اڭىزعا اينالعان بارساكەلمەستىڭ بۇگىنگى جاعدايى قانداي؟

ءتىپتى تۇندە اسپاندا جۇمباق جارىقتار كورىنەتىنى تۋرالى اڭگىمەلەر دە تاراعان. الايدا بۇل جەردىڭ شىنايى تاريحى مەن تابيعاتى اڭىزداردان دا قىزىق.

بارساكەلمەس - قىزىلوردا وبلىسىنداعى ارال تەڭىزىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان ەرەكشە تابيعي مەكەن. كەزىندە تەڭىز ورتاسىنداعى وقشاۋ ارال بولعان بۇل جەر بۇگىندە ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى سالدارىنان قۇرلىقپەن جالعاسىپ كەتكەن. ال ونىڭ اتاۋى، تابيعي ەرەكشەلىكتەرى مەن تاريحى قازاقستاننىڭ عانا ەمەس، الەمنىڭ دە نازارىن اۋدارعان ەكولوگيالىق قۇبىلىستارمەن تىعىز بايلانىستى.

نەلىكتەن «بارساڭ، كەلمەيسىڭ» دەپ اتالعان؟

بارساكەلمەس اتاۋى قازاق تىلىندەگى «بارساڭ، كەلمەيسىڭ» دەگەن تىركەستەن شىققان. قورىقتىڭ رەسمي سايتىندا ارال اتاۋىنا قاتىستى بىرنەشە اڭىزدىڭ تاراعانى جازىلعان.

سولاردىڭ بىرىنە سايكەس، ەرتەدە قىستىڭ قاتتى ايازىندا ارال مەن ماتەريكتىڭ اراسىن مۇز باسقان. وسىنى پايدالانعان بىرنەشە قازاق وتباسى مالىمەن بىرگە ارالعا كوشىپ بارعان. الايدا ارادا جىلدار وتسە دە، ولار ەلگە ورالماعان. اڭىزدا ارالدا تۇششى سۋ تاپشىلىعىنان ادامداردىڭ قازا تاپقانى ايتىلادى. كەيىن بۇل جەردەن قيراعان جەرتولەلەر مەن ادام سۇيەكتەرى تابىلعانى تۋرالى اڭگىمەلەر تاراعان. وسىلايشا ارال «بارساكەلمەس» اتالىپ كەتكەن.

ارالدى العاش كىم زەرتتەدى؟

بارساكەلمەس ارالى گەوگرافيالىق كارتاعا العاش رەت 1831-جىلى عالىم ا. ليەۆشيننىڭ ەڭبەگىندە تۇسكەن. الايدا ول كەزدە ارالدىڭ جاعالاۋى ناقتى زەرتتەلمەگەن ەدى. 1848-جىلى ارال تەڭىزى مەن ونداعى ارالداردى زەرتتەۋ لەيتەنانت الەكسەي بۋتاكوۆ باستاعان ەكسپەديتسياعا تاپسىرىلدى. ەكسپەديتسيا ەكى جىل بويى ارالدىڭ ءپىشىنى مەن كولەمىن انىقتاپ، جەر بەدەرىن، توپىراعىن، وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن زەرتتەگەن.

بۇل زەرتتەۋ بارساكەلمەستىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىن عىلىمي تۇرعىدان تانۋعا جول اشتى. كەيىن ارالدا ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى ا. بۋتاكوۆقا ەسكەرتكىش ورناتىلعان.

ارال قۇرلىقپەن جالعاسىپ كەتكەن

بارساكەلمەستىڭ بۇگىنگى كەلبەتى ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى.

ءبىر كەزدەرى تەڭىزدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ارالعا تەك سۋ ارقىلى جەتۋگە بولاتىن. الايدا ⅩⅩ عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ارال تەڭىزىنىڭ سۋى كۇرت ازايىپ، جاعالاۋ سىزىعى وزگەردى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان ارالدىڭ اينالاسىنداعى سۋ ايدىندارى قۇرعاپ، بۇرىنعى تەڭىز تابانى اشىلا باستادى.

1998-جىلى بارساكەلمەستىڭ شىعىس بولىگى ماتەريكپەن جالعاستى. وسىدان كەيىن ارالدىڭ گەوگرافيالىق سيپاتى وزگەرىپ، جابايى جانۋارلاردىڭ بۇرىنعى تەڭىز تابانى ارقىلى باسقا اۋماقتارعا كوشۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. بۇل وزگەرىس قورىقتىڭ تابيعاتىنا دا اسەر ەتتى. بۇرىن تەڭىزبەن وقشاۋلانعان اۋماق ەندى شولەيت ەكوجۇيەلەردىڭ قالىپتاسۋىن زەرتتەۋگە بولاتىن ەرەكشە تابيعي الاڭعا اينالدى.

بارساكەلمەستە قانداي جانۋارلار مەكەندەيدى؟

بارساكەلمەس - تەك اڭىزدارىمەن ەمەس، بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىگىمەن دە قۇندى اۋماق. مۇندا ءشول جانە شولەيت تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى كەزدەسەدى.

قورىقتىڭ باستى ماقتانىشتارىنىڭ ءبىرى - قۇلان. 1953-جىلى تۇرىكمەنستانداعى بادحىز قورىعىنان توعىز قۇلان اكەلىنىپ، ارالعا جەرسىندىرىلگەن. ولار جاڭا ورتاعا بەيىمدەلىپ، كوبەيە باستاعان. 1980-جىلدارى قورىقتاعى قۇلاندار سانى 300 گە جەتكەن.

الايدا ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى مەن سۋ كوزدەرىنىڭ تۇزدانۋى جانۋارلاردىڭ تىرشىلىگىنە قيىندىق تۋعىزدى. سوندىقتان 1982-جىلدان باستاپ قۇلانداردى قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىنە، سونىڭ ىشىندە «التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركىنە كوشىرۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ وزگە اۋماقتارىنداعى قۇلانداردىڭ ءبىر بولىگى بارساكەلمەس پوپۋلياتسياسىنىڭ ۇرپاقتارى سانالادى.

قورىقتا قۇلاننان بولەك، اقبوكەن، قاراقۇيرىق، تۇلكى جانە باسقا دا ءشول جانۋارلارى كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار بۇل اۋماق قۇستاردىڭ قونىس اۋدارۋ جولىنداعى ماڭىزدى مەكەندەردىڭ ءبىرى.

بارساكەلمەس قورىعىنىڭ حالىقارالىق ماڭىزى دا جوعارى. 2016-جىلعى 19-ناۋرىزدا يۋنەسكونىڭ «ادام جانە بيوسفەرا» باعدارلاماسى اياسىندا بارساكەلمەس بيوسفەرالىق رەزەرۆاتى دۇنيەجۇزىلىك جەلىگە ەنگىزىلدى.

يۋنەسكو دەرەگىنە سايكەس، بيوسفەرالىق رەزەرۆات اۋماعىندا ومىرتقاسىزداردىڭ شامامەن 2 مىڭ ءتۇرى، سۇتقورەكتىلەردىڭ 30 ءتۇرى، قۇستاردىڭ 178 ءتۇرى جانە باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 20 ءتۇرى بار.

ال 2023-جىلى بارساكەلمەس «تۇران شولدەرى» تابيعي مۇراسى قۇرامىندا يۋنەسكونىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەندى. بۇل مارتەبە ءوڭىردىڭ بىرەگەي تابيعي كەشەندەرىن ساقتاۋدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزىن كورسەتەدى. بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى 1939-جىلى 10-جەلتوقساندا قۇرىلعان. العاشىندا ونىڭ اۋماعى شامامەن 18 مىڭ گەكتار بولعان. 2005-جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قورىقتىڭ اۋماعى كەڭەيتىلىپ، 160826 گەكتارعا جەتتى. كەيىن، 2020-جىلى سىرداريا وزەنىنىڭ كىشى ارال تەڭىزىنە قۇيار تۇسىنداعى «دەلتا» ۋچاسكەسى قوسىلدى.

قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتىڭ جالپى اۋماعى - 163126 گەكتار. ول ءۇش كلاستەرلىك ۋچاسكەدەن تۇرادى: «بارساكەلمەس»، «قاسقاقۇلان» جانە «دەلتا». ايتا كەتەيىك، بۇل كورسەتكىشتى يۋنەسكو مويىنداعان بيوسفەرالىق رەزەرۆاتتىڭ جالپى اۋماعىمەن شاتاستىرماعان ءجون. بيوسفەرالىق رەزەرۆاتتىڭ اۋماعى 407 مىڭ گەكتاردان اسادى.

تىلسىم اڭىزدىڭ ار جاعىندا نە جاتىر؟

بارساكەلمەس تۋرالى ۋاقىتتىڭ وزگەشە ءوتۋى، ادامداردىڭ جوعالىپ كەتۋى نەمەسە اسپاندا جۇمباق جارىقتاردىڭ پايدا بولۋى جونىندەگى اڭگىمەلەر ءالى دە ەل اراسىندا ايتىلادى. الايدا مۇنداي قۇبىلىستاردى راستايتىن عىلىمي دالەلدەر جوق.

ال شىنايى دەرەكتەر بۇل مەكەننىڭ ءوزى-اق ەرەكشە ەكەنىن كورسەتەدى. كەزىندە ارال تەڭىزىنىڭ ورتاسىندا جاتقان ارال بۇگىندە قۇرعاعان تەڭىز تابانىمەن جالعاسىپ، جاڭا ەكوجۇيەلەر قالىپتاسىپ جاتقان تابيعي زەرتحاناعا اينالدى.

عالىمدار ءۇشىن بارساكەلمەس - كليمات وزگەرىسىنىڭ، شولەيتتەنۋدىڭ جانە تابيعي ورتانىڭ وزگەرۋىنىڭ سالدارىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى اۋماق. سوندىقتان ونىڭ قۇندىلىعى تەك تىلسىم اڭىزدارىندا ەمەس، تابيعاتتىڭ قالاي وزگەرەتىنىن كورسەتەتىن ءتىرى تاريحىندا جاتىر.

el.kz