپەك ءپىسىرۋدىڭ كەڭ تاراعان امالدارىنا اينالدى. وسىعان بايلانىستى ونىڭ ءدىني تۇرعىدان قانشالىقتى ورىندى ەكەنى دە ءجيى تالقىلانادى.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە، مۇنداي امال يسلام شاريعاتىنا قايشى كەلمەيدى.

- شاريعاتقا قايشى تۇسى جوق. سەبەبى يسلامدا جاسالعان ىزگى امالدىڭ ساۋابىن قايتىس بولعان ادامعا باعىشتاۋعا رۇقسات ەتىلگەن. يسلام دىنىندە دە جەتى سانىنىڭ وزىندىك ورنى بار. مىسالى، يماننىڭ جەتى شارتى، قاعبانى جەتى رەت اينالۋ جانە تاعى باسقا. بۇل ءداستۇردى حارام نەمەسە شيرك دەپ باعالاۋ دۇرىس ەمەس، - دەلىنگەن اقپاراتتا.

دەگەنمەن جەتى شەلپەك تەك مارقۇمداردى ەسكە الۋعا ارنالعان تاعام بولماعان. ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا دەرەكتەرىندە قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە ماڭىزدى ءىستى باستار الدىندا ساتتىلىك تىلەۋ نيەتىمەن شەلپەك پىسىرگەنى ايتىلادى. ال كەيبىر ايماقتاردا ونى كوكتەمگى مەرەكەلەردىڭ كەزىندە دايىنداپ، تابيعاتتىڭ جاڭارۋىمەن بايلانىستىرعان.

مۇنىڭ ءوزى ءداستۇردىڭ تەك ءدىني نەمەسە عۇرىپتىق مانمەن شەكتەلمەيتىنىن كورسەتەدى. شەلپەك تاراتۋ ادامدار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدىڭ جولى بولعان.

- جەتى شەلپەك - كوشپەلى ءومىر سالتىنان باستاۋ الىپ، ۋاقىت وتە كەلە ءدىني ۇعىمدارمەن دە استاسقان ءداستۇر. ءبىرى ونى ساداقا رەتىندە تاراتسا، ەندى ءبىرى اتا- بابا ارۋاعىنا باعىشتايدى. ال كەيبىرى اجەسىنەن كورگەن ادەتتى جالعاستىرىپ ءجۇر. قالاي بولعاندا دا ونىڭ تۇپكى ءمانى - اس ءبولىسۋ جانە جاقسىلىق جاساۋ، - دەپ تۇيىندەدى ەتنوگراف.