جەر سىلكىنىسىنە دايىندىق: الماتىدا جاپون پروفەسسورى قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى قاعيدالارىن اتادى

الماتى قالاسى توتەنشە جاعدايلار جانە ستيحيالىق اپاتتارلەر قاۋپىن ازايتۋ ورتالىعىندا وتكەن ءىس- شارانى قازاقستاندىق حالىقارالىق دامۋ اگەنتتىگى («KazAID»)، توتەنشە جاعدايلار جانە ستيحيالىق اپاتتارلەر قاۋپىن ازايتۋ ورتالىعى جانە ياپوندىق حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگى (JICA) بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى.

ءىس-شارا اياسىندا JICA اعا كەڭەسشىسى، توحوكۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارنايى پروفەسسورى ساتورۋ نيشيكاۆا جاپونيانىڭ اپاتتار قاۋپىن ازايتۋ سالاسىنداعى وزىق تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا، تابيعي اپاتتاردىڭ سالدارى جەر ءدۇمپۋىنىڭ كۇشىن عانا ەمەس، مەملەكەت پەن قوعامنىڭ وعان قانشالىقتى دايىن ەكەندىگىن كورسەتەدى.

- بۇگىنگى عىلىمدا جەر سىلكىنىسىن توقتاتۋدىڭ نەمەسە ونىڭ الدىن الۋدىڭ ءالى ەشقانداي جولى جوق. دەگەنمەن، ءبىز تابيعي اپات الدىندا وسال بولىپ تۇرا المايمىز، - دەدى پروفەسسور.

ونىڭ سوزىنشە، تابيعي اپات تاۋەكەلدەرىن ازايتۋدىڭ نەگىزگى 4 تالابى بار: ەسكەرتۋ جانە تاۋەكەلدى ازايتۋ، دايىندىق، توتەنشە جاعدايدا ارەكەت ەتۋ، سونداي-اق كەيىننەن قالپىنا كەلتىرۋ جانە قايتا قۇرۋ.

بۇل رەتتە ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەر اپات بولعانعا دەيىن قابىلدانۋى ءتيىس. جاپون مامانى «قاۋىپتى عيماراتتى كۇشەيتكەن دۇرىس پا، الدە جويقىن جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە ءۇمىت ارتىپ، ونى وزگەرىسسىز قالدىرعان دۇرىس پا؟» دەگەن سۇراقتى ورتاعا سالدى. ول ەكىنشى نۇسقا ادام شىعىنىنىڭ ورنىن تولتىرا المايتىنىن ايتتى. سوندىقتان جاپونيا اپاتتىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە ەمەس، اۋىر زارداپتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان جۇمىسقا دەن قويعان.

ول 1923 -جىلعى ۇلى كانتو جەر سىلكىنىسىنەن مىسال كەلتىردى. وسى جىلى تابيعي اپات سالدارىنان توكيونىڭ ەلەۋلى بولىگى مەن وعان ىرگەلەس اۋماقتار قيراپ قالعان جانە 105 مىڭعا جۋىق ادام قازا تاپقان. اپات كەزىندە تىعىز قۇرىلىس پەن تار كوشەلەر ءورتتى ءسوندىرىپ، حالىقتى ەۆاكۋاتسيالاۋعا كەدەرگى كەلتىرگەن. سوندىقتان جاپونيا بيلىگى قالانى جاي قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ورنىنا قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە شەشىم قابىلداعان.

ەل استاناسىنا اۋقىمدى جوسپار ازىرلەنگەن: ول جاڭا جولدار، ۇلكەن ساياباقتار، مەكتەپتەر پەن اشىق كەڭىستىكتەر سالۋدى كوزدەدى. ساتورۋ نيشيكاۆانىڭ ايتۋىنشا، 1923 -جىلعى جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن قابىلدانعان كوپتەگەن شەشىم توكيونىڭ قالالىق قۇرىلىمىنا ءالى كۇنگە دەيىن ىقپال ەتىپ كەلەدى.

الماتى ءۇشىن بۇل تاجىريبە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ول سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تەك جەكەلەگەن عيماراتتاردىڭ بەرىكتىگىنە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە قالانىڭ جوسپارلانۋىنا، اشىق كەڭىستىكتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە، جولداردىڭ جاعدايىنا جانە شۇعىل قىزمەتتەردىڭ مۇمكىندىكتەرىنە دە بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى.

جاپون جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قاعيداتى - ءىرى جەر سىلكىنىستەرىنەن كەيىن قۇرىلىس نورمالارىن قايتا قاراۋ. 1950 -جىلى جاپونيادا قۇرىلىس نورمالارى تۋرالى زاڭ قابىلدانعان. كەيىننەن بۇل نورمالار بىرنەشە رەت، سونىڭ ىشىندە 1981 -جىلى، 1995 -جىلعى جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن جانە 2000 -جىلى قايتا قارالدى. پروفەسسور قاتاڭ ەرەجەلەردىڭ بولۋى - قاۋىپسىزدىككە تولىق كەپىلدىك بەرمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. ماقسات - عيماراتتاردىڭ شىن مانىندە بەلگىلەنگەن تالاپتارعا ساي سالىنۋى.

بۇل ءۇشىن جاپون بيلىگى مەملەكەتتىك باقىلاۋدان بولەك، ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋدى دا قولدانعان. 1950 -جىلى تۇرعىن ءۇيدى كرەديتتەۋ جۇيەسى قۇرىلىپ، قۇرىلىس نورمالارىنا ساي كەلەتىن تۇرعىن ۇيلەرگە ءتيىمدى شارتتار ۇسىنىلدى. قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قۇرىلىس سالۋشى تەكسەرۋدىڭ بىرنەشە كەزەڭىنەن ءوتۋى ءتيىس بولدى.

ودان بولەك جاپون پروفەسسورى كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سايكەس، ەلدەگى سەيسميكالىق ستانسيالاردىڭ سانى شامامەن 150 دەن 4400 گە دەيىن ارتقان. بۇل جەرگىلىكتى بيلىكتەن ەگجەي-تەگجەيلى حابارلامالاردى كۇتپەستەن، سەيسميكالىق جاعداي تۋرالى جەدەل اقپارات الۋعا جانە جاعدايدى تەزىرەك باعالاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا قاراماستان، ساتورۋ نيشيكاۆا قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزگى العىشارتتارىنىڭ ءبىرى توتەنشە جاعدايلارعا دايىندىق مادەنيەتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ايتۋىنشا، ەگەر حالىق قاۋىپ تونگەن كەزدە قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگىن بىلمەسە، ءتىپتى ەڭ زاماناۋي ينجەنەرلىك شەشىمدەر قاۋىپسىزدىكتى ەتە المايدى.

ەسكە سالايىق، بيىل 1-قاراشادا جاپونيا جاعالاۋىندا ماگنيتۋداسى 6,1 بولاتىن جەر سىلكىنىسى تىركەلدى.