اۋىل مەن قالا اراسىنداعى تابىس ايىرماسىن قالاي ازايتۋعا بولادى؟
استانا. قازاقپارات - اۋىل تۇرعىنى مال وسىرەدى، ءسۇت وندىرەدى، ەگىن ەگەدى. ءبىراق ءونىمىن ساتقاننان كەيىنگى تابىسى ەڭبەگىنە ساي بولا بەرمەيدى. نەگە؟ ەكونوميستەر باۋىرجان ىسقاق پەن الديار ساماتوۆتىڭ پىكىرىنشە، اۋىل مەن قالا اراسىنداعى تابىس الشاقتىعىن تەك جۇمىس ورىندارىنىڭ ازدىعىمەن ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. نەگىزگى ماسەلە - اۋىلدا وندىرىلگەن ءونىمدى وڭدەپ، ساقتاپ، ءتيىمدى باعامەن ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەنىڭ السىزدىگى، دەپ حابارلايدى BAQ. KZ ءتىلشىسى.
اۋىلداعى كاسىپتى قولداۋ تۋرالى ايتقاندا كوبىنە بەرىلگەن نەسيە، بولىنگەن گرانت پەن اشىلعان جۇمىس ورىندارى ءسوز بولادى. ءبىراق قارجى العان ادامنىڭ كاسىبى ءجۇرىپ كەتتى مە، تابىسى ارتتى ما دەگەن سۇراقتار دا ماڭىزدى. مال ساتىپ الۋ نەمەسە تسەح اشۋ ءىستىڭ باستاماسى عانا. ودان كەيىن ءونىمدى وتكىزۋ، شىعىندى وتەۋ جانە كاسىپتى جالعاستىرۋ ماسەلەسى تۋىندايدى.
تابىس ايىرماسى نەدەن تۋىندايدى؟
ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقتىڭ ايتۋىنشا، قالا تۇرعىندارىنىڭ تابىس تابۋداعى تاڭداۋى كوبىرەك. ءبىر ادام جالدامالى جۇمىستا ىستەسە، ەكىنشىسى ساۋدامەن، قىزمەت كورسەتۋمەن نەمەسە جەكە كاسىپپەن اينالىسا الادى. ونەركاسىپ پەن IT سالاسىندا دا مۇمكىندىك بار. ال اۋىلداعى تابىس نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا، بيۋدجەت سالاسىنا جانە شاعىن ساۋداعا تاۋەلدى.
دەگەنمەن ماسەلە كاسىپ تۇرلەرىنىڭ ازدىعىندا عانا ەمەس. شارۋانىڭ وندىرگەن ونىمىنەن قانشا تابىس تاباتىنى دا ماڭىزدى. تەحنيكا، ساقتاۋ، وڭدەۋ جانە تاسىمالداۋ ماسەلەسى شەشىلمەسە، كوپ ەڭبەك ەتكەن ادامنىڭ پايداسى از بولۋى مۇمكىن.
اۋىل مەن قالا اراسىنداعى تابىس الشاقتىعىن ازايتۋ ءۇشىن اۋىلعا جاي عانا جۇمىس ورنى ەمەس، تابىستى ەكونوميكالىق تىزبەك قۇرۋ كەرەك. ياعني ءوندىرىس، وڭدەۋ، ساقتاۋ، لوگيستيكا جانە ساتۋ جۇيەسى قاجەت، - دەيدى باۋىرجان ىسقاق.
الديار ساماتوۆ تا اۋىلداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىنان بولەك، ولاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن ونىمدىلىگىنە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە، قالادا قوسىلعان قۇنى جوعارى سالالار كوبىرەك بولعاندىقتان، تابىس تابۋ مۇمكىندىگى دە كەڭىرەك.
ماسەلە «اۋىلدا جۇمىس ورنى جوق» دەگەندە ەمەس، «اۋىلدا تۇراقتى ءارى جوعارى ءونىمدى جۇمىس ورنى از» دەگەندە بولۋى مۇمكىن، - دەيدى ەكونوميست.
ول اۋىل شارۋاشىلىعىندا تابىستىڭ باعا مەن اۋا رايىنا تاۋەلدى ەكەنىن ايتادى.
بۇعان نارىقتىڭ الىستىعى، لوگيستيكانىڭ قىمباتتىعى، ينفراقۇرىلىم مەن ينتەرنەت ساپاسى دا اسەر ەتەدى. مامانداردىڭ قالاعا كوشۋى اۋىلداعى كاسىپتىڭ دامۋىن قيىنداتا تۇسەدى. اۋىل تۇرعىنى كوبىنە شيكىزاتتى نەمەسە باستاپقى ءونىمدى ارزانعا وتكىزەدى. ال ونى وڭدەپ، دايىن تاۋارعا اينالدىرعان كەزدە پايدا بولاتىن قوسىلعان قۇن باسقا جەردە قالادى، - دەدى ول.
قارجى العان كاسىپكەرگە ساتىپ الۋشى دا كەرەك
ارينە، مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت- اق. ءبىراق نەسيە نەمەسە گرانت الۋ كاسىپتىڭ تۇراقتى تابىس اكەلەتىنىنە كەپىل بولمايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك.
باۋىرجان ىسقاق پىكىرىنشە، كاسىپتى قولداۋ كەزىندە كاسىپكەر ءونىمىن كىمگە ساتادى، قايدا ساقتايدى، قالاي وڭدەپ، نارىققا جەتكىزەدى؟ وسى ماسەلەلەرگەپ نازار اۋدارىلۋى كەرەك.
مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ لوگيكاسىن «قارجى بەرىلدى، كاسىپ اشىلدى» دەگەننەن «كاسىپ اشىلدى، ءونىم ءوندىرىلدى، ءونىم ساتىلدى، تۇراقتى تابىس پايدا بولدى» دەگەن مودەلگە قاراي وزگەرتۋىمىز كەرەك. اۋىل تۇرعىنىنا تەك نەسيە ەمەس، ناقتى ساتىپ الۋشى كەرەك، - دەيدى ول.
ال ەكونوميست الديار ساماتوۆ كاسىپكەردىڭ الداعى شىعىندارى مەن تاۋەكەلدەرىن دە ەسەپكە الۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
ماسەلەن، مال وسىرەتىن ادام جەمشوپ قىمباتتاسا نە ىستەيدى؟ ۆەتەرينارلىق قىزمەت شىعىنىن قالاي وتەيدى؟ مالدى قانداي باعامەن ساتادى؟ ەگەر وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بولماسا، ءبىز كاسىپكەرلىكتى ەمەس، تەك مال نەمەسە تەحنيكا سياقتى اكتيۆتەردى ساتىپ الۋدى عانا قارجىلاندىرامىز، - دەيدى ساماتوۆ.
سوندىقتان ەكونوميست قولداۋدىڭ ناتيجەسىن بولىنگەن قاراجات پەن اشىلعان كاسىپ سانىنا قاراپ باعالاۋ جەتكىلىكسىز دەپ سانايدى. ونىڭ ورنىنا سول كاسىپتىڭ ەكى جىلدان كەيىن دە جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا، تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرعانىنا جانە كاسىپكەردىڭ ناقتى تابىسىن ارتتىرعانىنا قاراۋ قاجەت.
بۇل ولشەمدەر قارجىنىڭ يگەرىلگەنىن عانا ەمەس، اۋىلداعى وتباسىنىڭ تۇرمىسىنا قانداي اسەر ەتكەنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
شارۋالار بىرىگىپ جۇمىس ىستەسە نە وزگەرەدى؟
الديار ساماتوۆ اۋىل كاسىپكەرلەرىنە ورتاق ينفراقۇرىلىم مەن كووپەراتسيا قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
ونىڭ مىسالىندا ءبىر اۋىلداعى ءجۇز ادام مال وسىرەدى. ءارقايسىسى ءونىمىن جەكە ساتسا، ءىرى ساتىپ الۋشىمەن باعا مەن جەتكىزۋ شارتتارىن كەلىسۋ قيىن بولۋى مۇمكىن. ال شارۋالار بىرىگىپ، ءونىمدى ءبىر جەردە جيناپ، ساقتاپ، بىرگە وتكىزسە، كەلىسسوز جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى ارتادى.
ءبىر اۋىلدا مال ۇستايتىن ادامدار بىرىگىپ، ءونىمىن بىرگە ءوندىرىپ، ءبىر جەردە ساقتاپ، ءىرى ساتىپ الۋشىعا ۇسىنسا، ولاردىڭ پايداسى كوبىرەك بولۋى مۇمكىن، - دەيدى ەكونوميست.
وسى سەبەپتى ول مەملەكەتتىك قولداۋدى جەكە كاسىپكەرلەرگە قارجى بەرۋمەن شەكتەمەۋدى ۇسىنادى. شاعىن وڭدەۋ سەحتارى، قويمالار، تەحنيكا جانە ۆەتەرينارلىق قىزمەت بىرنەشە شارۋاشىلىققا قاتار قىزمەت ەتە الادى.
ءار شارۋاعا ءوز قويماسىن نەمەسە وڭدەۋ ورنىن سالۋ قيىن. ال ورتاق نىسان بولسا، ءونىمدى ساقتاۋعا، وتكىزۋگە دايىنداۋعا جانە شىعىندى بولىسۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
اۋىل وندىرگەن ءونىمنىڭ پايداسى اۋىلدا قالۋى كەرەك
اۋىل وتباسىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءونىم وندىرۋدەن باستاپ ونى ساتۋعا دەيىنگى جۇمىستى جولعا قويۋ قاجەت. بۇل پىكىردى ەكونوميست باۋىرجان ىسقاق مالىمدەدى. مىسالى، اۋىلدا وندىرىلگەن ءسۇت قالاعا شيكىزات كۇيىندە جونەلتىلسە، شارۋانىڭ تابىسى سول ءسۇتتى ساتۋمەن شەكتەلەدى. ال ءسۇتتى جيناۋ، سالقىنداتۋ، وڭدەۋ، قاپتاۋ جانە دايىن ءونىم رەتىندە وتكىزۋ اۋىلدىڭ وزىندە ۇيىمداستىرىلسا، قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ءبىر ءونىم بىرنەشە ادامعا تابىس اكەلەدى.
اۋىلدىڭ بولاشاعى ءار وتباسىنىڭ كاسىپكەر بولۋىمەن عانا بايلانىستى ەمەس. اۋىلدا كاسىپكەرلىك ورتا قالىپتاستىرۋ قاجەت، - دەيدى ول.
ول ءار اۋىلدىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي بەلگىلى ءبىر باعىتقا ماماندانۋىن ۇسىنادى. ءبىر اۋىل ءسۇت ءوندىرىسىن، ەكىنشىسى ەت شارۋاشىلىعىن، ءۇشىنشىسى كوكونىس ءوسىرۋدى دامىتا الادى. وزگە اۋىلدار ءۇشىن تۋريزم نەمەسە قولونەر ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. ءبىراق قاي باعىتتا دا ءونىم مەن قىزمەتكە تۇراقتى سۇرانىس بولۋى كەرەك.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، اۋىلداعى تابىس ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جۇمىس ورنىن اشۋ مەن قارجى ءبولۋدى تۇپكى ناتيجە دەپ قابىلداماۋ قاجەت. وندىرگەن ءونىمىن ءتيىمدى باعامەن وتكىزە العان شارۋا عانا كاسىبىن كەڭەيتىپ، وتباسىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتا الادى.
