بولاشاقتا ءبىر تاۋلىك 25 ساعات بولۋى مۇمكىن: وعان نە سەبەپ؟
استانا. KAZINFORM – بولاشاقتا جەردەگى ءبىر تاۋلىك 24 ەمەس، 25 ساعاتقا سوزىلۋى مۇمكىن. بۇعان پلانەتامىزدىڭ ءوز وسىنەن اينالۋ جىلدامدىعىنىڭ بىرتىندەپ باياۋلاۋى سەبەپ.
الايدا مۇنداي وزگەرىس جاقىن ۋاقىتتا بولمايدى. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە، وعان جۇزدەگەن ميلليون جىل قاجەت. بۇل وزگەرىسكە نە سەبەپ جانە ونىڭ ادام اعزاسىنا قانداي اسەرى بار؟
جەردىڭ اينالۋ جىلدامدىعى تۇراقتى ەمەس. زاماناۋي اتوم ساعاتتارى مەن استرونوميالىق باقىلاۋلار تاۋلىك ۇزاقتىعىنىڭ ازداعان وزگەرىستەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ايىرماشىلىق ميلليسەكۋندتارمەن ولشەنگەنىمەن، ۋاقىتتى اسا ءدال ەسەپتەۋدى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالار ءۇشىن ماڭىزدى.
عالىمدار جەردىڭ اينالۋىنا ايدىڭ تارتىلىس كۇشى، مۇحيتتارداعى تولىسۋ مەن قايتۋ قۇبىلىستارى، اتموسفەرا قوزعالىسى جانە پلانەتانىڭ ىشكى قاباتتارىندا جۇرەتىن پروتسەستەر اسەر ەتەتىنىن انىقتاعان.
جەردىڭ اينالۋى نەگە باياۋلاپ جاتىر؟
جەردىڭ اينالۋ جىلدامدىعىنىڭ ۇزاق مەرزىمدە تومەندەۋىنە نەگىزىنەن ايدىڭ تارتىلىس كۇشى اسەر ەتەدى. ايدىڭ تارتىلىسى مۇحيتتاردا سۋدىڭ تولىسۋى مەن قايتۋىن تۋعىزادى. وسى كەزدە پايدا بولاتىن ۇيكەلىس جەردىڭ اينالۋ ەنەرگياسىنىڭ ءبىر بولىگىن ازايتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە پلانەتانىڭ ءوز وسىنەن اينالۋى باياۋلاپ، تاۋلىك ۇزاقتىعى بىرتىندەپ ارتادى.
بۇل قۇبىلىس ايدىڭ جەردەن الىستاۋىنا دا ىقپال ەتەدى. عىلىمي باعالاۋلار بويىنشا، ۇزاق مەرزىمدى ورتاشا كورسەتكىشپەن ەسەپتەگەندە تاۋلىك ۇزاقتىعى ءار ءجۇز جىل سايىن شامامەن 1,7 ميللي سەكۋندقا ارتادى. الايدا بۇل وزگەرىس بارلىق كەزەڭدە بىردەي قارقىنمەن جۇرمەيدى.
جەردىڭ اينالۋىنا باسقا دا تابيعي پروتسەستەر اسەر ەتەدى. ولاردىڭ قاتارىندا:
جەر يادروسى مەن مانتياسىنداعى زاتتاردىڭ قوزعالىسى؛
مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى جانە مۇز جامىلعىسىنىڭ وزگەرۋى؛
مۇحيتتارداعى سۋ ماسسالارىنىڭ ورىن اۋىستىرۋى؛
اتموسفەراداعى اۋا اعىندارىنىڭ قوزعالىسى بار.
بۇل قۇبىلىستار پلانەتاداعى ماسسانىڭ تارالۋىن وزگەرتىپ، ونىڭ اينالۋ جىلدامدىعىن ۋاقىتشا ارتتىرۋى نەمەسە باياۋلاتۋى مۇمكىن.
دينوزاۆرلار داۋىرىندە تاۋلىك قىسقا بولعان
جەردەگى تاۋلىك ۇزاقتىعى بۇرىن دا وزگەرگەن. گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ەجەلگى كەزەڭدەردە پلانەتامىزدىڭ قازىرگىدەن جىلدامىراق اينالعانىن كورسەتەدى. ماسەلەن، دينوزاۆرلار ءومىر سۇرگەن داۋىردە ءبىر تاۋلىك شامامەن 23 ساعاتقا سوزىلعان دەگەن عىلىمي باعالاۋلار بار.
بۇل جەردىڭ اينالۋ جىلدامدىعى ميلليونداعان جىل بويى وزگەرىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ال بولاشاقتا تاۋلىك 25 ساعاتقا دەيىن ۇزارۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ونىڭ ناقتى قاشان بولاتىنىن كەسىپ ايتۋ قيىن. سەبەبى جەر مەن ايدىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى، مۇحيتتاردىڭ ورنالاسۋى جانە باسقا دا گەوفيزيكالىق پروتسەستەر ۋاقىت وتە وزگەرەدى.
25 ساعاتتىق تاۋلىك ادام اعزاسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
ادام اعزاسىندا ۇيقى، سەرگەكتىك، دەنە تەمپەراتۋراسى جانە گورمونداردىڭ ءبولىنۋىن رەتتەيتىن ىشكى بيولوگيالىق جۇيە بار. ول سيركادتىق ىرعاق دەپ اتالادى. بۇل جۇيە شامامەن 24 ساعاتتىق سيكلمەن جۇمىس ىستەيدى جانە كۇن مەن ءتۇننىڭ الماسۋىنا بەيىمدەلەدى.
بيولوگيالىق ىرعاق بۇزىلعان جاعدايدا ادامنىڭ ۇيقىسى، زەيىنى جانە جالپى كوڭىل كۇيى وزگەرۋى مۇمكىن. ماسەلەن، تۇنگى اۋىسىمدا جۇمىس ىستەۋ، بىرنەشە ۋاقىت بەلدەۋىن كەسىپ ءوتۋ نەمەسە تۇراقسىز ۇيقى رەجيمى اعزانىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە اسەر ەتەدى. زەرتتەۋلەر سيركادتىق ىرعاقتىڭ ۇزاق ۋاقىت بۇزىلۋى زات الماسۋ، جۇرەك-قان تامىرلارى جانە پسيحيكالىق دەنساۋلىققا قاتىستى قاۋىپتەردىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جەردەگى تاۋلىك ۇزاقتىعى ايتارلىقتاي وزگەرسە، ءتىرى اعزالاردىڭ جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋى ۇزاق ءارى كۇردەلى ەۆوليۋتسيالىق پروتسەستى قاجەت ەتەدى.
ۋاقىتتى ەسەپتەۋ جۇيەلەرى دە وزگەرۋى مۇمكىن
جەردىڭ اينالۋ جىلدامدىعىنداعى اۋىتقۋلاردى ەسكەرۋ قازىرگى تەحنولوگيالار ءۇشىن دە ماڭىزدى. ماسەلەن، GPS سەكىلدى سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيا جۇيەلەرى ۋاقىتتى اسا جوعارى دالدىكپەن ەسەپتەيدى. مۇنداي تەحنولوگيالاردا اتوم ساعاتتارى قولدانىلادى.
وسىلايشا، جەردىڭ اينالۋىنا نەگىزدەلگەن استرونوميالىق ۋاقىت پەن اتوم ساعاتتارى كورسەتەتىن ۋاقىت اراسىنداعى ايىرماشىلىق ارنايى حالىقارالىق جۇيەلەر ارقىلى باقىلانادى. سول سەبەپتى عالىمدار ەگەر بولاشاقتا تاۋلىك ۇزاقتىعى ايتارلىقتاي وزگەرسە، ۋاقىتتى ولشەۋ جانە كۇنتىزبەلىك ەسەپ جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
el.kz
