جەمقورلىقتى جوياتىن قۇرال: سيفرلىق تەڭگە ەكونوميكاعا قانداي مۇمكىندىك بەرەدى
استانا. KAZINFORM - قازاقستان ەكونوميكاسى سيفرلىق ترانسفورماتسيا كەزەڭىندە جاڭا قارجى قۇرالدارىن ەنگىزۋگە بەت بۇردى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ بيىلعى جولداۋىندا سيفرلىق تەڭگەنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانى سيفرلاندىرۋداعى ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ، ونىڭ تولىققاندى ەكوجۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى جەدەلدەتۋدى تاپسىردى. وسى ورايدا، Kazinform ءتىلشىسى سيفرلىق تەڭگەنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قانداي مۇمكىندىك بەرەتىنىن جانە قانداي تاۋەكەلدەر تۋدىراتىنىن ساراپشىلار پىكىرى نەگىزىندە تالداپ كوردى.
سيفرلىق تەڭگە قالاي جۇمىس ىستەيدى؟
سيفرلىق تەڭگە - ۇلتتىق بانك شىعاراتىن، قولما-قول جانە قولما-قولسىز اقشاعا قوسىمشا رەتىندە ەنگىزىلەتىن جاڭا تولەم قۇرالى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى - اقشانىڭ قوزعالىسى تولىق سيفرلىق فورماتتا قاداعالانادى. پرەزيدەنت بۇل جوبانى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردە، سونداي-اق ۇلتتىق حولدينگتەردىڭ قارجىسىن باسقارۋدا قولدانۋدى مىندەتتەدى. سونىمەن قاتار، سيفرلىق اكتيۆتەردىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ، ارنايى مەملەكەتتىك قور قۇرۋ ۇسىنىلدى. بۇل قور ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋعا جانە يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جول اشۋى ءتيىس.
ەلىمىزدە سيفرلىق تەڭگەنى ەنگىزۋگە ۇلتتىق بانك جاۋاپتى. بۇعان دەيىن ارنايى جول كارتاسى ازىرلەندى. ول قولما-قول اقشامەن دە، قولما-قولسىز تولەمدەرمەن دە قاتار جۇرەتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ءۇشىنشى ءتۇرى بولماق.
ۇلتتىق بانك باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، قازىرگى تاڭدا جۇيەگە 7 قارجى ۇيىمى قوسىلعان: ءىرى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر، «قازپوشتا»، سونداي-اق مەملەكەتتىك تولەمدەر مەن شوتتاردى جۇرگىزۋگە جاۋاپتى قارجى مينيسترلىگىنىڭ قازىناشىلىق كوميتەتى. بۇل ۇيىمدار سيفرلىق تەڭگەنى ءتۇرلى سالالارعا ەنگىزۋ ارقىلى ۇلتتىق قارجى جۇيەسىنىڭ جاڭا باعىتىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ءبىرقاتار پيلوتتىق جوبالار ىسكە قوسىلدى. جول قۇرىلىسى سالاسىندا قاراجاتتىڭ ماقساتتى جۇمسالۋى باقىلاندى. فەرمەرلەردى قولداۋ كەزىندە قارجى تەك مال مەن تەحنيكا ساتىپ الۋعا باعىتتالدى. سالىق تولەمدەرىندە ەسەپتىلىك جەڭىلدەتىلدى. ۇلتتىق قور قاراجاتى ەسەبىنەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار قارجىلاندىرىلدى. ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەگىنشە، سىناق بارىسىندا شامامەن 270 ميلليارد سيفرلىق تەڭگە اينالىمعا شىعارىلدى. بۇل قاراجات تولىق باقىلاۋدا بولىپ، تەك ماقساتتى تۇردە جۇمسالدى. 2024 -جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قارجى جوبالارى «تاڭبالانعان» سيفرلىق تەڭگە ارقىلى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. مۇنداي ءتاسىل قارجىنى ءتيىمدى جۇمساۋعا، جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋگە جول اشتى.
ساراپشىلار نە دەيدى؟
ەكونوميست باۋىرجان ىسقاق پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس سيفرلىق تەڭگەنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ءبىرقاتار ارتىقشىلىق بەرەتىنىن ايتادى.
- تولەمدەر جىلدام ءارى قاۋىپسىز بولادى، كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسى ازايادى، الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن مەملەكەتتىك قولداۋ تىكەلەي ازاماتتارعا جەتەدى. بۇعان قوسا، اۋىل-ايماقتارعا قارجى قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگى ارتادى، - دەدى ساراپشى.
ۇلتتىق بانكتىڭ ينۆەستيتسيالىق كورپوراتسياسى نەگىزىندە سيفرلىق اكتيۆتەردىڭ مەملەكەتتىك قورىن قۇرۋ ۇسىنىلعان. ەكونوميست ب. ىسقاق بۇل قور ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋعا، جاڭا تەحنولوگيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى.
- قازاقستاندى سيفرلىق قارجى نارىعىندا جەتەكشى ەل ەتۋگە ىقپال ەتەدى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك، مۇنداي قورلار از، كوپ مەملەكەتتەر ساقتىق تانىتىپ وتىر. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن بۇل قادام تەك ناقتى ەرەجەلەر مەن تاۋەكەلدەردى باسقارۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلگەن جاعدايدا ءتيىمدى بولادى، - دەپ تۇيىندەدى ول.
ەكونوميست ماقسات حالىق سيفرلىق تەڭگەنى ەنگىزۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن ايتىپ، ونىڭ ارتىقشىلىقتارىنا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى.
- جالپى، سيفرلىق تەڭگەنى ەنگىزۋ دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. الەم سولاي دامىپ جاتىر. سوندىقتان بىزدە دە بۇل باستامانىڭ قولعا الىنۋى ورىندى. ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى - ينتەرنەتتىڭ بولۋىن تالاپ ەتپەيدى. سونىمەن قاتار، ول كيبەرقاۋىپسىزدىگى جوعارى، سەبەبى بلوكچەين تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن. الەۋمەتتىك تولەمدەر ناقتى الەۋمەتتىك ءاميانعا اۋدارىلعان كەزدە ونىڭ تولىق سيفرلىق ءىزى قالادى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا دا ءاربىر تولەمنىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋعا بولادى. بۇل كولەڭكەلى ەكونوميكانى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەيدى ساراپشى.
سونداي-اق ول قوعامداعى الاڭداۋشىلىقتارعا توقتالدى:
- سيفرلىق تەڭگە اقشا ماسساسىن كوبەيتىپ، ينفلياتسياعا اسەر ەتە مە دەگەن سۇراقتار ءجيى قويىلدى. ءبىراق بۇل الاڭداۋشىلىق نەگىزسىز. سەبەبى سيفرلىق تەڭگە ارنايى توكەندىك نومىرلەرمەن شەكتەۋلى كولەمدە شىعارىلادى. ول كادىمگى ءبىزدىڭ بانك شوتتارىمىزداعى ەلەكتروندى تەڭگەگە ۇقساس، قاتار قولدانىلا بەرەدى، - دەيدى ول.
ماقسات حالىقتىڭ پىكىرىنشە، سيفرلىق اكتيۆتەردىڭ مەملەكەتتىك قورىن قۇرۋ كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەستىڭ ءتيىمدى تەتىگى بولماق:
- قولما-قول اقشا قانشالىقتى كوپ قولدانىلسا، كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دا، سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دا تاۋەكەلى سونشالىقتى ارتادى. سوندىقتان قاراجاتتىڭ سيفرلىق سيپاتقا يە بولۋى اقشا اينالىمىنىڭ مولدىرلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل تۇرعىدان مۇنداي قوردىڭ قۇرىلۋى قاجەت، - دەدى ساراپشى.
ەكونوميست كريپتوۆاليۋتانى تولىق تىيىم سالماي، زاڭ اياسىندا رەتتەۋدى ۇسىنادى.
- ەلىمىزدە ماينينگتىك كومپانيالار بولسىن، ءتىپتى بيتكويندارمەن جۇمىس ىستەۋ بولسىن - بارلىعىن زاڭداستىرۋ كەرەك. بۇدان تابىس تابىلسا، ول مەملەكەتكە سالىق رەتىندە تولەنۋى ءتيىس. بۇل جاعدايدا قازاقستان ۇتىلمايدى. ءبىراق كريپتوۆاليۋتانىڭ باعاسى قۇبىلمالى، سوندىقتان ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعى تومەن بولسا، شىعىنعا ۇشىراۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى الدىمەن حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەك، - دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.
الەم تاجىريبەسى
Atlantic Council ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ دەرەگىنشە، 2025 -جىلعى شىلدە ايىندا الەم بويىنشا 137 ەل مەن ۆاليۋتالىق وداق وبتسۆ (ورتالىق بانكتەردىڭ سيفرلىق ۆاليۋتالارى) جوباسىنا ءارتۇرلى دەڭگەيدە قاتىسىپ وتىر. بۇل - جاھاندىق ج ءى ءو-نىڭ %98 ىن قامتيدى. ال 2020 -جىلى مۇنداي ەلدەر سانى نەبارى 35 قانا ەدى. قازىردىڭ وزىندە 72 مەملەكەت زەرتتەۋ، پيلوتتىق جوبا نەمەسە تولىق ەنگىزۋ كەزەڭىندە تۇر.
باگام ارالدارى، يامايكا جانە نيگەريا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق سيفرلىق ۆاليۋتالارىن رەسمي تۇردە ەنگىزىپ ۇلگەردى.
قىتايدىڭ سيفرلىق يۋانى (e-CNY) - الەمدەگى ەڭ ءىرى پيلوتتىق جوبا. ونىڭ كولەمى 7 تريلليون يۋانعا (986 ميلليارد دوللار) جەتىپ، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، تۋريزم سياقتى سالالاردى قامتىپ وتىر. ءۇندىستاننىڭ سيفرلىق رۋپياسى دا تەز دامۋدا: 2025 -جىلعى ناۋرىزدا ونىڭ كولەمى ₹10,16 ميلليارد (122 ميلليون دوللار) بولىپ، ءبىر جىلدا %334 عا وسكەن.
ەۋروپالىق ورتالىق بانك 2023 -جىلى سيفرلىق ەۋروعا دايىندىق كەزەڭىن باستاعان. ال ا ق ش-تا 2025 -جىلى دونالد ترامپتىڭ جارلىعىمەن و ب س ۆ ازىرلەۋگە رەسمي تۇردە تىيىم سالىندى. بۇل - ازىرگە مۇنداي قادامعا بارعان جالعىز مەملەكەت. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاننىڭ سيفرلىق تەڭگەگە دەن قويۋى جاھاندىق قارجى نارىعىنىڭ دامۋ قارقىنىمەن ۇندەس كەلەدى. الايدا ءار ەلدە سيفرلىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ وزىنە ءتان ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
الەمنىڭ كوپتەگەن ورتالىق بانكتەرى سيفرلىق ۆاليۋتانى ءارتۇرلى ماقساتتا دامىتىپ جاتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى - قارجىلىق قىزمەتكە قولى جەتپەگەن ازاماتتارعا جاڭا مۇمكىندىك اشۋ، تولەم نارىعىندا باسەكەلەستىكتى كۇشەيتىپ، قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ، اقشا اۋدارىمدارىن جىلدام ءارى ارزان ەتۋ. سونىمەن قاتار، مۇنداي ۆاليۋتا قارجى اينالىمىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ، مەملەكەتكە اقشا-نەسيە جانە سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن ءتيىمدى جۇرگىزۋگە كومەكتەسەدى. ماسەلەن، باگام ارالدارى Sand Dollar سيفرلىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ ارقىلى شالعاي ايماقتارداعى حالىققا قارجىلىق قىزمەتتى قولجەتىمدى ەتكەن.
جالپى العاندا، سيفرلىق تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى - قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن ماڭىزدى باستاما. ول مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي، كولەڭكەلى ەكونوميكانى قىسقارتۋعا، حالىققا الەۋمەتتىك تولەمدەردى ءادىل جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك، مۇنداي جوبالاردىڭ تابىستى بولۋى ءۇشىن ەڭ باستىسى - قاۋىپسىزدىك پەن ازاماتتاردىڭ سەنىمىن قامتاماسىز ەتۋ.
اۆتور
ۆەنەرا جولامان قىزى
