فرانچايزينگ: ەل ەكونوميكاسىندا الەۋەتتى ءبىر بلوگ بوي تىكتەي الا ما
استانا. KAZINFORM - دامىعان ەلدەر ەكونوميكاسىندا الدەقاشان وزىندىك ورنىن العان فرانچايزينگ ءبىزدىڭ ەلدە سوڭعى 5 جىلدا عانا قانات جايىپ كەلەدى. ال زاڭنامامىزدا بۇل سالانى رەتتەيتىن نورما تۇگىلى «فرانشيزا» دەگەن تەرمين جوق.
بۇل كاسىپتىڭ دايىن ۇلگىسىن ساتۋشىنىڭ دا، ساتىپ الۋشىنىڭ دا قۇقىعى قورعالماعانىن بىلدىرەدى. ونداي ولقىلىقتى ادەتتە الاياقتار جاقسى پايدالانادى. ءبىزدىڭ ەلدە بۇل سالا قالاي دامىماق؟ ارنايى زاڭ قاشان قابىلدانادى؟ قازىرگى جاعدايدا فرانشيزا الۋدىڭ قانداي قاۋپى بار؟ Kazinform ءتىلشىسى تاقىرىپتى زەرتتەپ كوردى.
اجەلەر ۇستاعان زينگەر - العاشقى فرانشيزا
فرانشيزا - دايىن برەند اتىنان بيزنەس جۇرگىزۋ جانە ونىڭ بيزنەس ۇلگىسىن پايدالانۋ قۇقىعى. فرانشيزانى ساتۋعا نەگىزدەلگەن بيزنەستى فرانچايزينگ دەپ اتايدى. ال فرانشيزانى ساتىپ الۋشى - فرانچايزي، برەند يەسى - فرانچايزەر دەپ اتالادى.
فرانچايزينگ XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا ا ق ش- تا پايدا بولدى. 1851-جىلى امەريكالىق ونەرتاپقىش يسااك زينگەر تىگىن ماشيناسىن پاتەنتتەپ، كوپ كەشىكپەي ونى ساتۋ جانە جوندەۋ ءۇشىن ديستريبيۋتورلارمەن كەلىسىمشارت جاساستى. ءسويتىپ 1860-جىلى پاتشالىق رەسەيگە جەتكىزىلە باستادى، ال 1902-جىلى پودولسكىدە زاۋىتى اشىلدى. بۇل تىگىن ماشيناسى ءبىزدىڭ ەلدەگى ءبىراز ادامنىڭ كوزىنە وتتاي باسىلارى ءسوزسىز، سەبەبى ول قازاق دالاسىنا دا كەڭ تاراعان ەدى.
ال فرانچايزينگتىڭ قازىرگى تۇسىنىكتەگى ۇلگىسى، ياعني برەندپەن بىرگە بۇكىل بيزنەس جۇرگىزۋ جۇيەسىنىڭ، وندىرىستىك قۇپيالارى، ءمازىرى، قالا بەردى ديزاين- كودىنىڭ دا قوسا بەرىلۋى 1955 -جىلى رەي كروك نەگىزىن قالاعان McDonald’s كومپانياسىمەن بايلانىستى.
ال تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى قازاقستانداعى العاشقى فرانشيزا 1994-الماتىدا اشىلعان Coca-Cola زاۋىتى دەسەدى.
حاوس ءھام زاڭسىزدىق
فرانچايزينگ ارقىلى جەتكەن ءونىمدى، ياعني زينگەر تىگىن ماشيناسىن اجەلەرىمىزدىڭ اجەسى قولدانعانىن ەسكەرسەك، ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە ەكونوميكاداعى بۇل قۇبىلىس ەرتە ارالاسقان. وكىنىشكە قاراي، ونى جۇيەلەپ، قۇقىقتىق تۇرعىدا رەتتەپ، ارنايى زاڭ نورمالارىن ەنگىزۋ جاعى ەسكەرىلمەپتى.
- فرانچايزينگ سوڭعى 5 جىلدا قاتتى دامىپ جاتىر. ءبىراق بىزدەگى باستى قيىندىق - زاڭنىڭ السىزدىگى. فرانچايزي مەن فرانچايزەردىڭ اراسىنداعى قاتىناس زاڭمەن رەتتەلمەگەن. فرانشيزا ساتىپ الىپ، ول جۇرمەي قالسا دا، فرانشيزانى الۋشى ءتيىستى ستاندارتتى ساقتاماي، ءىس توقتاپ قالسا دا ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى، - دەيدى ورتالىق ازيا فرانچايزينگ قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى گۇلبانۋ مايعارينا.
سالاداعى ماسەلە مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا، زاڭناماداعى وسى كەمشىلىكتى پايدالانىپ، وتىرىك فرانشيزا ساتاتىندار دا كوبەيگەن.
- تاعى ءبىر ماسەلە - وتىرىك فرانشيزالاردىڭ كوپ ساتىلۋىنا قاتىستى. ءالى كاسىبىنەن پايدا كورمەگەن، ستاندارتتارى بەكىتىلمەگەن، جاڭا عانا باستالعان بيزنەستەر بولادى، سولاردىڭ ءوزى فرانشيزاسىن ساتىپ جاتىر. ونى ساتىپ العان ادامداردىڭ كاسىبى قايتا- قايتا جابىلىپ، اقشالارىن جوعالتىپ جاتىر.
«فرانشيزانى ىسكە قوسۋ» دەگەن قىزمەت بار. ونى جۇزەگە اسىراتىن بيزنەس فيرمالار بولادى. قاراپ وتىرساڭ، ولاردىڭ ناقتى كەڭسەسى دە جوق. ءوز بىلگەنىن ىستەيدى. ونىڭ قولىنان شىققان قۇجاتتى قاراساڭ بيزنەس جۇرگىزۋگە جارايتىن دۇنيە ەمەس.
فرانچايزينگ سالاسىندا وسىنداي حاوس بولىپ جاتىر، سونىڭ ءبارىن تارتىپكە كەلتىرۋ كەرەك، - دەيدى گۇلبانۋ مايعارينا.
بۇل ماسەلەدەن حالىق قالاۋلىلارى دا حاباردار. ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتىن ايتۋار قوشمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى فرانچايزەرلەر تەحنولوگيانى ەمەس، برەندتىڭ اتاۋىن عانا ساتۋعا اۋەس.
- بۇگىنگى تاڭدا فرانچايزينگكە قاتىستى سۇراقتار وتە كوپ. ونى قولداناتىن كاسىپكەرلەر از ەمەس، الايدا الاياقتار دا كوپ. كوبىنە كورشى ەلدەردىڭ جوبالارىن فرانشيزا رەتىندە ساتادى، ءبىراق ونىڭ ىشكى مازمۇنى بۇعان ساي ەمەس. ماسەلەسەن برەندتىڭ اتاۋىن عانا ساتادى، ال ىشكى پروتسەدۋرالارىن، ءتيىستى رەسەبىن، باسقا دا بەلگىلەۋلەرىن تولتىرمايدى.
فرانشيزانى ساتىپ العان ادام بەلگىلى ءبىر گارانتياعا يە بولۋى كەرەك. McDonald’s نە Starbucks اشقان ادام ولاردان تۇگەلدەي وقىپ شىعادى، ءتىپتى نانى مەن كوتلەتىن قايدان، قالاي الاتىنىنا دەيىن ءبىلىپ الادى. بىزدەگى فرانشيزالار، وكىنىشكە قاراي، ونداي ەمەس، ويتكەنى زاڭدا ونداي تالاپ جوق، - دەيدى ماجىلىسمەن.
جاپا شەككەن جاندار كوپ
ەلدە وسىنىڭ كەسىرىنەن وپىق جەپ جاتقان جاندار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى شىمكەنتتىك كاسىپكەر - ەلمان شاكيروۆ.
- 2024 -جىلى مەن چەبۋرەك جانە باسقا دا تاعامدار ساتاتىن كاسىپتىڭ فرانشيزاسىن ساتىپ الدىم. جارنامادا بۇل بيزنەس ءوز قۇنىن تەز ارادا اقتايتىنى، ءونىمنىڭ ساپالى ەكەنى، بارلىق بيزنەس- ۇدەرىستەر جولعا قويىلعانى جازىلعان. وعان ساي مەن 14 ميلليون تەڭگەدەي قارجى قۇيىپ، جارتى جىلدا بۇل شىعىندى اقتاپ، ارى قاراي پايدا كورە باستاۋىم كەرەك ەدى. اي سايىنعى پايدا 6 ميلليون تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن. بۇل مالىمەتتەردىڭ راستىعىنا سەندىم، سەبەبى فرانشيزا ساتۋشى ءوزىمنىڭ دوسىم بولعان ەدى. ءبىر جىل ىشىندە مەن ءتيىستى قارجىنى تولىق قۇيىپ، بارلىق قاجەتتى قۇرىلعىلاردى ساتىپ الدىم. ءال ىستى قوسقاندا ءبارى باسقاشا بولىپ شىقتى. ءونىم تولىق سەرتيفيكاتتالماعان، تاۋارلىق بەلگى بولمادى. ءىس جۇزىندە مەن 14 ەمەس، 36 ميلليون تەڭگە شىعىندادىم. شەگىنەرگە جول جوق ەدى، سەبەبى قوعامدىق تاماقتانۋ ورنىنىڭ جوندەۋ جۇمىسى جاسالعان، كوپتەگەن قوندىرعىلار ساتىپ الىنعان ەدى، - دەيدى ول.
كاسىپكەردە وسىنشا قارجى شىعىنداپ، اقىرى كاسىبىن اشقان سوڭ «ءىس ءجۇرىپ كەتسە دە يگى» دەگەن ءۇمىت بولعان. الايدا نىسان اشىلعان سوڭ شىعىن ودان سايىن ارتقان.
- رەسمي اشىلۋعا اقىرى جەتپەدىك، تەحنيكالىق تۇرعىدا عانا اشتىق. قىزمەتكەرلەردى جۇمىسقا الۋ جاعىنان دا ەش كومەك الا المادىق. 20 كۇن جۇمىس ىستەپ، تاعى 3 ميلليون تەڭگە شىعىن بولدى. جاعدايدى باعامداپ، وسىلاي ءارى قاراي دا كەتە بەرسە، بىلىققا ابدەن باتاتىنىمدى ءتۇسىندىم. سولاي ءىستى توقتاتىم. ءقازىر قارىزعا بەلشەدەن باتىپ وتىرمىن. ءوزىم اۋتيست بالالاردىڭ اكەسىمىن. ەكى بالامدا دا سونداي دياگنوز بار، - دەيدى الدانعان كاسىپكەر.
ەلمان شاكيروۆ بۇل سالادا ءوز قۇقىعىن قورعايتىن زاڭ نورمالارى جوقتىعىن كەش ءبىلىپتى. بۇگىندە ءول دال وسى فرانچايزەردەن فرانشيزا الىپ، ءىسى جۇرمەگەن ءوزى سەكىلدى بىرنەشە كاسىپكەردى تاۋىپ العان. ەندى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شاعىم تۇسىرمەك. وندا دا شىعىندى تولىق قايتارۋدى ەمەس، ءبىر بولىگىن عانا وتەۋدى سۇراپ ارىزدانادى. سەبەبى قازىرگى زاڭنامادا ءىس جۇرمەي قالعان جاعدايدا فرانچايزەرگە ناقتى ءبىر مىندەتتەر جۇكتەلمەيدى، جاۋاپكەرشىلىك تەك فرانچايزيدە.
زاڭ جوباسى ازىرلەندى
دەيتۇرعانمەن، بۇل سالاعا جاناشىر جاندار دا جوق ەمەس. ورتالىق ازيا فرانچايزينگ قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى گۇلبانۋ مايعارينانىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە وسى ولقىلىقتاردىڭ كوپشىلىگىن جوياتىن زاڭ جوباسى ازىرلەنگەن.
- ءبىز مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىلعان زاڭنامالىق وزگەرىستەردە قانداي نورمالار، قانداي زاڭدار كەرەگىن ءبارىن كورسەتىپ بەردىك. بۇل سالادا جۇمىس ەندى-ەندى باستالىپ جاتىر. ءبىرىنشى، قازىرگى زاڭنامادا فرانچايزينگ دەگەن ءسوز دە جوق. ەكىنشى، ە ق ج ج (و ك ە د) جوق، سوسىن ەشقانداي مينيسترلىككە قارامايمىز. سوندىقتان ءبىز ءوز ماسەلەمىزبەن قاي ۆەدومستۆوعا جۇگىنەرىمىزدى بىلمەيمىز. قازىر ءبىزدىڭ ءۇنىمىزدى بيلىككە جەتكىزۋگە «رەسپۋبليكا» پارتياسى مەن «اتامەكەن» ۇ ك پ كومەكتەسىپ جاتىر، - دەدى ول.
وسى ۇسىنىستاردىڭ ءبارى ءساتتى ەنگىزىلىپ، ءتيىستى تالقىلاۋلار ۋاقىتىمەن وتسە، زاڭ جوباسى ماجىلىستە قارالادى.
- 2024 -جىلدان باستاپ «رەسپۋبليكا» پارتياسى ورتالىق ازيا فرانچايزينگ قاۋىمداستىعىمەن بىرەسە وتىرىپ، ەلىمىزدە فرانشيزانى دامىتۋ، فرانچايزيلەردى قولداۋ جونىندەگى زاڭنامانىڭ باستاماشىسى بولدى… ءبىز قازىر وسى سالانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەردى ەنگىزۋدى ۇسىندىق. قازىگى ساتتە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىندا جاتىر، سودان كەيىن ءار مينيسترلىك ءوز كوزقاراسىن بىلدىرەدى. وسىلاي كەلىسىلىپ، كەيىننەن ءماجىلىس قاراۋىنا تۇسەدى، - دەيدى ايتۋار قوشمامبەتوۆ.
بروكەرلەر پايدا بولادى
زاڭ جولباسىن ازىرلەۋشىلەر فرانچايزينگ سالاسىنا الەمدىك تاجىريبەدە بار تاسىلدەردى اكەلمەك. سونىڭ ءبىرى - بروكەر قىزمەتى.
- فرانچايزينگ سالاسىنا ءبىز ارنايى مامانداردى ەنگىزبەكشىمىز. ول — بروكەر دەپ اتالادى. مىسالى پاتەر ساتىپ الار كەزدە ءبىز ريەلتورعا بارامىز. ول پاتەردى تەكسەرىپ، ونىڭ زاڭدى مەنشىگى ەكەنىن انىقتاپ بەرەدى. سودان كەيىن عانا كەلىسىمشارت جاسالادى. ءدال سول سەكىلدى بروكەردىڭ مىندەتى - ەكى تاراپقا دا زاڭگەر رەتىندە كومەك بەرۋ. بروكەر فرانشيزانىڭ بۇكىل پاكەتىن تۇگەندەپ، تەكسەرىپ بەرەدى. بۇل ءبىزدىڭ ۇسىنىس. بروكەردىڭ زاڭنان، ەكونوميكادان ءبىلىمى بولۋى قاجەت، - دەيدى دەپۋتات.
ونىڭ ايتۋىنشا، ءقازىر ەلىمىزدە دايىن بروكەرلەر جوق، ءبىراق الەمدەگى ۇزدىك تاجىريبەلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ، جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنايى باعدارلاما ەنگىزىلمەك. وسىلايشا ەلىمىزدە سۋ جاڭا ماماندىق يەلەرى - بروكەرلەر دايارلانادى.
ال گۇلبانۋ مايعارينا ءار بروكەر ءوزىنىڭ سالاسىنا بەيىمدەلگەن، ءوز تاۋاشاسىن جاقسى بىلەتىن مامان بولۋى كەرەگىن ايتادى.
- فرانچايزينگكە نەگىزىنەن 200 دەي تاۋاشا كىرەدى. سونىڭ ءاربىرىنىڭ ءوزىنىڭ ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبى بار. ءبىزدىڭ ەنگىزگەن ءبىرىنشى ۇسىنىسىمىز - وسى سالالاردا فرانشيزانى ىسكە قوسۋمەن كەز كەلگەن ادام اينالىسپاي، ليتسەنزياسى بار بروكەرلەر عانا اينالىسۋىن زاڭداستىرۋعا قاتىستى. سەبەبى بەلگىلى ءبىر تاۋاشانى بىلەتىن ادام عانا سوعان قاتىستى فرانشيزا جۇمىسىنا ارالاسۋى كەرەك، - دەدى ول.
«تيپتىك كەلىسىم» ۇعىمى ەنەدى
ودان بولەك، بيزنەس ۇلگىسىن ساتۋشى مەن الۋشىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىمگە قۇقىقتىق ستاتۋس بەرىلەتىن بولادى.
- ءبىز فرانشيزا ساتۋشى مەن الۋشىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىمشارتتى «تيپتىك كەلىسىمشارت» دەپ اتاپ، رەتتەپ، زاڭعا ەنگىزبەكشىمىز. بۇل كەلىسىمشارتتا قانداي تالاپتار مىندەتتى تۇردە بولۋى كەرەكتىگى زاڭمەن بەكىتىلەدى. سوندا ەكى تاراپتىڭ دا قۇقىعى قورعالادى. ەرتەڭ ساتۋشى كەيبىر مالىمەتتەردى، مىسالى بەلگىلى ءبىر شيكىزاتتىڭ سۋمماسىن كورسەتپەي كەتسە، ءول ۇشىن جاۋاپ بەرەدى. قازىرگى كەزدە ونداي كەمشىلىكتەر بولىپ جاتىر جانە ونى زاڭ رەتتەي المايدى. اقشا سالىپ جاتقان كاسىپەر دە، الىپ جاتقان كاسىپكەر دە بىر-ءبىرىن الداماۋى كەرەك. سوندا بولاشاقتا ولارعا مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى، بانكتەن كرەديت بەرۋ ارقىلى قولداۋ كورسەتە الامىز. مىسالى جاس كاسىپكەر فرانشيزا الماقشىمىن دەپ بانككە جۇگىنىپ، كرەديت الا الاتىن بولادى. ءقازىر ونداي جوق، - دەدى ايتۋار قوشمامبەتوۆ.
شەتەلدىك فرانشيزالاردى تىركەۋ زاڭمەن مىندەتتەلەدى
سونداي-اق زاڭ جوباسىندا كورشى ەلدەردەن كەلگەن فرانشيزالاردى ەلدە تىركەۋ مىندەتى ەنگىزىلىپ جاتىر.
- ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ءبىر فرانشيزا كەلگەن كەزدە بىردەن تىركەلۋى ءتيىس. ادىلەت ورگاندارىندا ونداي رەەستەر بار. الايدا بىزدەگى فرانشيزالاردىڭ باسىم بولىگى وعان تىركەلمەيدى، سەبەبى ونى تىركەمەسەڭ ەشقانداي جاۋاپقا تارتىلمايسىڭ. وسى ولقىلىقتى الاياقتار ەركىن قولدانىپ ءجۇر… بۇدان كەيىن فرانشيزانى تىركەمەگەن جاعدايدا، جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن نورما ۇسىنىپ جاتىرمىز. ويتكەنى جاۋاپكەرشىلىك بولماعاندىقتان الاياقتار فرانشيزانى تىركەمەي، ادامداردى الداپ كەتەدى، - دەدى حالىق قالاۋلىسى.
ورتالىق ازيا فرانچايزينگ قاۋىمداستىعى ءتوراعاسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل تىركەۋگە تۇرۋ ءۇشىن شەتەلدىك فرانشيزا تولىق تەكسەرۋدەن ءوتۋى كەرەك بولادى.
- شەتەلدىك فرانشيزالاردىڭ ەلدە تىركەلۋىن دە رەتتەمەكپىز. ولار قازىر ەمىن-ەركىن كەلىپ، فرانشيزاسىن ساتىپ جاتىر. ءبىر كۇنى ەلدەن كەتىپ قالسا دا ەشكىم ەشتەڭە دەي المايدى. مىسالى مەن ا ق ش- قا بارىپ فرانشيزا ساتام دەسەم، 1,5 جىل جۇمىس ىستەپ، ليتسەنزيا الىپ، قارجىلىق مودەلىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەيمىن. سوسىن بارىپ ماعان فرانشيزانى ساتۋعا رۇقساتتايتىن قۇجات بەرەدى. ال قازاقستاندا قازىر فرانشيزانى ج ك، ج ش س اشىپ قانا ساتا بەرۋگە بولادى.
ەكىنشى ءبىر ۇسىنىسىمىز - فرانشيزالار رەەسترىن قۇرۋ. مىنا جوبانىڭ قارجىلىق مودەلى دۇرىس، ونىڭ كومانداسى، ءتارتىبى بار، ونىڭ ءجۇرىپ كەتۋ ىقتيمالدىعى جوعارى دەگەن انىقتاما بەرەتىن رەەستر كەرەك. سول كەزدە ينۆەستور اقشاسىن تەكسەرىلگەن فرانشيزاعا قۇيادى. ءال قازىر كەز كەلگەن ادام جارناما بەرىپ، ساتىپ جاتىر. ال ينۆەستورلار بولسا، فرانشيزانى قالاي تەكسەرۋ كەرەگىن بىلمەيدى. ونىڭ پايدا اكەلەتىنىن نە اكەلمەيتىنىن انىقتاي المايدى. ماعان وپىق جەگەن كاسىپكەرلەر كوپ حابارلاسادى، كەلىسىمشارتىن قاراساڭ 20، 30، 100 ميلليون تەڭگەگە دەيىن سالىپ، كۇيىپ كەتكەن. ايتايىن دەسە NDE دەگەن كەلىسىمگە قول قويىپ قويعان، ياعني 3 جىلدىڭ ىشىندە بۇل فرانشيزا جايلى ەشتەمە ايتۋعا بولمايدى. ويتسە، ۇلكەن ايىپپۇل ارقالايدى. وسى اپتانىڭ وزىندە 5-6 اداممەن سويلەستىم، ماسەلەنى اشىپ ايتايىق، كوپشىلىككە كورسەتەيىك دەسەك، ءبارى قورقادى، - دەيدى گۇلبانۋ مايعارينا.
***
فرانچايزينگ - بيزنەستى ماسشتابتاۋ، تاراتۋ، جەلىسىن قۇرۋ ءتاسىلى. كاسىپكەر ءوز ءىسىنىڭ بىرنەشە نۇكتەسىن اشقاننان كەيىن ارى قاراي فيزيكالىق تۇرعىدا كۇشى جەتپەي قالۋى مۇمكىن. ال فرانشيزانىڭ ارقاسىندا مىڭداعان نۇكتە اشۋعا بولادى. ونى الەمدىك McDonald’s, Starbucks سەكىلدى جەلىلەر ايقىن كورسەتىپ وتىر. ولاردىڭ دۇنيەجۇزى بويىنشا 4-5 مىڭ نۇكتەسى بار.
فرانچايزينگتەن ا ق ش ەكونوميكاسىنا جىلىنا 1 تريلليون دوللارعا جۋىق پايدا تۇسەدى. بۇل دەگەنىڭىز جالپى ىشكى ءونىمنىڭ (ج ءى ءو) باقانداي 4 پايىزى. سوندىقتان بۇل سالانى ءبىزدىڭ ەلدە دامىتۋ، قۇقىقتىق پلاتفورماسىن بەكىتۋ - زامان تالابى.
ەربول جانات
