بەس ەل، 15 مىڭ شاقىرىم شەكارا، 101 وتكىزۋ بەكەتى: ەل تەرريتورياسىنىڭ شەت-شەگى قالاي كۇزەتىلەدى
استانا. KAZINFORM - شەكارا - كارتاداعى سىزىق قانا ەمەس. ول ەل اۋماعىنىڭ باستالاتىن جانە اياقتالاتىن جەرىن ايقىنداپ قانا قويماي، مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى، ەكونوميكالىق مۇددەسى مەن تىنىشتىعى تۇيىسەتىن كەڭىستىك. قازاقستاننىڭ 13,4 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن قۇرلىق شەكاراسىندا وسى شەپتىڭ ءار مەترى باقىلاۋدا بولسا، وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە كۇن سايىن ادامداردىڭ، كولىكتەر مەن جۇكتەردىڭ زاڭدى قوزعالىسى قامتاماسىز ەتىلەدى.
5 مەملەكەت، 15 مىڭ شاقىرىم شەكارا، 101 وتكىزۋ بەكەتى
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى رەسەي، قىتاي، قىرعىزستان، وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستانمەن تۇيىسەدى. قۇرلىقتاعى شەكارانىڭ ۇزىندىعى 13402 شاقىرىم، سۋ شەكاراسى 1730 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. ال ەلدىڭ شەكارا پەريمەترىندە 101 وتكىزۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. وسىنداي اۋقىمدى اۋماقتاعى قاۋىپسىزدىك تەك شەكارا شەبىن كۇزەتۋمەن شەكتەلمەيدى: ادامدار مەن كولىكتەردى وتكىزۋ، جۇكتەردى باقىلاۋ، زاڭسىز كوشى-قون مەن كونترابانداعا توسقاۋىل قويۋ، كاسپيدەگى رەسۋرستاردى قورعاۋ جانە شەكاراداعى وقيعالاردى رەتتەۋ دە وسى جۇيەنىڭ بولىگى.
قازاقستاننىڭ شەكاراسىندا بىرنەشە رەجيم قاتار قولدانىلادى، ياعني شەكارا قاۋىپسىزدىگى شەكارا سىزىعىنىڭ وزىنەن باستالىپ، وعان جاقىن اۋماقتى، وتكىزۋ پۋنكتتەرىن، تەڭىز كەڭىستىگىن جانە تەڭىز تۇبىندەگى رەسۋرستاردى باقىلاۋعا دەيىن جالعاسادى.
ءبىرىنشى دەڭگەي - مەملەكەتتىك شەكارانىڭ ءوزى. مۇندا شەكارانى كەسىپ ءوتۋ، ادامداردى، كولىك قۇرالدارىن، جۇكتەر مەن تاۋارلاردى وتكىزۋ ءتارتىبى بەلگىلەنەدى. قۇرلىقتاعى شەكارا حالىقارالىق اۆتوموبيل، تەمىرجول جانە وزگە دە قاتىناس جولدارىندا بەلگىلەنگەن ورىنداردا، اۋە كەڭىستىگىندە ارنايى اۋە دالىزدەرى ارقىلى، تەڭىزدە حالىقارالىق تەڭىز قاتىناسى جولدارىنداعى تەڭىز دالىزدەرى شەگىندە باقىلانادى.
ەكىنشى دەڭگەي - شەكارالىق ايماق. ۇكىمەت بەلگىلەيتىن بۇل اۋماقتا ادامداردىڭ كىرۋى، تۇرۋى، ءجۇرىپ-تۇرۋى جانە ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزۋىنە ارنايى ءتارتىپ قولدانىلادى. ونىڭ ماقساتى - شەكارانى قورعاۋعا قاجەتتى جاعداي جاساۋ. بۇل رەجيمدى ۇ ق ك شەكارا قىزمەتى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ باقىلايدى.
اشىق دەرەككوزدەگى رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك، قازىرگى ۋاقىتتا ەلدەگى 17 وبلىستىڭ 14 ى رەسەي، قىتاي، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستان ەلدەرىمەن شەكتەسەدى. ال قىزىل سىزىقتان 50 شاقىرىم قاشىقتا، ياعني شەكارا ماعى اۋماعىندا 220,7 مىڭ حالقى بار 9 شاعىن قالا (جاركەنت، زايسان، سارىاعاش، شاردارا، شەمونايحا، مامليۋتكا، بۋلايەۆ، جەتىساي، ءجىتىقارا)، 65 اۋدان (3,4 ميلليون ادام) ، 1283 اۋىلدى ەلدى مەكەن (1,7 ميلليون ادام) ورنالاسقان.
ءۇشىنشى دەڭگەي - وتكىزۋ پۋنكتى. بۇل جەردە شەكارا ارقىلى وتەتىن ادامدار، كولىك قۇرالدارى، جۇكتەر مەن تاۋارلار تىكەلەي باقىلاۋدان وتەدى. قازاقستاندا 101 وتكىزۋ پۋنكتى بار: ونىڭ 51 ى اۆتوموبيل، 27 سى تەمىرجول، 19 ى اۆياتسيالىق، ۇشەۋى تەڭىز جانە بىرەۋى وزەن پۋنكتى.
وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە شەكارالىق باقىلاۋمەن قاتار كەدەندىك، كولىكتىك، سانيتاريالىق-كارانتيندىك، ۆەتەريناريالىق جانە فيتوسانيتاريالىق باقىلاۋ ۇيىمداستىرىلادى. ءار ورگان ءوز قۇزىرەتى شەگىندە تەكسەرۋ جۇرگىزەدى، ال ادامداردى، كولىك قۇرالدارىن، جۇكتەر مەن تاۋارلاردى مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى ۇ ق ك شەكارا قىزمەتى وتكىزەدى.
شەكارالىق باقىلاۋدىڭ ءوزى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. ادامنىڭ قۇجاتتارى مەن جەكە باسى تەكسەرىلەدى، ونىڭ قازاقستانعا كىرۋىنە نەمەسە ەلدەن شىعۋىنا زاڭ بويىنشا شەكتەۋ بار-جوعى انىقتالادى. قاجەت بولعان جاعدايدا بيومەتريالىق دەرەكتەر وڭدەلەدى. كولىك، جۇك پەن تاۋاردى شەكارادان وتكىزۋدىڭ زاڭدىلىعىن، بارلىق باقىلاۋشى ورگانداردىڭ رۇقسات بەلگىلەرىنىڭ بولۋىن دا وسى قىزمەت تەكسەرەدى.
بۇل جەردە شەكارا قىزمەتىنىڭ جۇمىسى تەك قۇجات تەكسەرۋمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ وكىلەتتىگىنە تىيىم سالىنعان نەمەسە كونتراباندالىق جولمەن وتكىزىلەتىن ەسىرتكى، قارۋ-جاراق، وق-ءدارى جانە باسقا جۇكتەردى ۇستاۋ مەن الىپ قويۋ دا كىرەدى. ءتىپتى شەكارا قىزمەتى ءوز قۇزىرەتى شەگىندە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ فاكتىلەرىن سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، اكىمشىلىك ىستەردى دە قاراي الادى.
شەكارا قاۋىپسىزدىگىنىڭ تاعى ءبىر بولىگى - كاسپيدەگى باقىلاۋ. اۋماقتىق جانە ىشكى سۋلاردا كەمەلەردىڭ ءجۇزۋى، بالىق اۋلاۋ، جۇك تاسىمالداۋ، زەرتتەۋ جانە وزگە دە قىزمەت تۇرلەرى ارنايى رەجيممەن رەتتەلەدى. ال كونتينەنتتىك قايراڭدا تابيعي رەسۋرستاردى بارلاۋ مەن يگەرۋ، جاساندى قۇرىلىستار سالۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋىن دا شەكارا قىزمەتى باقىلايدى.
شەكاراداعى قاۋىپسىزدىك جۇيەسى تسيفرلىق قۇرالدارعا دا سۇيەنەدى. سول ءۇشىن مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋعا ارنالعان مامانداندىرىلعان ەسەپكە الۋ، تسيفرلىق جۇيەلەردى قۇرۋ مەن پايدالانۋ، ءوزىنىڭ تسيفرلىق وبەكتىلەرىنىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. بۇدان بولەك، وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى باقىلاۋ كەزىندە ادامداردى بيومەتريالىق دەرەكتەرىن وڭدەۋ ارقىلى تەكسەرۋ قاراستىرىلعان.
شەكارا بۇزۋ ستاتيستيكاسى
وسى جۇيەنىڭ ناتيجەسىن ناقتى ستاتيستيكادان كورۋگە بولادى. 2026 -جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا ۇ ق ك شەكارا قىزمەتى شەكارا كەڭىستىگىندە 22322 زاڭ بۇزۋشىنى ۇستادى. ونىڭ 16791 ى شەتەل ازاماتى بولدى.
وسى كەزەڭدە مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى تاۋارلار مەن جۇكتەردى زاڭسىز وتكىزۋدىڭ 6806 فاكتىسىنىڭ جولى كەسىلدى. ونىڭ ىشىندە 3153 فاكت جانار-جاعارماي ماتەريالدارىنا، 2504 فاكت حالىق تۇتىناتىن تاۋارلارعا، 751 فاكت شەتەل ۆاليۋتاسىنا، 250 فاكت قارۋ مەن وق-دارىگە قاتىستى بولدى. كەمىندە 148 ەسىرتكى فاكتىسى انىقتالدى.
زاڭسىز ۆاليۋتانى اكەتۋگە قارسى جۇمىس تا جەكە باعىت رەتىندە كورىنەدى. جىل باسىنان بەرى 6,9 ميلليارد تەڭگە سوماسىنا دەكلاراتسيالانباعان ۆاليۋتانى شەتەلگە الىپ شىعۋدىڭ 681 ارەكەتى توقتاتىلعان. ماۋسىمنىڭ وزىندە شەكاراشىلار شەتەل ۆاليۋتاسىنا قاتىستى 181 زاڭسىز وتكىزۋ فاكتىسىن انىقتادى، ولاردىڭ سوماسى شامامەن 2,2 ميلليارد تەڭگە بولدى.
كاسپي اكۆاتورياسىندا جىل باسىنان بەرى 75 براكونەرلىك فاكتىسىنىڭ جولى كەسىلدى. ماۋسىمدا عانا 24,7 شاقىرىم براكونەرلىك قۇرال مەن 658 كەلى بولاتىن 94 بەكىرە تۇقىمداس بالىق تاركىلەندى. ال ءساۋىر، مامىر جانە ماۋسىم ايلارىندا شەكارا قىزمەتى قۇزىرەتى شەڭبەرىندە 121 قىلمىستىق ءىس قوزعادى.
ال قۇقىقتىق ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، 2026 -جىلدىڭ 1-قاڭتارى مەن 31-شىلدەسى ارالىعىندا مەملەكەتتىك شەكارانى قاساقانا زاڭسىز كەسىپ وتۋگە قاتىستى 280 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ تىركەلگەن. وسى باپ بويىنشا وندىرىستە بولعان 328 ءىستىڭ 224 ى اياقتالىپ، ونىڭ 87 سى سوتقا جولدانعان. سونىمەن قاتار اينالىستان الىپ قويىلعان نەمەسە اينالىسى شەكتەلگەن زاتتاردىڭ كونترابانداسىنا قاتىستى 6 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلگەن.
تۇيىندەسەك، مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ - شەكارا سىزىعىندا كەزەكشىلىك اتقارۋدان الدەقايدا كەڭ ۇعىم. ونىڭ ىشىندە شەكارالىق اۋماقتىڭ رەجيمىن ساقتاۋ، وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى ادامدار مەن جۇكتەردى تەكسەرۋ، زاڭسىز كوشى-قون مەن كونترابانداعا توسقاۋىل قويۋ، تەڭىزدەگى ەكونوميكالىق مۇددەلەردى قورعاۋ جانە سيفرلىق باقىلاۋ جۇيەلەرىن پايدالانۋ بار. ال شەكاراشىلار كۇن سايىن وسى كوپدەڭگەيلى جۇيەنىڭ قالتقىسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى.
اۆتور
ەسىمجان ناقتىباي
