ەڭبەك ادامىنىڭ قۇقىعى قالاي قورعالىپ ءجۇر

ەڭبەككە كوزقاراس قانداي؟

2013-جىلى جۇمىسشى ماماندىقتارعا دەگەن قۇرمەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن ەڭبەك كۇنى بەلگىلەندى. كەيىن تاقىرىپتىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ، ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبيلىك جاۋاپتى ازاماتتىڭ نەگىزگى قاسيەتتەرى رەتىندە قاراستىرىلا باستادى.

بۇل باعىتتاعى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى - 2023-جىلى ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ «ادال ازامات» ۇعىمىن ۇسىنۋى. ءبىر جىلدان كەيىن «جاۋاپتى ادام - ادال ەڭبەك - بەرەكەلى تابىس» فورمۋلاسى ەنگىزىلىپ، 2025-جىل جۇمىسشى ماماندىقتار جىلى دەپ جاريالاندى.

كەيىن «ادال ازامات» قاعيداتى ىشكى ساياساتتىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىنىڭ بىرىنە اينالىپ، ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبيلىك جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار قاتارىنا قوسىلدى. وسىلايشا ەڭبەك تاقىرىبى قوعامدىق قۇندىلىقتان ناقتى ەڭبەك نارىعىنىڭ ماسەلەلەرىنە ويىستى.

بۇگىندە ەلىمىزدە 9,84 ميلليون ادام ەڭبەك ەتەدى. ونىڭ 7,25 ميلليونى جالدامالى جۇمىس ىستەسە، 2,15 ميلليونى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان. نەگىزگى جۇمىسپەن قامتۋ سالالارى - ساۋدا، ءبىلىم بەرۋ، ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى. ال جۇمىسشى كاسىپتەرىندە شامامەن 3,3 ميلليون ادام ەڭبەك ەتەدى.

بۇل ساندار جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ ەكونوميكاداعى ورنىن كورسەتەدى. ءبىراق ەڭبەك نارىعىنداعى باستى ماسەلە - ماماندار سانى ەمەس، ولاردىڭ سۇرانىسقا قانشالىقتى ساي كەلەتىنىندە.

نارىقتاعى احۋال

قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشى- كەڭەسشىسى كاميلا امۋرتايەۆانىڭ ايتۋىنشا، مۇندا ەڭبەك جاعدايى، تابىس پەن كاسىبي ءوسۋ مۇمكىندىگى ماڭىزدى.

- تابىس دەڭگەيى، جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تۇراقتىلىعى، ەڭبەك جاعدايى، كاسىبي جانە مانساپتىق ءوسۋ مۇمكىندىگى ماڭىزدى. سونىمەن قاتار بىلىكتىلىك بولاشاعى دا بارعان سايىن ەرەكشە مانگە يە بولىپ كەلەدى. ياعني ادام ءوز ماماندىعىنىڭ بىرنەشە جىلدان كەيىن دە سۇرانىسقا يە بولاتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك، - دەدى ول.

بۇل رەتتە ەڭبەك نارىعىندا مامان تاپشىلىعى بايقالادى. Enbek.kz پلاتفورماسىندا شىلدە ايىندا 104,6 مىڭ بوس جۇمىس ورنىنا 141,2 مىڭ تۇيىندەمە جاريالانسا، تامىزدا 131,6 مىڭ ورىنعا 145,2 مىڭ تۇيىندەمە تىركەلگەن. مينيسترلىك مۇنى ماماندىق، بىلىكتىلىك، ءوڭىر جانە ەڭبەك جاعدايىنا بايلانىستى سايكەسسىزدىكپەن تۇسىندىرەدى.

ماسەلەن، تامىزدا ەلەكتر جەلىلەرىن پايدالانۋ جونىندەگى ەلەكترمونتەرلەرگە ارنالعان 195 بوس ورىنعا نەبارى جەتى تۇيىندەمە تۇسكەن. ال عيماراتتاردى كەشەندى كۇتىپ-ۇستاۋ جانە جوندەۋ جۇمىسشىلارىنا ارنالعان 358 بوس ورىنعا 47 تۇيىندەمە عانا تىركەلگەن.

مامان تاپشىلىعى الداعى جىلدارى دا وزەكتى بولۋى مۇمكىن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بولجامىنشا، 2026-2035-جىلدارى ەكونوميكاعا شامامەن 2,9 ملن مامان قاجەت بولادى. ونىڭ 1,46 ميلليونى جاڭا جۇمىس ورىندارىنا، 1,45 ميلليونى زەينەتكە شىعاتىن جانە جۇمىستان كەتەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ ورنىن تولتىرۋعا قاجەت. جالپى قاجەتتىلىكتىڭ 1,8 ميلليونى جۇمىسشى ماماندىقتارىنا تيەسىلى.

سۇرانىس اسىرەسە ءبىلىم بەرۋ، قۇرىلىس، ساۋدا، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە جوعارى بولماق.

جاڭا كاسىپتەر مەن جاڭا تالاپتار

نارىقتاعى سۇرانىسپەن قاتار، ماماندىقتاردىڭ ءوزى دە وزگەرىپ جاتىر. 2026-جىلعى اقپاننان باستاپ 940 جاڭا جانە جاڭارتىلعان كاسىپ ەنگىزىلگەن. ونىڭ 100 ءى - جۇمىسشى ماماندىقتارى. ال جاڭا كاسىپتەر مەن قۇزىرەتتەر اتلاسىندا 239 جاڭا، 95 وزگەرىپ جاتقان جانە 129 جويىلىپ بارا جاتقان كاسىپ كورسەتىلگەن.

ماماندىقتار جاڭارعانىمەن، ولاردىڭ تابىس دەڭگەيى بىردەي ەمەس. ەلدەگى ورتاشا جالاقى 480 مىڭ تەڭگەدەن اسسا، الەۋمەتتىك سالادا كورسەتكىش 360-385 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. ال شيكىزات سالالارىندا جالاقى ميلليون تەڭگەگە جۋىقتايدى.

بۇل ايىرماشىلىق نارىقتاعى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەنى كورسەتەدى. تارقاتا ايتقاندا، ماماندىق تاڭداۋدا سۇرانىسپەن قاتار تابىس پەن كاسىبي پەرسپەكتيۆالار دا ەسكەرىلەدى.

ال تەحنولوگيانىڭ جىلدام وزگەرۋى ماماننان جاڭا داعدىلاردى ۇنەمى تالاپ ەتەدى. زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءاسيا كومەكوۆانىڭ پىكىرىنشە، بۇل جاۋاپكەرشىلىك تەك جۇمىسشىعا جۇكتەلمەۋى كەرەك.

- ەگەر تەحنولوگيانىڭ جاڭارۋى جۇمىس بەرۋشىنىڭ وندىرىستىك شەشىمى بولسا، قاجەتتى قايتا دايارلاۋدى ۇيىمداستىرۋعا جانە قارجىلاندىرۋعا ونىڭ دا قاتىسۋى ورىندى. ال اۋقىمدى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر كەزىندە مەملەكەت پەن الەۋمەتتىك ارىپتەستەردىڭ قولداۋى قاجەت، - دەدى ساراپشى.

جاڭا كونستيتۋتسيا: قۇقىق قالاي قورعالادى؟

ەڭبەك ادامىنىڭ قۇقىعى ءاردايىم ماڭىزدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك كودەكسى قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايىنا، ەڭبەكاقى الۋعا جانە دەمالۋعا قۇقىقتى، سونداي- اق كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋدى كوزدەيدى. بيىلعى وزگەرىستەردەن كەيىن قىزمەتكەردىڭ ەڭبەك سالاسىندا قۇرمەتكە يە بولۋ، ار- نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قورعاۋ قۇقىعى دا ناقتىلاندى.

جاڭا كونستيتۋتسيا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتتى.

- جوعارى ناتيجە كورسەتكەن ادامعا ەرەكشە ىنتالاندىرۋ شارالارى قولدانىلۋى مۇمكىن. الايدا قاۋىپسىز ەڭبەك، دەمالىس جانە قۇرمەتپەن قارىم-قاتىناس جاساۋ قۇقىعى ادامنىڭ جەتىستىگىنە بايلانىستى بولماۋى كەرەك، - دەدى ساراپشى.

ەڭبەك قۇقىعىن قورعاۋ جەكە قىزمەتكەردىڭ عانا مىندەتى ەمەس. جالاقى، قوسىمشا كەپىلدىكتەر، وقىتۋ، ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن جۇمىس جاعدايى سياقتى ماسەلەلەردى ۇجىم ءوز وكىلدەرى، كاسىپوداقتار مەن ۇجىمدىق شارت ارقىلى شەشە الادى.

بۇل باعىتتا الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. 2026-جىلعى قاڭتاردا استانادا حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ قاتىسۋىمەن مەملەكەت، جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلار وكىلدەرىنىڭ ءۇشجاقتى دوڭگەلەك ۇستەلى ءوتتى. ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارىنا قاتىستى تۇزەتۋلەر ح ە ۇ- عا ساراپتامالىق باعالاۋعا جولداندى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى جەكە زاڭ قابىلداۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتىر.

الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتىڭ ناقتى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى - ۇجىمدىق شارت. بيىل 1-تامىزداعى جاعداي بويىنشا ەلدە 19683 ۇجىمدىق شارت سيفرلاندىرىلعان. دەگەنمەن ولاردىڭ تيىمدىلىگى جۇمىسشىلارعا قانداي كەپىلدىك بەرىپ، سول مىندەتتەمەلەردىڭ قانشالىقتى ورىندالاتىنىمەن ولشەنەدى.

ەڭبەككە كوزقاراس مەكتەپتەن قالىپتاسا ما؟

ەڭبەك ادامىنىڭ بولاشاعى ماماندىق تاڭداعان ساتتەن قالىپتاسادى. بۇل باعىتتا 2025-جىلعى 1-قىركۇيەكتەن باستاپ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ەڭبەك تاربيەسى مەن كاسىبي باعدار بەرۋدى قامتيتىن «ادال ازامات» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى.

مەكتەپتەردە كاسىبي باعدار بەرەتىن پەداگوگتەر جۇمىس ىستەيدى، بەيىندىك سىنىپتار مەن العاشقى كاسىبي داعدىلاردى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جوبالار دامىپ كەلەدى. 2025-2026 وقۋ جىلىندا كوللەدجدەرگە 189 مىڭ ادام قابىلداندى. ونىڭ 145 مىڭى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا وقۋعا تۇسكەن. مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ شامامەن 70 پايىزى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بولىنسە، دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىمەن 108 مىڭ ستۋدەنت قامتىلدى.

الايدا باعدارلامالاردىڭ ناتيجەسىن ولاردىڭ سانىمەن ولشەۋ جەتكىلىكسىز. قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشى-كەڭەسشىسى كاميلا امۋرتايەۆانىڭ ايتۋىنشا، باستى كورسەتكىش - جاستار مەن اتا-انالاردىڭ ماماندىق تاڭداۋداعى كوزقاراسىنىڭ وزگەرۋى.

- ادامنىڭ ەڭبەك سالاسىنداعى مارتەبەسى شىن مانىندە ارتتى دەپ ماماندىق تاڭداۋداعى كۇندەلىكتى كوزقاراس وزگەرگەن كەزدە ايتۋعا بولادى. بولاشاق مامان وزىنە قانداي كاسىپ تاڭدايدى، اتا- انا بالاسىنا قانداي ماماندىقتى لايىق كورەدى، ادام ءوز ءىسىن قانشالىقتى ماقتان تۇتادى جانە وندا كاسىبي ءوسۋ مۇمكىندىگىن كورە مە - ماڭىزدىسى وسى، - دەدى ول.

ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسى نەدەن كورىنەدى؟

ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسى كۇندەلىكتى جۇمىس جاعدايىنان كورىنەدى. بۇل - لايىقتى تابىس، قاۋىپسىز ەڭبەك، الەۋمەتتىك كەپىلدىك، كاسىبي دامۋعا جانە ءوز قۇقىعىن قورعاۋعا دەگەن مۇمكىندىك.

جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن بۇل - جالاقىنى ۋاقىتىلى تولەۋ، قاۋىپسىز جاعداي جاساۋ جانە قىزمەتكەردىڭ كاسىبي وسۋىنە جاعداي قالىپتاستىرۋ. مەملەكەت ءۇشىن - ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا ساي مامان دايارلاۋ جانە ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.

ال ماماندىقتىڭ بەدەلى ادام سول كاسىپ ارقىلى تۇراقتى جۇمىسقا، لايىقتى تابىسقا جانە كاسىبي بولاشاققا جول تابا العاندا قالىپتاسادى.