ءشامشى قالداياقوۆ ومىرىنەن قىزىقتى دەرەكتەر

ءشامشى قالداياقوۆ 1930 -جىلدىڭ 15-تامىزىندا قازىرگى تۇركىستان وبلىسى وتىرار اۋدانى ءشاۋىلدىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى قالداياق (شىن اتى - ءاناپيا) ۇل تۋسا ءجامشيد پاتشانىڭ اتىن قويام دەپ جۇرگەندە ءتۇس كورەدى. تۇسىندە ۇلىنىڭ ايدىن كولدە اققۋ قۇس بولىپ ءجۇزىپ جۇرگەنىن كورىپ، جاقسىعا جوريدى.

سوزاقتىڭ توي-دۋمانىنىڭ كوركى دە قالداياق پەن ساقىپجامال ەدى. ولار اۋەلەتىپ ءان سالعاندا جيىلعان جۇرت بىرگە قوسىلىپ، ورتاق قۋانىشتىڭ كورىگىن قىزدىراتىن. ءوز كەزىندە ءشادى تورەنىڭ ۇستاحاناسى بولعان جەردە قالداياق اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەت قۇرال-سايمانداردى جاساپ، شەبەرلىگىمەن اۋىلداستارىنىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنگەن جان ەدى.

ءسويتىپ، ايى-كۇنى جەتىپ ساقىپجامال بوسانىپ، ءسابي جارىق دۇنيەگە كەلىپ ەسىمىن ءجامشيت قويادى. بالا اناسىنىڭ ءالديىن تىڭداماسا ۇيىقتامايدى. اناسى ەستايدىڭ «قورلانىن» ىڭىلداپ ايتىپ وتىرىپ تەربەتكەننەن بە، ءشامشىنىڭ ءومىر بويى ءسۇيىپ ايتاتىن ءانى «قورلان» بولىپتى...

ءشامشى مەكتەپ جاسىندا اكەسىنىڭ دومبىراسىن ۇستاپ، سىرنايىن تارتىپ ءجۇردى. اۋىلعا كەلگەن سىگان جىگىتىنەن ماندولينا ساتىپ الدى. بالا كەزىنەن اكەسىنىڭ اپەرگەن پاتيفونىنان كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ جۇرەك تولقىتىپ، سەزىم تەربەيتىن كۇمىس داۋىسىن تىڭداپ، جانى جادىرادى. قولىنا ماندوليناسىن الىپ سول اۋەنگە ىلەستى. ەستىگەن سايىن بويى بالقىدى. ءسويتىپ، لاتيف حاميديدىڭ «بۇلبۇل» ءانىن مەكتەپپەن قوشتاسۋ كەشىندە ماندولينامەن ورىنداپ، اۋىلداستارىنىڭ الدىندا مەرەيى ءوستى.

ءشامشى بىردەن ونەر جولىنا تۇسكەن جوق. اۋەلى قاپلانبەكتەگى زووۆەتتەحنيكۋمدى بىتىرسە، كەيىن ساحاليندەگى اسكەري ۋچيليشەنى، ەلگە كەلگەن سوڭ تاشكەنت قالاسىنداعى حامزا نيازي اتىنداعى مۋزىكا ۋچيليشەسىن، سودان سوڭ قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياسىنىڭ كومپوزيتورلار دايىندايتىن فاكۋلتەتىندە وقىعان.

الدەبىر سەبەپتەرمەن ءشامشى ديپلوم الا الماي قالعاندىقتان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اۋەسقوي سازگەرلەر قاتارىندا ءجۇردى. ء شامشى قالداياقوۆ كونسەرۆاتوريادان بىرنەشە رەت شىعارىلدى. كەيىننەن قايتا وقۋعا قابىلدانعىسى كەلگەنىمەن ەشتەڭە شىقپادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءشامشى س. م. كيروۆ اتىنداعى قاز م ۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ەكى كۋرسىندا ءبىلىم الدى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاعى وعان قايتىس بولاردان ەكى اي بۇرىن - 1991 -جىلى بەرىلدى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا كومپوزيتور قاتتى اۋىرىپ، اۋرۋحانادا جاتتى، وعان ارىپتەستەرى ءجيى باراتىن.

كومپوزيتوردىڭ زامانداستارى سول كۇندەرى وعان اسەت بەيسەۋوۆ، مىڭجاسار ماڭعىتايەۆ جانە باسقالار كەلگەنىن ايتتى. ولار «مەنىڭ قازاقستانىم» ەلىمىزدىڭ ءانۇرانىنا اينالۋى ءتيىس ەكەنىن ايتقان. ايتپاقشى، ءان كومپوزيتور قايتىس بولعاننان كەيىن ون ءتورت جىل وتكەن سوڭ عانا ءانۇرانعا اينالدى. قالداياقوۆ دەگەن تەگىنە بايلانىستى بىرنەشە اڭىز بار.

بۇل تۋرالى ونىڭ ۇلى مۇحتار قالداياقوۆ بىلاي دەيدى: «بۇل تاعى ءبىر وتباسىلىق اڭىز. ءجامشيدتىڭ (بۇل تۋعان كەزدە بەرىلگەن كومپوزيتوردىڭ تولىق اتى-ءجونى) اياعىندا مەڭ بولدى، ال ۇيدە ونى قالداياق دەپ ەركەلەتىپ اتاعان. جاس ءوسپىرىم كەزىندە ول زاۋىت-فابريكا مەكتەبىنەن قاشىپ كەتكەننەن كەيىن، اتا-اناسى جىگىتتىڭ وقۋعا ءماجبۇرلى تۇردە ورالۋىن تالاپ ەتەدى. بىردە ءشامشى ۋچاسكەلىك پوليتسيادان قاشىپ، ەشكىم كورمەيتىن جەرگە تىعىلادى. سوندىقتان جىگىتتى قاپلانبەك زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمىنا جىبەردى. وندا وعان دومبايەۆ دەگەن تۋعانداعى تەگىنىڭ ورنىنا قالداياقوۆ دەگەن جاڭا قۇجاتتار جاسالدى. تۋعان كۇن رەتىندە ءشامشى 15-تامىزدى اتادى، ويتكەنى بۇل كۇنى ناپولەون دۇنيەگە كەلدى. دەگەنمەن كومپوزيتور كۇزدە دۇنيەگە كەلدى جانە ءومىر بويى ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىن جازدا ەمەس، جاڭا جىلعا جاقىنداپ قالعاندا تويلاتاتىن».

كومپوزيتوردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى دەرەكتەردى ۇسىنامىز:

دىنمۇحامەد قونايەۆ 1969 -جىلى فرانسياعا رەسمي ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت شارل دە گوللدەن قالداياقوۆتىڭ بار ەكەندىگىن بىلگەن. كوپ ۇزاماي قونايەۆتىڭ وكىمىمەن قالداياقوۆقا الماتى قالاسىنداعى لەنين داڭعىلىنداعى (قازىرگى الماتى قالاسىنداعى دوستىق داڭعىلى) جاڭا ۇيدەگى ءۇش بولمەلى پاتەردىڭ كىلتى تابىستالدى؛

1992 -جىلدان باستاپ جىل سايىن ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋ-فەستيۆالى وتكىزىلەدى، ول قازىر ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى «مەنىڭ قازاقستانىم» حالىقارالىق اندەر فەستيۆالىنە اينالدى؛

قالداياقوۆ اتىنداعى كوشەلەر: الماتى (بۇرىنعى «8-ناۋرىز»)، اقتوبە، شىمكەنت جانە استانا قالالارىندا بار؛

2006 -جىلى شىمكەنت قالاسىندا ءوزىنىڭ اتى قويىلعان كوشەدە ەسكەرتكىش ورناتىلدى؛

2010 -جىلى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي شىمكەنت قالاسىنىڭ ورتالىعىندا «ءشامشى الەمى» كەشەنى سالىنىپ، تاعى ءبىر جاڭا ەسكەرتكىش اشىلدى؛

اقتوبە وبلىسىنىڭ قارعالى اۋدانىنداعى ءشامشى قالداياقوۆ اۋىلى (2007 -جىلعا دەيىن الەكساندروۆكا) ءشامشى قالداياقوۆتىڭ ەسىمىمەن اتالدى؛

قالداياقوۆتىڭ ەسىمىمەن شىمكەنتتەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيلارمونياسى، تۇركىستان وبلىسى شاۋىلدەر اۋىلىنداعى مۋزىكا مەكتەبى اتالدى؛

1991 -جىلى قالداياقوۆ تۋرالى «جىلدارىم مەنىڭ، جىرلارىم مەنىڭ» دەرەكتى فيلمى ءتۇسىرىلدى (رەج. تىلەگەن احمەتوۆ)؛

2019 -جىلى الماتىدا ءشامشى قالداياقوۆقا ەسكەرتكىش اشىلدى.

ءشامشىنىڭ ۇلى مۇحتار قالداياقوۆ سكريپكادا وينايدى. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ديريجەر. ال ءشامشىنىڭ ەكىنشى ۇلى پيانينودا وينايدى. ء شامشى قالداياقوۆ 1992 -جىلى 29-اقپاندا الماتىدا قايتىس بولدى. كوزى تىرىسىندە قالداياقوۆ پارتيا يدەولوگتارى تاراپىنان قوعامعا قاۋىپتى دەپ سانايتىن اندەرى ءۇشىن بيلىك تاراپىنان وتە ۇزاق ۋاقىت بويى قىسىمعا ۇشىرادى. 1974 -جىلى ول الماتىدان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى، ول تەك 18 جىلدان كەيىن عانا ورالا الدى. ءشامشى قالداياقوۆ 300 دەن استام ءان جازدى. ەڭ العاشقى «اق كەلەس» ءانىن قاپلانبەك اتىنداعى مال شارۋاشىلىعى جانە ۆەتەريناريا تەحنيكۋمىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە جازعان. «دۇنگەن قىز» ءانى دۇنگەن اۋىلىندا تۇرعان كەزىندە كەزدەسكەن قىزعا ارنالعان.

e-history.kz