ءجۇرسىن ەرمان، اقىن: وتتى دا جىگەرلى شاعىم ايتىس ونەرىندە ءوتتى

ءسوز ونەرىنىڭ ساردارى ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت بويى ايتىس ونەرىنىڭ جاندانۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسا ءبىلدى. تاياۋدا اقىننىڭ ءدال تۋعان كۇنىندە اعامىزدىڭ شاڭىراعىنا ارنايى جول ءتۇستى. جەتپىستىڭ بەل ورتاسىنا كەلگەن قازاق رۋحانياتىنىڭ كورنەكتى وكىلىن مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ، سۇبەلى سۇحبات قۇرىپ قايتتىق. سۇحبات بارىسىندا اقىن ساۋلەلى عۇمىرىنداعى قۋانىشى مەن وكىنىشى، ومىردەن وتكەن دوستارى تۋرالى جان-سىرىن اقتاردى.

- ءجۇرسىن اعا، ولەڭ دەيتىن ولكەدە ءومىر سۇرگەنىڭىزگە كوپ بولدى. ولەڭ ءسىزدى تاپتى ما، ءسىز ولەڭدى ىزدەدىڭىز بە؟

- ولەڭ مەنى تاپقان جوق، مەن ولەڭدى تاپقان جوقپىن. اقىندىق - ادام بالاسىنا قۇدايدان بەرىلەتىن، اسپاننان تۇسكەن عايىپ ونەر. سول ونەر مەنىڭ دە باسىما قونىپتى.

- «اقىن بوپ ءومىر كەشۋ وڭاي دەيمىسىڭ، قاراعىم، اۋزىندا ءجۇرۋ سىزداعان اۋىر جارانىڭ» دەيدى تولەگەن اقىن. ءسىز ءۇشىن اقىن بولۋ دەگەن نە؟

- اقىن بولۋ - جۇرەكتە تۋعان جان سىرىڭدى ەلگە ءبولىسۋ. مۇمكىندىگىڭ بولسا بارىڭدى اشىپ ايتۋ، حالىققا جەتكىزۋ دەپ بىلەمىن. اقىندىق دەگەن ودان باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. تولەگەننىڭ دە، مۇقاعاليدىڭ دا، قاسىمنىڭ دا اقىندىق قاعيداسى وسى عوي دەپ ويلايمىن. ءوزىم دە سول جولدامىن. اقىن بولۋدىڭ نەگىزگى ميسسياسى - ىشىڭدە جينالعان وي-پىكىردى، جۇرەگىڭدى مازالاعان سەزىمدەردى حالقىڭا جەتكىزۋ، سول ارقىلى رۋحاني ۇندەستىك تابۋ.

- قالامگەر ساياساتتان بولەك ءومىر كەشە الا ما؟

- كەشەدى. قازىر مەنىڭ ساياساتپەن شارۋام جوق. الايدا ەل ىشىندە بولىپ جاتقان ساياسي ۇدەرىستەن تىس قالماي، نازارىمدا ۇستايمىن. قازىرگى ۋاقىتتا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا بايلانىستى قوعامدىق پىكىرتالاس قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇل جاعدايدىڭ ءبارىن ءجىتى باقىلاپ وتىرامىن. وسىنداي ساياسي وقيعالارعا قاتىستى مەنىڭ دە ءوز پىكىرىم بار. ءبىراق ونىڭ بارلىعىن ايتىپ، جۇرتقا جاريا ەتپەيمىن.

ايتىس ونەرى مەنەن كوپ نارسەنى الىپ قويدى

- «ايتىستى تىرىلتەمىن دەپ ءجۇرىپ، ءوزىم ولۋگە اينالىپپىن» دەگەن ەدىڭىز. عۇمىرىڭىزدىڭ كوپ ۋاقىتىن ايتىسقا ارنادىڭىز. بۇل ونەر سىزگە نە بەردى؟

- ءيا، ايتىلعان سوزدە شىندىق بار. ايتىس ونەرى مەنەن كوپ نارسەنى الىپ قويدى. التىن ۋاقىتىم، وتتى دا جىگەرلى شاعىم وسى جولدا ءوتتى. سول سەبەپتى ءبىراز ۋاقىت ولەڭنەن شەت قالعانىم دا راس. وسى جاعدايىم ءۇشىن وكىنەمىن. ءبىرشاما ۋاقىت بويى كوپ دۇنيە جازىلماي قالدى. دەگەنمەن تاعدىردىڭ بەرگەنىنە شۇكىر ەتەمىن، وسىعان دا تاۋبە دەيمىن.

- «جالاڭ اياق جار كەشىپ ءجۇرىپ»، ايتىستى ءتىرىلتتىڭىز. وسى ونەردى قولعا العان كەزدە الدىڭىزدا قانداي ماقسات تۇردى؟

- مەن ايتىس ونەرىن سوناۋ 1974 -جىلى باستادىم. سودان بەرى ارادا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت زۋلاپ ءوتىپتى. بۇل ونەردى قولعا العان كەزدە الدىمىزدا تۇرعان نەگىزگى ماقسات - اقسۇيەك ونەردى ءتىرىلتۋ، قازاقتىڭ شاپان كيگەن ءوز ولەڭىن شەكپەن كيگىزىپ وزىنە قايتارۋ ەدى. سول ارقىلى ۇلتتىق رۋحتى كوتەرىپ، ەلدىك مۇراتتاردى ناسيحاتتاۋعا كۇش سالدىق. بار عۇمىرىمنىڭ ەلەۋلى بولىگى وسى جولمەن ساباقتاسىپ جاتىر. ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت بويى سول ماقساتقا جەتۋ جولىندا قىزمەت ەتتىم.

- ماناپ كوكەنوۆ، تاۋشەن ءابۋوۆا، اسەلحان قالىبەكوۆا، قونىسباي ءابىل، ەرىك اسقاروۆ، ءازىمباي جانقۇليەۆ... ايتىس ونەرىندە ءىزى قالعان تاعى كىمدەردى جوعالتتىق؟

- نەگىزگى ادامدار ءوزىڭىز اتاپ وتكەن سول ەسىمدەر عوي. تابيعي ايتىستىڭ ۇلگىسىن كورسەتە بىلگەن اسەلحان قالىبەكوۆا، تاۋشەن ءابۋوۆا، قونىسباي ءابىل سىندى ءىرى تۇلعالارىمىزدى قازىر ساعىنىشپەن ەسكە الامىز. كەزىندە كوپباي وماروۆ دەگەن تالانتتى اقىن بولدى. كەيىن تاشكەنتتە ءجۇرىپ، 60 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ءاسيانىڭ ماقامى، قالىبەكوۆانىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزگەشە دارىنى، قونىسبايدىڭ شىندىقتى تۋ ەتكەن جىرلارى حالىقتىڭ جادىندا قالۋعا ءتيىس. ولاردىڭ ءارقايسىسى ايتىس ونەرىنە جاڭالىق اكەلىپ، كونە ءداستۇر مەن جاڭا زاماننىڭ اراسىن جالعاعان ءىرى تالانتتار بولدى.

- «باتپاقتاپ تورعايعا بارىپ، باتپاقتاپ ورالعا بارىپ اقىن ىزدەپ جۇرگەنىمدە ايتىستىڭ ەشكىمگە قاجەتى جوق ەدى. بۇگىندە بۇعان ەگە بولاتىندار تابىلدى» دەگەن ەدىڭىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا. قازىر دە سول پىكىردەسىز بە؟

- قازىر بۇل پىكىرىمنەن اينىدىم. مەنىڭ باتپاق كەشىپ، اقىن ىزدەپ جۇرگەنىم 1984 -جىلدىڭ كوكتەمى بولاتىن. باتپاقتاپ تورعايعا دا، ورالعا دا باردىم. ال قازىر ايتىس ونەرىنە بەت بۇرعان جاستار شەت- شەتىنەن وزدەرى كەلە جاتىر. اسىرەسە، ستۋدەنتتەر، اسپيرانتتار ايتىستى وزدەرى ىزدەپ كەلەتىن بولعان. بۇرىن مەن ولاردى ىزدەسەم، ەندى ولار مەنى ىزدەپ كەلەدى. ايىرماشىلىق وسىدان-اق اڭعارىلادى.

ءبىر جاماننىڭ ءبىر جاقسىسى بولادى

- ايتىس دەپ ءجۇرىپ، شىعارماشىلىعىڭىز سىرت قالىپ قويمادى ما؟

- شىعارماشىلىعىم سىرت قالىپ قويعانى راس. شىنىندا ايتىس كوپ ۋاقىتىمدى الىپ قويدى. وسى ءۇشىن وكىنگەنىممەن، ءبىراق بۇل - حالىققا قىزمەت ەتەتىن ونەر. ايتىس ونەرى جەكە شىعارماشىلىعىما كوپ زيانىن تيگىزگەنىمەن، حالىققا پايداسىن بەرىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ءبىر جاماننىڭ ءبىر جاقسىسى بولادى ەمەس پە؟!

- ومىردە بىرگە جۇرگەن دوستارىڭىزدىڭ دا شەتى ىدىراپ جاتىر. اسىرەسە، «نەساعانىڭ قايعىسى جانىما قاتتى باتتى» دەگەن ەدىڭىز. دوستىق دەگەن ۇعىم قانداي بولۋى كەرەك؟ ءسىزدىڭ جان اياسپاس دوستارىڭىز كىم ەدى؟

- كىممەن ءومىر سۇرسەڭ، ءوزىڭ دە سونداي بولاسىڭ. وكىنىشكە قاراي، تالاي اياۋلى دوستارىم بۇل دۇنيەدەن ءوتتى. ەڭ جاقىن دوسىم نەسىپبەك ايت ۇلى ەدى. ول - قازاقتىڭ سۇراپىل تالانتتى اقىنى بولعان. ودان بولەك، پروفەسسور اسقار ەگەۋبايەۆ، نامازالى وماشەۆ، «اتاعى جوق اكادەميك» تۇرسىن جۇرتباي، قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان جانبولات اۋپبايەۆ سياقتى ازاماتتار بار. مەنىڭ دوستارىم وسى كىسىلەر ەدى. اينالاڭداعى دوستارىڭ قانداي بولسا، ءوزىڭ دە سوعان ۇقساي باستايسىڭ. بۇل دوستىققا ەشتەڭە دە جەتپەيدى.

- ەلىمىزدە ناعىز ايتىس ونەرىنىڭ مەكتەبى قالىپتاستى دەپ ايتا الامىز با؟

- ءيا، قالىپتاستى دەپ ايتا الامىن. بۇلاي دەۋگە تولىق نەگىز بار. ونىڭ بىردەن-ءبىر كورسەتكىشى - قازىر بارلىق وبلىستا ايتىس وداعىنىڭ فيليالى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستاننىڭ ءبىرشاما وبلىسىندا ايتىس ونەرىنىڭ مەكتەبى اشىلعان. ورال وڭىرىندەگى جىمپيتىدا ءجۇرسىن ەرمان اتىنداعى اقىندار مەكتەبى بار بولسا، قىزىلجاردا ەرىك اسقاروۆ اتىنداعى جاس اقىندار مەكتەبى تالاپتى بالالاردى تاربيەلەپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە، وسىنىڭ بارلىعى ايتىس ونەرىنىڭ جەتىستىگى دەۋگە بولادى.

قازىر ايتىسقا قۋاتتى، قارىمدى جاستار كەلىپ جاتىر

- قازىر ايتىس ونەرىندە جاڭا بۋىن قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. وسى ءبىر ۇلتتىق ونەرگە دەن قويعان جاس تولقىننىڭ ىزدەنىسىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟

- بۇگىنگى بۋىنعا كوڭىلىم تولادى. قازىر ايتىس ونەرىنە قۋاتتى، قارىمدى جاستار كەلىپ جاتىر. ءبىر تولقىندى ءبىر تولقىن قۋىپ، بىرىنەن-ءبىرى اسىپ تۇسەتىن نەبىر دارىندى اقىندار كوپتەپ كەلە باستادى. وسىنداي تالانتتاردىڭ ارقاسىندا قازاق ايتىس ونەرىنىڭ دارياسى تولىسىپ، كەمەلدەنە تۇسپەك. ماسەلەن، قىزىلوردادان شىققان ورىنباسار دەگەن جىگىت اۋەلدە جىرشى، تەرمەشى بولىپ شىقسا، قازىر ايتىستىڭ الدىڭعى شەبىنە شىقتى. بۇدان وزگە نۇربول جاۋىنبايەۆ اتتى اقتوبەلىك اقىننىڭ ونەرى قانداي تاماشا؟! ايتىس ونەرىنە كەلىپ جاتقان بۇگىنگى جاستاردىڭ اياق الىسى قۋانتادى.

- سول ءبىر بۋىننىڭ اراسىنان ايتىس ونەرىندە قارىم-قابىلەتىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن، ورامدى ويلارىمەن كورەرمەنگە قۋات بەرەتىن قانداي ەسىمدەردى اتار ەدىڭىز؟

- قايسىبىرىن ايتايىن؟.. ونىڭ ءبىرىن اتاسام، ءبىرى قالىپ قويادى. دەگەنمەن قازىرگى قازاق ايتىس ونەرىنىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان - مۇحتار نيازوۆ. سونىمەن بىرگە ەلۋگە اياق باسقالى وتىرعان تۇركىستاندىق بەكارىس شويبەكوۆ بار. ولار ايتىس ونەرىنە جاڭالىق اكەلدى، اكەلىپ تە جاتىر.

سىرلاسىم دا، مۇڭداسىم دا - ولەڭ

- بۇگىنگى ايتىس ونەرى قوعامدا بولىپ جاتقان تۇيىتكىلدەرگە قانشالىقتى ءۇن قوسىپ وتىر؟

- نەگىزىنەن، ايتىس ونەرىنىڭ قامتىمايتىن تاقىرىبى جوق. قوعامدا قانداي قۇبىلىستار بولسا، سونىڭ بارىنە ايتىس ءۇن قاتىپ كەلە جاتىر. ايتىس كەزىندە ءبىز قوزعايتىن تاقىرىپتار دا سول ەل ومىرىندە بولىپ جاتقان وقيعالاردان تۋىندايدى. ايتىسكەرلەر ەش بوياماسىز، اعاتتىعى مەن ارتىق-كەمى جوق كۇردەلى ماسەلەلەردى باتىل قوزعاپ ءجۇر.

- اقىنداردىڭ كوبى «سىرلاسىم دا، مۇڭداسىم دا - ولەڭ» دەيدى. ءسىز شە؟ كىمگە سىر ايتاسىز؟

- مەنىڭ دە سىرلاسىم دا، مۇڭداسىم دا - ولەڭ. مەنىڭ ەڭ ۇلكەن دوسىم - اباي. ءار ءسوزىن سالماقتاپ، ءاربىر ويىمدى سول اباي ارقىلى تەكسەرەمىن. ودان ارتىق دوس بولا ما؟ !

حالىققا رۋحاني ازىق سىيلاۋ جولىندا ەڭبەك ەتتىم

- ءجۇرسىن اعا، بۇگىن جەتپىستىڭ بەل ورتاسىنا قادام باسىپ وتىرسىز. جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتى ارتقا شەگەرگەن ءومىر جولىڭىزعا قاراپ نەندەي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

- اۋزىنان تۇسپەيتىن تەمەكىسى،

مەن ەكەنمىن بۇگىنگى كونە كىسى.

ءبىر جانمىن باسقالاردان بولەك ءىسى،

تۋعان كۇنىم اقپاننىڭ 12 سى...

ارتىما كوز سالسام، وكىنەتىن دۇنيە كوپ. «اتتەگەن-اي» دەگىزگەن ساتتەر دە از بولعان جوق. ونىڭ قايسىبىرىن ايتايىن؟! ءبىراق پايعامباردىڭ «وتكەن ىسكە وكىنبە» دەگەن ءحاديسى بار. سوندىقتان بارلىق جاعدايعا ۇمىتپەن قاراعان ءجون. مەن مۇمكىندىگىنشە قولىمنان كەلگەنىن جاسادىم. حالىققا رۋحاني ازىق سىيلاۋ جولىندا ەڭبەك ەتتىم. سول ءۇشىن ەش وكىنبەيمىن. ءبىر ادامنىڭ عۇمىرىنا جەتەتىن قۋانىش پەن قيىندىقتى، بەينەت پەن باقىتتى قاتار باستان كەشىرىپ وتىرمىن.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت! عۇمىرلى بولىڭىز!

سۇحباتتاسقان

گۇلزينا بەكتاس،

التىناي باۋىرجان قىزى

aikyn.kz