بيومەتريالىق تولەم جۇيەسى: قولدانعانعا ىڭعايلى، قورعالۋى قالاي؟
استانا. KAZINFORM - بيومەتريالىق تولەم جۇيەلەرى كۇندەلىكتى قولدانىسقا جاپپاي ەنىپ كەلەدى. بەت-الپەت، الاقان ءىزى نەمەسە كوز قاراشىعى ارقىلى تولەم جاساۋ ەندى ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس. بۇل تاسىلدەر ەسەپ ايىرىسۋدى جەڭىلدەتىپ، ۋاقىت ۇنەمدەگەنىمەن، دەربەس دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى كۇماندى كۇشەيتەدى. بيومەتريا قانشالىقتى سەنىمدى جۇيە؟ قازاقستانداعى زاڭناما مەن الەمدىك تاجىريبەدە بۇل ماسەلە قالاي رەتتەلەدى؟ Kazinform ءتىلشىسى تاقىرىپتى ساراپشىلارمەن بىرگە زەردەلەدى.
جالپى، سوڭعى جىلدارى ەلدە قولما- قول اقشاسىز تولەم ۇلەسى ايتارلىقتاي ارتتى. ءبىرقاتار بانكتەر بەت-الپەتتى تانۋ جانە الاقاندى سكانەرلەۋ ارقىلى تولەم جۇرگىزەتىن جۇيەلەردى ىسكە قوستى. مۇنداي شەشىمدەر، ەڭ الدىمەن، جىلدامدىق پەن ىڭعايلىلىققا باعىتتالعان: كارتا ۇمىت قالسا دا، تەلەفون ءوشىپ تۇرسا دا تولەم جاساۋعا مۇمكىندىك بار. الايدا تەحنولوگيا دامىعان سايىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ دە ماڭىزى ارتا تۇسەدى.
بيومەتريالىق دەرەكتەر قالاي قورعالادى: مينيسترلىك نە دەيدى
بۇل ماسەلەگە قاتىستى ق ر سيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى Kazinform اگەنتتىگىنىڭ رەسمي ساۋالىنا جاۋاپ بەرىپ، بيومەتريالىق تولەمدەردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنى مەن قالاي قورعالاتىنىن ءتۇسىندىردى.
مينيسترلىك مالىمەتىنشە، بۇگىندە بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ ەڭ الدىمەن بانك جانە قارجى سەكتورىندا كەڭىنەن قولدانىلادى، ياعني ازاماتتار شوتتى قاشىقتان اشقاندا، تولەم جاساعاندا نەمەسە ءموبيلدى قوسىمشاعا كىرگەندە ولاردىڭ بەت-الپەتى ارقىلى تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى.
ال مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا بۇل ۇدەرىس ءبىرىڭعاي تارتىپكە باعىنادى. سيفرلىق كودەكسكە سايكەس، بارلىق مەملەكەتتىك ورگان بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋدى تەك ۇلتتىق بيومەتريالىق اۋتەنتيفيكاتسيا جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىرادى.
بانكتەر مەن تولەم ۇيىمدارىنا ارنالعان ەرەجەنى قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگى مەن ۇلتتىق بانك بەلگىلەيدى. قازىر بيومەتريالىق دەرەكتەردى جيناۋ، ساقتاۋ جانە جويۋ ءتارتىبى ناقتى رەگلامەنتتەلىپ جاتىر.
مينيسترلىك بيومەتريالىق دەرەكتەردىڭ دەربەس دەرەكتەر قاتارىنا جاتاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل - زاڭمەن قورعالاتىن جەكە اقپارات.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سيفرلىق كودەكسىنىڭ 47-بابىنا سايكەس، سيفرلىق اۋتەنتيفيكاتسيا كەزىندە قولدانىلاتىن بيومەتريالىق دەرەكتەر دەربەس دەرەكتەرگە جاتادى جانە «دەربەس دەرەكتەر جانە ولاردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس قورعالۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى ولاردى جيناۋ، وڭدەۋ جانە ساقتاۋ ءتارتىبى قولدانىستاعى زاڭناما جانە نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق اكتىلەرمەن رەتتەلەدى، - دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ رەسمي جاۋابىندا.
دەرەكتەر قازاقستان اۋماعىندا ساقتالادى، ال ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ - سول دەرەكتەردى پايدالاناتىن ۇيىمداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە.
ەگەر جۇيەگە زاڭسىز كىرۋ ارەكەتى نەمەسە كيبەرشابۋىل انىقتالسا، ءتيىستى ۇيىمدار دەرەۋ ارەكەت ەتۋگە مىندەتتى. ولار قاۋىپتىڭ الدىن الىپ، جۇيەنىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرەدى جانە قاجەت بولعان جاعدايدا قوسىمشا قورعانىس شارالارىن ەنگىزەدى.
سونىمەن قاتار زاڭ تالاپتارىن بۇزعاندارعا جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. دەربەس دەرەكتەردى تيىسىنشە قورعاماعاندار ايىپپۇل تولەۋمەن عانا شەكتەلمەي، قىلمىستىق جاۋاپقا دا تارتىلۋى مۇمكىن.
مينيسترلىك ازاماتتاردىڭ ءوز دەرەكتەرىنە باقىلاۋ جاساۋ قۇقىعى بار ەكەنىن دە ەسكە سالدى. ءار ادام «eGov» پورتالى ارقىلى قاي ۇيىمداردىڭ ونىڭ مالىمەتتەرىنە قول جەتكىزە الاتىنىن كورىپ، قاجەت بولسا بەرىلگەن رۇقساتتى كەرى قايتارىپ الا الادى. الايدا بۇل مۇمكىندىك بارلىق جاعدايدا بىردەي ىسكە اسا بەرمەيدى: كەيبىر جاعدايلاردا دەرەكتەردى جويۋ زاڭ تالاپتارىنا بايلانىستى كەيىنگە قالدىرىلۋى مۇمكىن.
بيومەتريالىق جۇيەلەردىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى قانداي
كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ ساراپشىسى گاۋحار جاحمەتوۆا قازاقستانداعى بيومەتريالىق جۇيەلەردىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن ازىرگە ورتاشا دەڭگەيدە دەپ باعالايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل تەحنولوگيالار كەڭىنەن قولدانىلىپ جاتقانىمەن، بارلىق قاۋىپ تولىق جويىلعان جوق، تەك بىرتىندەپ ازايىپ كەلەدى.
- قازىرگى جۇيەلەردە دەرەكتەر شيفرلاۋ ارقىلى قورعالادى، ياعني ارنايى كريپتوگرافيالىق ادىستەر پايدالانىلادى. ءىرى دەرەكقورلاردا قوسىمشا قورعانىس رەتىندە بيومەتريامەن قاتار PIN- كود نەمەسە ءبىر رەتتىك پارول ەنگىزىلگەن. سونىمەن بىرگە جۇيەلەر بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە تەكسەرىلىپ، وسال تۇستارى انىقتالىپ وتىرادى. دەگەنمەن، بۇل شارالار قاۋىپسىزدىكتى تولىق قامتاماسىز ەتەدى دەۋگە كەلمەيدى، - دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى جىلدارى ەلدە دەرەكتەردىڭ جاپپاي تارالۋ دەرەكتەرى دە تىركەلگەن.
- 2025 -جىلى دا وسىنداي جاعدايلار بولدى. بۇعان قوسا، بارلىق جۇيە بىردەي تولىق تەكسەرۋدەن وتپەگەن. بۇل قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنە اسەر ەتپەي قويمايدى، - دەدى ول.
ساراپشى بيومەتريالىق دەرەكتەردىڭ تارالۋى قاراپايىم ءپارولدىڭ جاريا بولۋىنان الدەقايدا قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى.
- پارولدى وزگەرتۋگە بولادى، ال بيومەتريالىق دەرەكتەر - ساۋساق ءىزى، بەت بەينەسى نەمەسە د ن ق - وزگەرمەيدى. ەگەر مۇنداي مالىمەتتەر بوتەن ادامداردىڭ قولىنا تۇسسە، ولار ونى نەسيە راسىمدەۋگە، جەكە تۇلعانىڭ اتىن پايدالانۋعا نەمەسە بوپسالاۋعا جۇمساۋى مۇمكىن. كەي جاعدايدا دەرەكتەردىڭ شەتەلگە باقىلاۋسىز بەرىلۋى دە قاۋىپ تۋعىزادى، - دەيدى ول.
ونىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي قاۋىپ-قاتەردى ازايتۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-شارالار اتقارىلۋى قاجەت.
- ەڭ الدىمەن، بيومەتريالىق جۇيەلەر مىندەتتى تۇردە تەكسەرىلىپ، سەرتيفيكاتتالۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە دەرەكتەردى قورعاۋدىڭ سەنىمدى تاسىلدەرىن قولدانۋ، وعان قولجەتىمدىلىكتى شەكتەۋ جانە بىرنەشە دەڭگەيلى تەكسەرۋ ەنگىزۋ ماڭىزدى. مىسالى، بيومەتريامەن قاتار قوسىمشا كود قولدانۋ قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتەدى. سونداي- اق دەرەكتەردىڭ تارالۋىنا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ قاجەت، - دەدى ساراپشى.
نەگىزگى وسال تۇستار: تەحنيكا جانە ادامي فاكتور
گاۋحار جاحمەتوۆا بيومەتريالىق جۇيەلەردەگى ءالسىز تۇستارعا دا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قاۋىپتىڭ ەكى ءتۇرى بار.
- ءبىرىنشىسى - تەحنيكالىق سيپاتتاعى قاتەر. مىسالى، قۇرىلعىلاردى «الداۋ»: ساۋساق ءىزىن نەمەسە بەت بەينەسىن قولدان جاساپ كورسەتۋ، ءالسىز قورعانىس جۇيەلەرىن اينالىپ ءوتۋ. ەكىنشىسى - ادامي فاكتور. بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ قاتەلىگى، قاراپايىم قۇپيا ءسوزدى ءۇشىنشى تۇلعاعا بەرۋ جانە پايدالانۋشىلاردىڭ قاۋىپ تۋرالى جەتكىلىكتى بىلمەۋى. مالىمەتتەرگە قاراعاندا، ازاماتتاردىڭ شامامەن 47 پايىزى مۇنداي قاۋىپتەن بەيحابار، - دەدى ول.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، 2025 -جىلى تىركەلگەن كوپتەگەن دەرەكتەردىڭ تارالۋ جاعدايى، سونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق ۇيىمدارداعى وقيعالار، ءدال وسى ادامي فاكتورمەن بايلانىستى.
- سوندىقتان قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدا تەك تەحنيكاعا عانا سۇيەنبەۋى كەرەك. جۇيەلەردىڭ قورعالۋى، دەرەكتەرگە باقىلاۋ، قىزمەتكەرلەردى وقىتۋ جانە قوسىمشا تەكسەرۋ تاسىلدەرى قاتار ءجۇرۋى ءتيىس، - دەپ اتاپ ءوتتى ول.
سونىمەن قاتار ول بيومەتريانىڭ اسەرى ەكىجاقتى ەكەنىن ايتتى.
- ءبىر جاعىنان، مۇنداي جۇيەلەردى بۇزۋ كادىمگى پارولدەرگە قاراعاندا قيىن جانە ولار الاياقتىقتىڭ كەي ءتۇرىن ازايتادى. ەكىنشى جاعىنان، بيومەتريالىق دەرەكتەر ساقتالاتىن بازالار حاكەرلەر ءۇشىن تارتىمدى نىسانعا اينالىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى بانكتەرگە، مەملەكەتتىك جۇيەلەرگە جانە بەت-الپەتتى تانۋ سەرۆيستەرىنە جاسالاتىن شابۋىلدار سانى كوبەيدى. قاۋىپسىزدىك ارتقان سايىن، وعان قىزىعۋشىلىق تا ارتا بەرەدى، - دەدى ساراپشى.
بيومەتريادان باس تارتۋعا بولا ما؟
كيبەرقاۋىپسىزدىك ساراپشىسى گاۋحار جاحمەتوۆا قازاقستاندا بيومەتريادان تولىق باس تارتۋ ءىس جۇزىندە قيىن شارۋا ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل تەك تەحنولوگيا ماسەلەسى ەمەس، سيفرلىق جۇيەنىڭ قالاي قۇرىلعانىنا بايلانىستى.
- بۇگىندە بيومەتريا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە دە، بانك سەكتورىندا دا كەڭىنەن قولدانىلادى. مىسالى، جەكە كۋالىك نەمەسە پاسپورت الۋ كەزىندە ساۋساق ءىزىن تاپسىرۋ مىندەتتى. سوندىقتان ودان باس تارتقان جاعدايدا ازامات كەيبىر قىزمەتتەرگە قول جەتكىزە المايدى، - دەيدى ساراپشى.
سونىمەن بىرگە ول بارلىق بيومەتريالىق ءتاسىل بىردەي مىندەتتى ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن، بەت-الپەتتى تانۋ جۇيەسى كەي جاعدايدا ەرىكتى تۇردە قولدانىلادى. الايدا مۇنداي تەحنولوگيالار دا بىرتىندەپ قالىپتى تاجىريبەگە اينالىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەرىكتى تاڭداۋ مەن مىندەتتى تالاپتىڭ اراسىنداعى شەكارانى بىرتىندەپ جويىپ بارا جاتقانىن اڭعارتادى.
ال زاڭگەر باعدات اماندوس ۇلى بۇل جاعدايدى قۇقىقتىق تۇرعىدان ناقتىلاي تۇسەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ازاماتتىڭ بيومەتريالىق دەرەكتەرىن پايدالانۋعا بەرگەن كەلىسىمدى كەرى قايتارىپ الۋ قۇقىعى بار.
- ازامات كەلىسىمىن قايتارىپ، دەرەكتەرىن جويۋدى تالاپ ەتە الادى. الايدا زاڭ بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا دەرەكتەردى ساقتاۋدى تالاپ ەتەدى، ياعني بۇل قۇقىقتىڭ شەكتەلەتىن ساتتەرى بولادى، - دەيدى ول.
سونىمەن قاتار زاڭگەر بيومەتريادان باس تارتۋدىڭ ناقتى سالدارىن اتاپ ءوتتى.
- ازامات بيومەتريادان باس تارتقانى ءۇشىن بارلىق قىزمەتتەن شەتتەتىلمەيدى. كەيبىر سيفرلىق قىزمەتتەردە، اسىرەسە بانكتەردىڭ قاشىقتان كورسەتەتىن قىزمەتتەرىندە، بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ مىندەتتى. دەمەك، ادام ءدال سول فورماتتاعى قىزمەتكە قول جەتكىزە الماۋى مۇمكىن، - دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا، بيومەترياعا قاتىستى نەگىزگى سۇراق - ازاماتتىڭ دەربەس دەرەكتەرىن باسقارۋ قۇقىعى مەن سيفرلىق ورتاداعى ناقتى تاڭداۋ ەركىندىگى قانشالىقتى ساقتالادى دەگەن ماسەلە.
الەمدىك تاجىريبە: تەحنولوگيا بار، ءبىراق ءبارى بىردەي سەنە بەرمەيدى
بيومەتريالىق تەحنولوگيالارعا قاتىستى الاڭداۋشىلىق بەكەر ەمەس. الەمدىك تاجىريبە بۇل جۇيەلەردىڭ كەي جاعدايدا قاتەلىك جىبەرىپ، داۋلى جاعدايلارعا سەبەپ بولعانىن كورسەتىپ وتىر.
ماسەلەن، ا ق ش-تا بەت-الپەتتى تانۋ جۇيەلەرى ادامداردى قاتە سايكەستەندىرگەن وقيعالار تىركەلگەن. سونىڭ سالدارىنان تەرگەۋ بارىسىندا جازىقسىز ازاماتتاردىڭ اتى اتالعان جاعدايلار دا بولعان. بۇل ەڭ وزىق الگوريتمدەردىڭ ءوزى ءمىنسىز ەمەس ەكەنىن اڭعارتادى.
ال ءۇندىستاندا ءىرى Aadhaar جۇيەسىندە ميلليونداعان پايدالانۋشىنىڭ دەرەكتەرى تارالعان جاعدايلار تىركەلگەن.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە - بيومەتريالىق دەرەكتەردىڭ كەيدە ادامنىڭ كەلىسىمىنسىز جينالۋى. مىسالى، كانادادا تۇتىنۋشىلاردى الدىن الا ەسكەرتپەستەن سۋسىن ساتاتىن اۆتوماتتاردىڭ بەت-الپەتتى تانۋ تەحنولوگياسىن قولدانعانى انىقتالعان.
جالپى، ءارتۇرلى ەلدەردەگى تاجىريبە بيومەتريالىق جۇيەلەردىڭ الەۋەتى جوعارى بولعانىمەن، سىن-قاتەرى دە از ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. اسىرەسە دەرەكتەردىڭ تارالۋى، جۇيەنىڭ قاتەلىگى جانە پايدالانۋشىلاردىڭ سەنىمسىزدىگى بۇل تەحنولوگيانىڭ كەڭىنەن تارالۋىن تەجەپ وتىر.
قورىتا ايتقاندا، بيومەتريالىق تەحنولوگيالار قىزمەتتەردى جەڭىلدەتىپ، ۋاقىت ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن سەنىمدىلىگى ءالى تولىق شەشىلمەگەن ماسەلە.
اۆتور
ۆەنەرا جولامان قىزى
