بەتاشاردا ساباۋعا نەگە ءۇش ءتۇرلى ورامال بايلايدى؟ ەتنوگراف ءداستۇردىڭ ءمانىن ءتۇسىندىردى

ءۇش ءتۇرلى ورامالدىڭ سىرى نەدە؟

بەتاشار كەزىندە ءۇش ءتۇستى ورامالدى جالعاپ بايلاۋ ءداستۇرى اسىرەسە ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندە كەزدەسەدى. حالىق اراسىندا ءار ءتۇستىڭ وزىندىك ءمانى بار ەكەنى ايتىلادى.

قىزىل ورامال قىزدىڭ بويجەتكەن شاعىمەن قوشتاسىپ، كەلىن اتانعانىن بىلدىرەدى. اق ورامال جاڭا شاڭىراققا اق نيەتپەن قادام باسىپ، بولاشاقتا اق جاۋلىقتى انا بولسىن دەگەن تىلەكپەن بايلانىستىرىلادى. ال جاسىل ورامال ءوسىپ-ءونۋدىڭ، ۇرپاق جالعاستىعىنىڭ بەلگىسى سانالادى. ياعني جاس كەلىن بارعان جەرىندە تامىر جايىپ، ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولسىن دەگەن نيەتپەن بايلانادى.

دەگەنمەن ەتنوگراف دوسىمبەك قاتىران ۇلى ورامال تۇستەرىنىڭ ماعىناسىن باسقاشا تۇسىندىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ءوزى كۋا بولعان بەتاشارلاردا اق، قىزىل جانە قايتادان اق ورامال بايلانعان.

اق ءتۇس، ارينە، جولىنىڭ اق بولۋىن، انا اتانۋىن بىلدىرەدى. ال قىزىل ورامالدىڭ ءمانى تۋىستىقپەن بايلانىستى. قازاقتا «ەكى ەلدى قىز قوسادى» دەگەن ءسوز بار. قىزىل - قاننىڭ ءتۇسى، ياعني ەكى اۋلەتتىڭ جاقىنداسىپ، ءبىر- بىرىنە باۋىر بولعانىن بىلدىرەدى. سول سەبەپتى قىزىل ورامال بايلانعان، - دەيدى ەتنوگراف.

وسىلايشا، ورامال تۇستەرىنە قاتىستى تۇسىندىرۋلەر بىركەلكى ەمەس. ءبىر وڭىردە قىزىل ءتۇس قىزدىق داۋرەنمەن قوشتاسۋدىڭ بەلگىسى سانالسا، ەتنوگراف ونى ەكى اۋلەتتىڭ تۋىستىق بايلانىسىمەن تۇسىندىرەدى.

كەلىننىڭ بەتىن نەگە ساباۋ، قامشى نەمەسە دومبىرامەن اشادى؟

بەتاشاردا ورامالدىڭ ءبىر ۇشى كەلىننىڭ باسىنا، ەكىنشى ۇشى ارنايى تاياققا جالعانادى. كەي وڭىرلەردە ول ءۇشىن جاس تالدىڭ بۇتاعى نەمەسە اشەكەيلەنگەن ساباۋ پايدالانىلادى. مۇنىڭ استارىندا جاس وتباسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە قاتىستى تىلەك جاتىر.

دوسىمبەك قاتىران ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، كەلىننىڭ بەتىن اشۋعا قولدانىلاتىن زاتتاردىڭ ءارتۇرلى بولۋى ءداستۇردىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى.

كەلىننىڭ بەتىن تاياقپەن، دومبىرانىڭ ۇشىمەن نەمەسە قامشىمەن اشادى. مىسالى، سىر بويىندا قامشىمەن اشۋ ءداستۇرى بار. مۇنىڭ ءمانى - اعاش سياقتى كوكتەپ، ءوسىپ-ءونىپ، كوبەيە بەرسىن دەگەن تىلەك. ياعني جاس وتباسىنىڭ ۇرپاعى كوبەيسىن دەگەن ارمان جاتىر، - دەدى.

كەيبىر وڭىرلەردە ساباۋدى كەلىننىڭ جاس قاينىسى ۇستايدى. ال قامشى پايدالانىلاتىن جورالعىلاردا ونى كەيىن قاينىسىنا ىرىمداپ بەرۋ كەزدەسەدى. حالىق اراسىندا مۇنى «قامشى ۇستار ۇل دۇنيەگە كەلسىن» دەگەن تىلەكپەن بايلانىستىراتىن تۇسىندىرۋلەر دە بار.

دەگەنمەن مۇنداي جورالعىلاردى بۇكىل قازاققا ورتاق، مىندەتتى ءتارتىپ دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ولاردىڭ ورىندالۋى ءار ءوڭىردىڭ قالىپتاسقان سالتىنا بايلانىستى.

«بەتاشار - كەلىندى جاڭا اۋلەتكە قابىلداۋ ءراسىمى»

ەتنوگرافتىڭ سوزىنشە، بەتاشاردىڭ ءمانى تەك كەلىننىڭ ءجۇزىن اشىپ، جينالعان جۇرتقا تانىستىرۋمەن شەكتەلمەيدى. بۇل - قىز بالانىڭ جاڭا اۋلەتتىڭ مۇشەسى اتانعانىن بىلدىرەتىن ماڭىزدى عۇرىپ.

بەتاشار دەگەنىمىز - قۇرىلىمى بار ءراسىم. كەلىننىڭ بەتىن قايتا اشۋ ونىڭ جاڭا ومىرگە قادام باسقانىن بىلدىرەدى. ياعني ول جاڭا ادام رەتىندە ورتاعا قابىلدانادى. مۇنىڭ سيمۆولدىق ءمانى وتە تەرەڭ. سوندىقتان بەتاشاردى جاي ويىن-ساۋىق رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى، - دەيدى دوسىمبەك قاتىران ۇلى.

ەتنوگراف بۇل ءراسىمدى ادامنىڭ ءبىر الەۋمەتتىك مارتەبەدەن ەكىنشىسىنە وتۋىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە، قىز بالا بەتاشاردان كەيىن بارعان اۋلەتىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى سانالادى.

بۇرىن تۇرمىسقا شىققان ايەل ءوزىن تانىستىرعاندا كۇيەۋىنىڭ رۋىن اتاعان. ال شىققان تەگىن ايتقاندا «توركىنىم» دەپ بولەك كورسەتكەن. ەتنوگراف مۇنى كەلىننىڭ جاڭا اۋلەتكە قابىلدانۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە سيپاتتايدى.

بەتاشاردىڭ دۇرىس جولى قانداي؟

دوسىمبەك قاتىران ۇلى بەتاشار كەزىندە كەلىننىڭ باسىنا جابىلعان ورامالدى ارنايى جالعاپ، سودان كەيىن عانا بەتىن اشۋ جورالعىسىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى.

ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە، الدىمەن كەلىننىڭ باسىنداعى ورامالعا وزگە ورامالدار جالعانىپ، ولاردىڭ ۇشى تاياققا نەمەسە باسقا ءداستۇرلى زاتقا بەكىتىلەدى. بەتاشار جىرى اياقتالعان سوڭ كەلىننىڭ ءجۇزى اشىلادى.

قازىر كەي جەرلەردە كەلىننىڭ بەتىن جاي عانا جاۋىپ قويادى دا، وعان ورامال جالعامايدى. بۇل - دۇرىس ەمەس. نەگىزىندە ورامال جالعانىپ، سونىڭ كومەگىمەن بەتى اشىلۋى كەرەك، - دەيدى ەتنوگراف.

ەتنوگرافتىڭ سوزىنشە، كەلىننىڭ ءجۇزىن اشۋ راسىمىنە ەنەسى نەمەسە اۋىلداعى سىيلى، كوپبالالى ايەلدەردىڭ ءبىرى قاتىسىپ، جاس كەلىنگە اق تىلەگىن بىلدىرگەن. ودان كەيىن بەتاشار باتاسى بەرىلگەن. كەيىنگى جىلدارى بۇل جورالعى قايتا جاڭعىرىپ كەلەدى.

«بەتاشاردى شوۋعا اينالدىرىپ جىبەردى»

بۇگىندە بەتاشار كوبىنە ۇلكەن تويدىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە وتكىزىلەدى. اسىرەسە مەيرامحانالاردا ورىندالاتىن راسىمدەرگە زاماناۋي مۋزىكا، ءتۇرلى ساحنالىق كورىنىستەر قوسىلىپ ءجۇر. الايدا ەتنوگراف مۇنداي وزگەرىستەر سالتتىڭ باستاپقى مازمۇنىن كومەسكىلەندىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

قازىر بەتاشاردى تويحانالاردا شوۋعا اينالدىرىپ جىبەرىپ جاتىر. ەسترادالىق اندەردى قوسادى، بىرنەشە ءاندى قاتار قولدانادى. ال بەتاشاردىڭ ءوزىنىڭ قۇرىلىمى، ورىندالۋ ءتارتىبى بار. ونىڭ ءمانىن جوعالتۋعا بولمايدى، - دەيدى دوسىمبەك قاتىران ۇلى.

ماماننىڭ ايتۋىنشا، بەتاشار - قازاقتىڭ بارلىق وڭىرىنە ورتاق ءداستۇر. الايدا كەڭەستىك كەزەڭدە ونىڭ ورىندالۋى ءبىرقاتار ايماقتا سيرەگەن.

كەڭەس زامانىندا، اسىرەسە 70-90-جىلدارى بەتاشار وڭتۇستىك قازاقستان مەن سىر بويىندا كوبىرەك ساقتالدى. ال باتىس، شىعىس جانە سولتۇستىك وڭىرلەردە سيرەك كەزدەسەتىن. 1990 -جىلداردان باستاپ بۇل ءداستۇر قايتا جاڭعىرىپ، كەڭىنەن ورىندالا باستادى، - دەيدى ول.

سوندا قايسىسى دۇرىس، قايسىسى بۇرىس؟

بەتاشاردا ءۇش ءتۇرلى ورامال بايلاۋ، قامشى نەمەسە دومبىرا پايدالانۋ - قازاقتىڭ ءار وڭىرىندە قالىپتاسقان جورالعىلاردىڭ كورىنىسى. سوندىقتان ءبىر ايماقتىڭ سالتىن دۇرىس، ەكىنشىسىن بۇرىس دەپ ءبىرجاقتى باعالاۋ قيىن.

ورامالدىڭ تۇسىنە قاتىستى دا ءتۇرلى ءتۇسىندىرۋ بار. ماسەلەن، كەي وڭىرلەردە قىزىل، اق جانە جاسىل ورامال قولدانىلسا، ەتنوگراف دوسىمبەك قاتىران ۇلى اق، قىزىل جانە اق ورامال جالعاناتىن نۇسقانى سيپاتتايدى. بۇل بەتاشاردىڭ ورىندالۋىندا وڭىرلىك ايىرماشىلىقتار بار ەكەنىن كورسەتەدى.

دەگەنمەن ەتنوگرافتىڭ ايتۋىنشا، ەڭ ماڭىزدىسى - بەتاشاردىڭ سىرتقى كورىنىسى عانا ەمەس، ونىڭ مازمۇنى مەن ورىندالۋ ءتارتىبى. ويتكەنى بۇل ءراسىمنىڭ تۇپكى ماقساتى - كەلىندى جاڭا اۋلەتكە تانىستىرىپ، اق باتا بەرىپ، ۇلكەن ومىرگە قادام باسقان جاس وتباسىعا ىزگى تىلەك ءبىلدىرۋ.

وسى تۇرعىدان العاندا، بەتاشارداعى ءاربىر ورامال، قامشى مەن ساباۋ جاي عانا اشەكەي ەمەس، حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى مەن ۇرپاق ساباقتاستىعىنا قاتىستى ۇعىمداردى جەتكىزەتىن ءداستۇرلى بەلگىلەر بولىپ سانالادى.