امىرە قاشاۋبايەۆ پەن مايرا ءۋالي قىزىنىڭ العاش كەزدەسۋى
استانا. KAZINFORM - وقيعا سەمەي قالاسىندا بولعان. قازاق مۋزىكاسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ەڭبەكتەردە بەلگىلى ونەرپازداردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى از جازىلعان جوق. دەگەنمەن ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن كەزدەسۋى، ءوزارا قارىم-قاتىناسى، شىعارماشىلىق بايلانىسى جونىندەگى دەرەكتەر سيرەك ۇشىراسادى.
مۇنداي مالىمەتتەر ساقتالماعان با، الدە زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالعان با - ول جاعى بەلگىسىز. بۇگىن وقىرمان نازارىنا وسىنداي قىزىقتى تاريحي دەرەكتەردىڭ ءبىرىن ۇسىنعىمىز كەلەدى. اڭگىمە قازاقتىڭ ەكى ايگىلى ءانشىسى - امىرە قاشاۋبايەۆ پەن مايرا ءۋالي قىزىنىڭ العاشقى كەزدەسۋى تۋرالى.
بەلگىلى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ ءوز ەڭبەگىندە وسى ەكى ونەرپازدىڭ كەزدەسۋى جونىندە قۇندى مالىمەت كەلتىرەدى. ول بۇل وقيعانى امىرەنى كوزىمەن كورىپ، جانىندا ءجۇرىپ، ونەرىنە كۋا بولعان شاكىرتى مۇقاتاي توقجىگىتوۆتىڭ ەستەلىگى نەگىزىندە باياندايدى. اتالعان ەستەلىك 1964 -جىلى «ەرتىس» (قازىرگى «سەمەي تاڭى») گازەتىندە جاريالانعان.
بىزدىڭشە، بۇل - قازاق مۋزىكاسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر مەن ونەرتانۋشىلار ءۇشىن اسا قۇندى دەرەك. ويتكەنى مۇندا ەكى ايگىلى ءانشىنىڭ العاشقى جۇزدەسۋى عانا ەمەس، ولاردىڭ ءبىر-بىرىنىڭ ونەرىنە بەرگەن باعاسى، سول كەزەڭدەگى مۋزىكالىق ورتا مەن ونەر ادامدارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى دا كورىنىس تاپقان.
وقيعا سەمەي قالاسىندا بولعان. امىرە قاشاۋبايەۆ بىردە جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن اتاقتى پالۋان بەلبايدىڭ قاجەنى جانە باسقا دا تانىستارىمەن بىرگە ءبىر ماجىلىستە باس قوسادى. سول وتىرىستا قاجەن توبەلەس شىعارىپ، امىرەنىڭ كوڭىلىنە تيەدى. ەرتەڭىنە پالۋان امىرەگە كەلىپ، كەشىرىم سۇرايدى. اڭگىمە بارىسىندا امىرەنىڭ جاڭالىققا قۇمار ەكەنىن بىلەتىن قاجەن وعان ءابىلماجىننىڭ جاقىندا ۇيلەنگەنىن ايتادى. ءانشى كەلىنشەكتى قايدان العانىن، كىم ەكەنىن سۇراعاندا، قاجەن ونىڭ ناقتى كىم ەكەنىن بىلمەيتىنىن، تەك كەرەكۋ جاقتان كەلگەن، كەرەمەت ءانشى دەگەندى ەستىگەنىن جەتكىزەدى. «ءانشى» دەگەن ءسوزدى ەستىگەن امىرە بىردەن ەلەڭ ەتىپ، ءابىلماجىننىڭ ۇيىنە بارىپ، جاڭا تۇسكەن كەلىنشەكتىڭ ونەرىن تىڭداۋدى ۇسىنادى.
ۇيگە جەتىپ، امان-ساۋلىقتان كەيىن، ءۇي يەسى ءوزى ءجوندى ايتادى:
- جەڭگەڭ امىرە سياقتى ءانشى ءوزى، - دەدى ءابىلماجىن ماساتتانىپ.
قازاق عۇرپىن ساقتاعانى ما، الدە قىزعانعانى ما، كىم ءبىلسىن، كەلىندى وڭ جاقتاعى باتسايى شىمىلدىقتىڭ ىشىنە وتىرعىزىپ قويعان ەكەن.
ءابىلماجىن ونى ايتىپ، مۇنى ايتىپ، ءارى-بەرى جوسىلدى دا، توردە تۇرعان كىشكەنە ستولدىڭ ۇستىندەگى اق شۇبەرەكپەن جابۋلى قارا گارموننىڭ بەتىن اشتى.
- امىرە، مىناۋ زامانداسىڭنىڭ گارمونى، ساۋساعىڭدى ساعىندىم عوي، ءبىر جورعالاتشى. مايرا-اۋ، مايرا مەن ايتقان امىرە وسى، جاقسىلاپ تىڭدا، ۇيرەنىپ ال، - دەدى ءابىلماجىن گارموندى امىرەگە بەرىپ جاتىپ...
- پاھ شىركىن، ساقىلداپ-اق تۇر ەكەن ءتىپتى الىپ قاشادى، قول تيگىزەر ەمەس، زامانداس تا وسىنداي بولسا جارار ەدى، - دەپ امىرە قاجەنگە كوزىن قىسىپ قويدى.
امىرە گارموندى قولىنا العان سوڭ، ءان ايتا جونەلەدى. ەستەلىكتە ونىڭ ناقتى قانداي اندەردى ورىنداعانى كورسەتىلمەگەن. دەگەنمەن ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، سول كەزدە امىرە كەيىن ماسكەۋ مەن پاريج ساحنالارىندا شىرقاعان «بالقاديشا»، «قوس بارابان» سەكىلدى اندەردى ورىنداعان بولۋى مۇمكىن.
وسى جەردە امىرەنىڭ ونەرىنە قاتىستى تاعى ءبىر قىزىقتى دەرەككە نازار اۋدارعان ءجون. ءبىز امىرە قاشاۋبايەۆتى كوبىنە دومبىرامەن ءان شىرقاعان ءانشى رەتىندە تانيمىز. ونىڭ كوپشىلىككە بەلگىلى فوتوسۋرەتتەرىندە دە قولىندا دومبىرا ۇستاپ وتىرعانىن كورەمىز. ال مۇقاتاي توقجىگىتوۆتىڭ ەستەلىگىنەن امىرەنىڭ گارموندى، ياعني سىرنايدى دا ەركىن مەڭگەرىپ، ءان ورىنداعانىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل ونىڭ جان-جاقتى، بىرنەشە اسپاپتا ويناي بىلگەن ونەرپاز بولعانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار امىرە ەكى ىشەكتى دومبىرامەن عانا شەكتەلمەي، ءۇش ىشەكتى دومبىرامەن دە ءان شىرقاعان ەكەن. بۇل جونىندە ءانشىنىڭ پاريجدەن ورالعاننان كەيىن سەمەيدە بەرگەن ۇلكەن كونتسەرتىن تاماشالاعان ادامداردىڭ ەستەلىكتەرىندە ايتىلادى.
ارى قاراي وقيىق.
ءاننىڭ ءار تۇرلىسىنەن ەكى-ءۇش اۋىز ولەڭنەن ايتتى دا، امىرە ابىلماجىنگە گارموندى ۇستاتىپ:
- ءيا، گارموندى يەسىنە بەر، لەبىزىن ەستىرتسىن... - دەدى...
وسى مەزەتتە وزگەشە ءبىر ءۇن ەستىلدى:
- قىزى ەدىم مەن ءۋاليدىڭ اتىم مايرا،
وتىز ءتىس، كومەكەيدەن ءتىلىم سايرا…
مايرا گارمونمەن ءان ايتا باستاعاندا، ونىڭ داۋسى اسپاپ ۇنىمەن ادەمى ۇيلەستى دەپ جازىلادى ەستەلىكتە.
ءانشىنىڭ ونەرىنە ءتانتى بولعان امىرە قاجەنگە سىبىرلاپ، ايەلدەر اراسىنان مۇنداي كەرەمەت داۋىستى بۇرىن ەستىمەگەنىن ايتىپتى. وسىلايشا كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ اتاقتى ءانشىسى مايرا ءۋالي قىزى مەن امىرە قاشاۋبايەۆ العاش رەت كەزدەسكەن ەكەن.
بۇل ەڭبەكتە قايىم مۇحامەدحانوۆ تاعى ءبىر دەرەكتى كەلتىرىپ كەتەدى. ياعني بۇل مايرانىڭ ارىزى. ارىزدىڭ قازاقشا اۋدارماسى تومەندەگىدەي:
1917 -جىلعى 19 -ماۋسىمدا مەن، زارەچنايا سلوبودكا (قازىرگى جاڭاسەمەي قالاسى - ق. م. ) كوميسسارىنىڭ كومەكشىسى، تومەندەگىدەي مازمۇندا وسى حاتتامانى جاسادىم.
بۇگىن كەڭسەگە قارقارالى ۋەزىنىڭ ابىرالى بولىسىندا تۇراتىن قازاق ءابىلماجىن دۇيسەنبيننىڭ ايەلى مايرا دۇيسەنبينا كەلىپ، مىناداي مالىمدەمە جاسادى:
كەشە، ياعني 18-ماۋسىم كۇنى پاۆلودار ۋەزىنىڭ مارالدى بولىسىنان كەلگەن عابدولعاليم تۋلاقبايەۆ- چەگۋلوۆ ەكى ءبۇيىر قالتاسىنا ەكى ريەۆولۆەر سالىپ، ولاردىڭ ۇيىنە كىرگەن. ول مايرانىڭ كۇيەۋى ءابىلماجىن دۇيسەنبيندى سۇراستىرىپ، بولمەنىڭ ءىشىن اينالا شولىپ قاراپ، ءبىراز تۇرعاننان كەيىن شىعىپ كەتكەن.
مايرا دۇيسەنبينانىڭ ايتۋىنشا، عابدولعاليم تۋلاقبايەۆ- چەگۋلوۆ پاۆلودار قالاسىندا بۇزاقىلىعىمەن اتى شىققان ادام. تەرىس قىلىقتارىنا بايلانىستى بولىستىق باسقارما وعان پاسپورت بەرمەي وتىر. مايرانىڭ ءوزى پاۆلودار قالاسىندا تۋعاندىقتان، ونى بۇرىننان تانيتىنىن جەتكىزدى.
مايرا دۇيسەنبينا اتالعان ادامنىڭ ءوز ومىرىنە قاستاندىق جاساماق نيەتى بار دەپ قاۋىپتەنەتىنىن مالىمدەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا عابدولعاليم تۋلاقبايەۆ- چەگۋلوۆ سەمەي قالاسىنىڭ ءۇشىنشى بولىگىندەگى پاستۋحوۆ قوناقۇيىندە تۇرىپ جاتىر.
وسىعان بايلانىستى مايرا دۇيسەنبينا ونى ۇستاپ، تۇرعىلىقتى مەكەنىنە قايتارۋدى سۇرايدى.
ارىز بەرۋشىنىڭ قولى: مانيرا دۇيسەنبينا.
(«مانيرا دۇيسەنبينا» دەپ اراب ارپىمەن قول قويعان - ق. م. ).
ءبىزدىڭ ويىمىزشا، وسى كەزدەسۋدەن كەيىن امىرە مەن مايرانىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىنە جاڭا سەرپىن بەرىلگەن بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ونەر قاشاندا ونەرمەن داميدى. ءبىر ونەرپاز وزىمەن دەڭگەيلەس نەمەسە وزىنەن بيىك تۇرعان تالانت يەسىن كورگەندە، ونىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىنەن ۇيرەنىپ، وزىندىك ونەرىن جەتىلدىرۋگە ۇمتىلادى. مۇنداي شىعارماشىلىق جۇزدەسۋلەر ونەر ادامدارىنىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ، جاڭا ىزدەنىستەرگە جول اشادى. اسىرەسە امىرە مەن مايراداي ءوز ءداۋىرىنىڭ كورنەكتى انشىلەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ونەرىن تىڭداپ، ءوزارا اسەر الۋى زاڭدى قۇبىلىس دەپ ويلايمىز. سوندىقتان سەمەيدە وتكەن وسى العاشقى كەزدەسۋدىڭ ەكى ءانشىنىڭ دە كەيىنگى شىعارماشىلىق دامۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىقپال ەتۋى ابدەن مۇمكىن.
aikyn.kz