ءبىر كۇيىندە ءبىر ءداۋىر سويلەيتۇعىن

2025-جىلدىڭ سول ءبىر 2-جەلتوقسان قارالى كۇندى التاي تاۋىنىڭ اق مامىققا ورانعان قويناۋىندا ۇزاتتىم. دامدەس، سىرلاس، اعا دوس بولعان، ءومىر بويى قازاقتىڭ كۇي ونەرى دەپ تىنىم الماعان نۇكەڭنىڭ قازاسى ءبىر شاڭىراقتىڭ عانا قايعىسى ەمەس ەدى.

نۇكە اعا، ەندى ارامىز جىلىنباي ما؟

كۇي جەتكىزدى الىسقا، ءۇنىڭدى ايعا.

ءبىر كۇيىڭدە ءبىر ءداۋىر سويلەيتۇعىن،

سىيعىزا الماي وتىرسام جىرىمدى ويعا !

بوزادىردىڭ باسىنان بوزداسا كۇي،

اق وركەشتەپ قۇيىلعان تەرەڭ سايعا!

ال، تەكەستىڭ تەنتەكتەۋ يىرىمدەرى،

دومبىراڭنان كۇي بولىپ اعىلماي ما؟

«دالا سىرى» - دالامنىڭ ەسكەرتكىشى،

قارا جون، تەگىرەك پەن قورىلدايعا!

ەكى قۇشتاي قانباعان جان قۇمارى،

بارلىق جەر قارا جوننىڭ جونىنداي ما؟

قارادالا توسىندە «قارت تولعاۋى»،

«قايران اكە» - جىپ-جىلى تونىڭ قايدا ؟

قالا بەردى ءبىر عۇمىر كۇيگە اينالىپ،

قۋلىق بيە قايتادان قۇلىنداي ما؟

ءار قاعىسىڭ ءومىردىڭ ءار ساتىندەي،

كۇيدەن قىمبات جوق ەدى نۇرىمبايعا!

سول كۇنى وسى شاعىن شۇبىرعان ۇيقاس جىر جولدارىمەن وزىمە ءوزىم كوڭىل ايتىپپىن...

ءيا، نۇكەڭ ەكەۋىمىزدى سونشالىق جاقىن، اعا-باۋىرداي، ءتىپتى قۇرداستاي ەتىپ جىبەرگەن ونەردىڭ قۇدىرەتى بولسا كەرەك. كەيدە ازىلدەسىپ، تارتىسىپ تا الاتىن ەدىك. نۇكەڭ شەرتۋدەن، مەن تىڭداۋدان جالىققان ەمەسپىن. ارامىزدى جالعاعان اۋەلى كۇي، ودان كەيىن تازا قازاقى بولمىس، ادامدى جاتسىنبايتىن وجەت مىنەز، كۇي سوڭىنان جالعاسىپ ايتىلاتىن ەل مەن جەردىڭ شەجىرە تاريحى بولاتىن.

كۇيشىمەن العاشقى تانىستىق دوسىم دۋمان ءبازىلجان ۇلى ارقىلى ستۋدەنت كەزىمدە باستالعان. ول دۇكەڭنىڭ نۇربۇبىگە «ۇيلەرىڭنىڭ جاعاسىندا بۇلاق بار» دەپ حات جازىپ، ولەڭ ارناپ جۇرگەن شاعى. كەلەسى جۇزدەسۋ ءۇرىمجى قالاسىندا بولدى. مەنىڭ «شاراپات» باعدارلاماسىنا جۇمىسقا تۇرعانىما ۇزاق بولماعان كەز. باسەڭكەلەر جاعىنان :

- نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلىمەن سۇحباتتا بولاسىڭ، - دەگەن بۇيرىق توپ ەتە ءتۇستى. ەندى قايتەم دەگەندەي، ۇستازىم ءلاززات ورازحان قىزىنا جالتاقتاي بەرىپپىن.

- ءلاززات اپاي :

- قۋاش، قيزات (كۇيشى قيزات سەيتقازى ۇلى) اعاڭنان كەيىنگى ۇلكەن سىناۋ بولايىن دەپ تۇر. بۇدان دا وتەسىڭ ، -دەپ جىميدى.

ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. تەلەدەگى العاشقى ساپارىم تارباعاتاي ايماعى، تولى اۋدانىنان باستالدى. ونەردىڭ ءبىر-ءبىر تاۋ تۇلعالارى - كۇيشى قيزات سەيتقازين، جازۋشى عاببار ءبىلال ۇلى، اقىن كەرەيعازى نۇرسادىق ۇلى- تۇساۋىمدى كەسكەن ەدى. ۇستازىمنىڭ ايتىپ وتىرعانى سول.

وسى جولى نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلى كوپتەگەن حالىق كۇيلەرىن شىعۋ تاريحى، اڭىز-اڭگىمەسىمەن ايتا وتىرىپ، ناقىشىنا كەلتىرە شەرتىپ بەردى. تەلەدە تاراتىلعاننان كەيىن كورەرمەن قاۋىمنان العىستى قوڭىراۋلار مەن ىستىق ىقىلاستى حاتتار كەلدى. وسىلايشا، نۇكەڭ التىن قورعا كوپ قازىنا قالدىرعان ەدى !

نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلى كۇيشى عانا ەمەس بولاتىن. ەستىگەنى، كورگەنى كوپ، وقىعانىن كوكىرەگىنە توقىعان، ونى ساۋاتتى تۇردە جەتكىزە الاتىن. اسىرەسە ىلە وڭىرىنە قازاقتاردىڭ، سونىڭ ىشىندە قىزاي ەلىنىڭ قونىستانۋ بارىسىن جاقسى سويلەيتىن. مەنىڭ ساسان ءبيدىڭ ءمورىن دەرەكتەپ، اسەتتىڭ دومبراسىن ىزدەۋىمە، «بەيجىڭكەر ات» تۋرالى پەسا جازۋىما نۇرىمباي اعا تۇرتكى بولعان-دى.

الىپ ءتاڭىر تاۋىنىڭ سوناۋ باۋرايىندا سۋلارى كۇي شەرتىپ، نۋلارى ءان سالىپ جاتقانداي سەزىلەتىن، تابيعاتىنا قاراساڭ، ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ سۇلۋلىق كەرۋەنى قونىپ قالعانداي ءبىر مەكەن بار. ول تەكەس دەپ اتالادى. قاي ءبىر شىعارمانىڭ دا جانى كوركەمدىكتە جاتىر. ەندەشە، كوركەم جەردەن كوركەم ەل تامىر الىپ، تالانتتار جاپىراق جايادى. ايتالىق، قوجەكە نازار ۇلى، ەگىنباي التىباي ۇلى، مۇقامەتجان سابىربەك ۇلى، جابىقاي قاتا ۇلى، شامعۇىن جۇنىسبەك ۇلى، داۋلەت مازاق ۇلى، دوسمىرزا قايىربەك ۇلى، نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلى، اكيما دوسمىرزا ۇلى، جۇمالىك جاقىپبەك ۇلى، تۇرسىنجان ءبازىلحان ۇلى، گۇلباقىت ءابدۋالي قىزى، قۇرمانجان زىكىريا ۇلى، ءنۇربۇبى نۇرىمباي قىزى قاتارلى كۇيشى، كومپوزيتورلاردىڭ تەكەس اۋدانىنان شىعۋى تاڭدانارلىق ەمەس پە؟ بۇل ەسىمدەر شىڭجاڭداعى كۇي ونەرىنىڭ دامۋىنا وتە ۇلكەن نەگىز قالاعان، ۇلەس قوسقان تۇلعالار. ارينە، وسى شوعىردىڭ الدىڭعى قاتارىندا نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلى بولدى.

1956-جىلى تەكەس اۋدانىنا قاراستى قارادالا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلىنىڭ العاشقى ۇستازى اكەسى سۇلەيمەن سانگە ۇلى بولعان. قازاقتىڭ قاراقۋراي سىبىزعىسىن ناقىشىنا كەلتىرىپ تارتاتىن، دومبىرادا دا شەبەر وينايتىن ونەرپاز اكە نۇرىمبايدى التى جاسقا تولىسىمەن-اق دومبىراعا ءۇيىر قىلا باستايدى.

- العاشىندا، اكەمنىڭ «بۇعىنىڭ شاقىرۋى»، «اق ايعىردىڭ ازىناۋى» قاتارلى سىبىزعى كۇيلەرىن دومبىراعا ءتۇسىرىپ تارتا باستادىم ، - دەيدى نۇكەڭ ءبىر اڭگىمەسىندە.

ونىڭ كۇي تارتۋ جانە كۇي شىعارماشىلىق جولى ءدال وسىدان باستاۋ الىپ جاتقانداي. سەبەبى نۇكەڭ تۋىندىلارى، تارتقان كۇيلەرى دە سىبىزعى تابيعاتىنا جۋىق كەلەدى. كۇيشى اۋەلدە سىبىزعى سارىنىن كوبىرەك ءسىڭىرىپ، سىبىزعى كۇيلەرىن ۇستاز تۇتسا كەرەك. بۇل ونىڭ كۇي ورىنداۋ شەبەرلىگىنەن دە بايقالادى. شىڭجاڭدا التىن ساۋساق كۇيشى داۋلەت حالىق ۇلى، داۋىلپاز كۇيشى قيزات سەيتقازين قاعىستارى ءبىر توبە بولسا، نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلىنىڭ الاقاندى ناۋالاپ، سۇق ساۋساق پەن ورتاڭعى ساۋساق ارقىلى ءىلىپ، تەرمەلەپ قاعاتىن ورىنداۋ شەبەرلىگى عىلىمي دەڭگەيدە تۇراقتاندىرىلۋعا ءتيىس ۇلكەن تاقىرىپ.

قازاقتىڭ كۇيشىلىك ونەرىندە باتىستىڭ توكپە كۇيى مەن ارقا، جەتىسۋ، التاي، تارباعاتاي، ىلە وڭىرلەرىندە شەرتپە كۇي ءداستۇرى قالىپتاسقانى ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا كەلەدى. شىعىس شەرتپە كۇي مەكتەبى وكىلدەرى: بەيسەنبى دونەنباي ۇلى، قوجەكە نازار ۇلى، قايراقباي شالەكەن ۇلى، ءاشىم ءدۇڭشى ۇلى قاتارلى تۇلعالاردان باستاۋ الادى. سول شىعىس شەرتپە كۇي داستۇرىندە توكپەلىك ەرەكشەلىكتەردىڭ پايدا بولۋى 1955-جىلدان كەيىن تايىر بەلگىباي ۇلىنىڭ («جاڭا شابىت»)، الىپبەك مالىك ۇلىنىڭ («ەكپىن»، «ىلە تۇلپارى» ) تۋىندىلارى ارقىلى پايدا بولا باستاعانى بايقالادى. قاراپ وتىرساق، وسىدان كەيىن شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كۇي ونەرى شەرتپە، توكپە ءداستۇردى ساقتاي وتىرىپ، ارالاس قاعىستارمەن ۇزدىكسىز دامىپ وتىرعان. كۇي ونەرىنىڭ وسى سالقار كوشىندە نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلى شاڭىراق سالعان اتانداي كوزگە دارا شالىنادى.

نۇرىمباي شىعارمالارىنىڭ وزەگى - ساعىنىش. نۇكەڭ كۇي تارتسا، جان-تانىمەن بەرىلىپ، تەرەڭ تولعانىسپەن، ساعىنىش بەسىگىندە تەربەلە وتىرىپ ورىندايتىن. ال شىعارمالارى دا ساعىنىش، اڭساۋ، بۇيىعى مۇڭ مەن ماحاببات. «قايران اكە»، «قارت تولعاۋى»، «دالا سىرى» (كۇي- پوەما)، «ىستىق ۇيا»، «اتامەكەن»، «ساعىنىش»، «انا مەيىرى»، «عاسىر اۋناعان» سياقتى كۇيلەرى بۇل ءسوزىمدى راستايدى. بىزگە قالعان، سىزگە دە ارمان سول ساعىنىش. نۇكەڭنىڭ پاسپورتىنداي بولىپ كەتكەن«قايران اكەنى» شەرتكەن بولامىز. ول يەسىن ىزدەيدى....

قۋانىش ءىلياس ۇلى

26.09.2026 استانا قالاسى