اۋىلدان كوشپەۋ ءۇشىن نە وزگەرۋى كەرەك؟

BAQ. KZ ءتىلشىسى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي ماسەلەلەر قاتار شەشىلۋى قاجەت ەكەنىن سارالادى.

اۋىلداعى ءومىردى نە ايقىندايدى؟

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2026-جىلعى 1-قىركۇيەكتە قازاقستاندا 7 ميلليون 382 مىڭنان استام ادام اۋىلدىق جەردە تۇرعان. بۇل - ەل حالقىنىڭ شامامەن 35,8 پايىزى. اۋىلداعى جۇمىس پەن تۇرمىس جاعدايى وسىنشاما ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

اۋىلدان كوشۋدىڭ دە، سوندا قالۋدىڭ دا سەبەبى ءار وتباسىندا ءارتۇرلى. بىرەۋگە تۇراقتى جۇمىس قاجەت، ەندى بىرەۋ بالاسىنىڭ جاقسى ءبىلىم العانىن قالايدى. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى اۋدان ورتالىعىنا نەمەسە قالاعا جاقىن تۇرۋدى ءجون كورەتىندەر دە بار.

سوندىقتان اۋىلدا قانشا نىسان سالىنعانىمەن قاتار، ونىڭ تۇرعىنعا قانداي پايداسى تيگەنىنە قاراۋ كەرەك. جاڭا مەديتسينالىق پۋنكتتە دارىگەر قابىلداي ما؟ جوندەلگەن جولمەن اۆتوبۋس جۇرە مە؟ ينتەرنەت ساباق وقۋعا، جۇمىس ىستەۋگە جەتكىلىكتى مە؟ تۇرعىن ءۇشىن اۋىلداعى وزگەرىس وسىدان بايقالادى.

ەڭبەكتىڭ قايتارىمى بولۋى كەرەك

اۋىلدا تىرشىلىك بار. ءبىرى مال ۇستايدى، ءبىرى ەگىن ەگەدى، ەندى ءبىرى مەكتەپتە، ەمحانادا نەمەسە دۇكەندە جۇمىس ىستەيدى. ءبىراق جۇمىستىڭ بولۋى وتباسىنىڭ تابىسى جەتكىلىكتى دەگەندى بىلدىرمەيدى.

ماۋسىمدىق ەڭبەكتەن تۇسكەن قاراجاتتى جىل بويىنا جەتكىزۋ قيىن. قوراداعى مال مەن باقشا ءونىمى ازىق-تۇلىك شىعىنىن ازايتقانىمەن، بالانىڭ وقۋىنا، ەمدەلۋگە، كولىككە نەمەسە ءۇي جوندەۋگە دە اقشا قاجەت.

ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقتىڭ پىكىرىنشە، اۋىل مەن قالا اراسىنداعى تابىس ايىرماسىن تەك جۇمىس ورىندارىنىڭ ازدىعىمەن ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. شارۋانىڭ وندىرگەن ونىمىنەن قانشا پايدا تاۋىپ وتىرعانى دا ماڭىزدى.

اۋىل مەن قالا اراسىنداعى تابىس الشاقتىعىن ازايتۋ ءۇشىن اۋىلعا جاي عانا جۇمىس ورنى ەمەس، تابىستى ەكونوميكالىق تىزبەك قۇرۋ كەرەك. ياعني ءوندىرىس، وڭدەۋ، ساقتاۋ، لوگيستيكا جانە ساتۋ جۇيەسى قاجەت، - دەيدى ەكونوميست.

مىسالى، ءسۇتىن شيكىزات كۇيىندە وتكىزەتىن وتباسىنىڭ تابىسى ساتىپ الۋ باعاسىنا تاۋەلدى. ال سول ءسۇتتى اۋىلدىڭ وزىندە جيناپ، سالقىنداتىپ، وڭدەپ، قاپتايتىن مۇمكىندىك بولسا، بىرنەشە ادامعا جۇمىس تابىلادى. دايىن ونىمنەن تۇسەتىن كىرىستىڭ ءبىر بولىگى دە جەرگىلىكتى جەردە قالادى.

ءبىراق مۇنداي كاسىپكە تۇراقتى ەلەكتر قۋاتى، سۋ، ساقتاۋ ورنى جانە قولايلى جول قاجەت. ءونىمدى جەتكىزۋ شىعىنى كوبەيگەن سايىن شارۋانىڭ قولىندا قالاتىن پايدا ازايادى. وسى تۇستا جۇمىس پەن ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى توعىسادى.

نەسيە بەرىلدى. ءونىمدى كىم ساتىپ الادى؟

اۋىل كاسىپكەرلەرىن قولداۋعا ارنالعان باعدارلامالار بار. ۇكىمەتتىڭ 2026-جىلعى 22-تامىزداعى اقپاراتىنا سايكەس، «اۋىل اماناتى» جوباسى اياسىندا 2023-2025-جىلدارى 20 مىڭنان استام شاعىن نەسيە بەرىلىپ، 22 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلعان. قارجىلاندىرىلعان جوبالاردىڭ اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بىرگە ءونىم وڭدەۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ باعىتتارى دا بار.

دەگەنمەن مال نەمەسە جابدىق ساتىپ العاننان كەيىن كاسىپكەردىڭ الدىندا باسقا مىندەتتەر تۇرادى. ءونىمىن كىمگە ساتادى؟ قايدا ساقتايدى؟ نارىققا جەتكىزۋگە قانشا قاراجات جۇمسايدى؟ العاشقى تابىسى شىعىنىن وتەۋگە جەتە مە؟

باۋىرجان ىسقاق مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىن وسى كەزەڭنەن كورۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ لوگيكاسىن «قارجى بەرىلدى، كاسىپ اشىلدى» دەگەننەن «كاسىپ اشىلدى، ءونىم ءوندىرىلدى، ءونىم ساتىلدى، تۇراقتى تابىس پايدا بولدى» دەگەن مودەلگە قاراي وزگەرتۋىمىز كەرەك. اۋىل تۇرعىنىنا تەك نەسيە ەمەس، ناقتى ساتىپ الۋشى كەرەك، - دەيدى ول.

شارۋا ءۇشىن وڭدەۋ كاسىپورنىمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتۋ، ءونىمىن قولايلى باعامەن جەتكىزۋ، قاجەت كەزىندە ساقتاي الۋ ماڭىزدى. وسى مۇمكىندىكتەر بولعاندا عانا كاسىبىن كەڭەيتۋگە، قوسىمشا ادام جالداۋعا جاعداي تۋادى.

ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا، ءار اۋىل ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي دامۋى كەرەك. ءبىر جەردە ءسۇت وندىرىسىنە جاعداي بار، ەكىنشىسىندە كوكونىس ءوسىرۋ نەمەسە ەت شارۋاشىلىعى ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. تۋريزم مەن قولونەردى دامىتۋعا قولايلى ەلدى مەكەندەر دە بار. قاي باعىت تاڭدالسا دا، ونىڭ ونىمىنە نەمەسە قىزمەتىنە سۇرانىس بولۋى قاجەت.

ءۇي العان وتباسى اۋىلعا ورنىعا ما؟

اۋىلعا قىزمەتكە كەلگەن جاس ماماننىڭ بىردەن ءۇي ساتىپ الۋعا شاماسى جەتە بەرمەيدى. وسى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان تەتىكتەردىڭ ءبىرى - «ديپلوممەن اۋىلعا» جوباسى.

مەملەكەتتىك ورگاندار پورتالىندا 2026-جىلعى 7-قازاندا جاڭارتىلعان اقپاراتقا سايكەس، جوبا اياسىندا 100 ا ە ك كولەمىندە كوتەرمە جاردەماقى قاراستىرىلعان. تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە سالۋعا اۋدان ورتالىقتارىندا 2500 ا ە ك- كە دەيىن، باسقا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە 2000 ا ە ك- كە دەيىن بيۋجەتتىك كرەديت بەرىلەدى. نەسيە مەرزىمى - 15 جىلعا دەيىن، جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى - 1 پايىز. بۇل قولداۋ بەلگىلەنگەن تالاپتارعا ساي كەلەتىن ماماندارعا ۇسىنىلادى.

باسپانا ادامنىڭ اۋىلعا ورنىعۋىنا كومەكتەسەدى. ءبىراق ءۇي العاننان كەيىن دە وتباسىنىڭ شىعىنى ازايىپ كەتپەيدى. ونى جوندەۋ، جىلىتۋ، كۇتىپ ۇستاۋ قاجەت. مەكتەپ پەن جۇمىس ورنىنا قاتىناۋ جاعدايى دا ماڭىزدى.

وعان قوسا، اۋىلعا كەلگەن ماماننىڭ جۇبايى دا جۇمىس ىزدەۋى مۇمكىن. ءبىر ادامعا قىزمەت تابىلىپ، ەكىنشىسى تابىسسىز قالسا، وتباسىنىڭ كوشىپ كەلۋى قيىندايدى. بالاباقشا، مەكتەپ، بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىنا ساي ۇيىرمە دە اتا-انانىڭ تاڭداۋىنا اسەر ەتەدى.

سوندىقتان اۋىلعا مامان تارتقاندا ونىڭ وتباسىمەن قالاي ورنالاساتىنىن دا ەسكەرگەن ءجون. جۇمىس پەن باسپاناعا بەرىلگەن قولداۋدىڭ جالعاسى كۇندەلىكتى تۇرمىستا كورىنۋى كەرەك.

نىسان سالۋمەن ماسەلە تولىق شەشىلمەيدى

اۋىلدا مەكتەپتىڭ، مەديتسينالىق پۋنكتتىڭ نەمەسە جولدىڭ بولۋى ماڭىزدى. ءبىراق تۇرعىنعا سول نىساندار ارقىلى كورسەتىلەتىن قىزمەت قاجەت.

دارىگەر بولماسا، جاڭا مەديتسينالىق پۋنكتى بار اۋىلدىڭ تۇرعىنى دا اۋدانعا بارادى. اۆتوبۋس جۇرمەسە، جوندەلگەن جولدىڭ يگىلىگىن جەكە كولىگى جوق ادام تولىق كورە المايدى. بايلانىس جيى ۇزىلسە، وقۋشىعا ونلاين ساباققا قاتىسۋ، مامانعا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ قيىن.

مۇنىڭ ءارقايسىسى وتباسىنا قوسىمشا شىعىن اكەلەدى. دارىگەرگە بارۋ ءۇشىن جولعا اقشا جۇمسايدى، جۇمىستان سۇرانادى. بالاسىن ۇيىرمەگە اپارۋ ءۇشىن ۋاقىت بولەدى. قاراپايىم قىزمەتتى الۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت قاتىناۋعا تۋرا كەلۋى مۇمكىن.

سوندىقتان ينفراقۇرىلىمنىڭ ناتيجەسىن تۇرعىننىڭ ءومىرى قانشالىقتى جەڭىلدەگەنىنەن باعالاعان دۇرىس. ۇيگە سۋ تۇراقتى كەلە مە؟ قىستا جول اشىق پا؟ قاجەت كەزدە مەديتسينالىق كومەك الۋعا بولا ما؟ اۋىلداعى جايلى ءومىر وسىنداي كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەردەن باستالادى.

ينتەرنەت تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرە الا ما؟

ساپالى ينتەرنەت اۋىلدا وتىرىپ تا ءبىلىم الۋعا، تاپسىرىس قابىلداۋعا، تاۋار ساتۋعا جانە قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە جول اشادى. اسىرەسە جەرگىلىكتى جەردە ماماندىعىنا ساي قىزمەت تابا الماعان ادام ءۇشىن بۇل قوسىمشا مۇمكىندىك بولۋى مۇمكىن.

ۇكىمەتتىڭ رەسمي مالىمەتىنە سايكەس، «قازاق تەلەكوممەن» جاسالعان كەلىسىم اياسىندا 2027-جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 3 مىڭنان استام اۋىلدى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. جوبا 1,2 ميلليون ادامدى جانە 5,8 مىڭ مەملەكەتتىك نىساندى قامتۋعا باعىتتالعان.

دەگەنمەن ينتەرنەت قوسىلعان ءار ۇيدە بىردەن جاڭا تابىس كوزى پايدا بولمايدى. ول ءۇشىن ادامعا ءتيىستى داعدى، تەحنيكا جانە جۇمىس تابۋعا قاجەت ءبىلىم كەرەك. ونلاين ساۋدامەن اينالىساتىن كاسىپكەرگە جەتكىزۋ قىزمەتى دە قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس.

ماسەلەن، اۋىلدا جاسالعان بۇيىمعا باسقا وڭىردەن تاپسىرىس ءتۇسۋى مۇمكىن. ءبىراق ونى جونەلتۋ قۇنى تاۋار باعاسىمەن شامالاس بولسا، ساتىپ الۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعى تومەندەيدى. سوندىقتان بايلانىس ساپاسىمەن بىرگە تاسىمال مەن كاسىپتى ۇيرەتۋ ماسەلەسىن دە قاتار شەشۋ قاجەت.

اۋىلدا بولاشاعىن كورگەن ادام قالادى

جۇمىس، باسپانا جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ ءبىرىن عانا تاڭداپ، قالعانىن كەيىنگە قالدىرۋ قيىن. بۇل قاجەتتىلىكتەر ءبىر وتباسىندا قاتار تۋىندايدى. ادامعا تابىس تا، تۇراتىن ءۇي دە، بالاسىن وقىتىپ، دەنساۋلىعىن كۇتۋگە جاعداي دا كەرەك.

ءۇيى بار وتباسى جۇمىس ىزدەپ كوشۋى مۇمكىن. تۇراقتى قىزمەتى بار مامان بالاسىنىڭ وقۋىنا بايلانىستى قالاعا كەتۋدى ويلايدى. ال جولى مەن بايلانىسى جاقسارعان اۋىلدا تابىس تاباتىن مۇمكىندىك بولماسا، تۇرعىنعا باسقا جەردەن جۇمىس ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى.

سول سەبەپتى اۋىلدى دامىتۋعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ ناتيجەسىن اشىلعان كاسىپ پەن سالىنعان نىساندار سانىنان عانا ىزدەمەۋ قاجەت.