«اياعىمدى كەسەمىز دەدى، كەيىن جانارىمنان ايىرىلدىم»: قانت ديابەتىمەن 23 جىل كۇرەسكەن مەرۋەرتتىڭ وقيعاسى

سولاردىڭ ءبىرى - نەبارى 13 جاسىندا-اق وسى دەرتكە شالدىققان مەرۋەرت يدريسوۆا. قانت ديابەتى كەسەلىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان 23 جىل ىشىندە ول نەبىر اۋىر سىناققا قارسى تۇرعان. ءتىپتى اياعىنان ايىرىلىپ قالا جازداپ، بىرنەشە كۇردەلى وپەراتسيانى جاساتۋعا ءماجبۇر بولادى.

ال تۇلا بويى تۇڭعىش ءسابيىن دۇنيەگە اكەلگەن جىلى كورۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعانىن ايتادى. Kazinform ءتىلشىسى مەرۋەرتپەن سويلەسىپ، ونىڭ 23 جىل بويى قانداي قيىندىقتاردى باستان وتكەرگەنىن جانە قانت ديابەتىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى اۋىر زارداپ اكەلەتىنىن انىقتاۋعا تىرىسىپ كوردى.

13 جاستا باستالعان كۇرەس

2003-جىل. اتىراۋ وبلىسى. قالادان 150 شاقىرىم شالعايدا ورنالاسقان اۋىل.. .

ءدال سول جىلى 13 جاستاعى مەرۋەرتتىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرە باستايدى. اۋەلدە بويىن السىزدىك بيلەپ، ءىشى اۋىرادى. قانشا سۋ ىشسە دە، ءشولى قانبايدى. بىرتە- بىرتە جاعدايى كۇرت ناشارلاپ، توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. ءبىراق اۋىلداعى دارىگەرلەر ونىڭ نەدەن اۋىرعانىن بىردەن انىقتاي الماعان. مەرۋەرتتىڭ ايتۋىنشا، سول كەزدە قانىنداعى قانت مولشەرى تەكسەرىلمەي، وعان گليۋكوزا ەرىتىندىسى قۇيىلعان.

- مەن سول ۋاقىتتا ءبىر-ەكى ايداي اۋىرىپ ءجۇردىم. ۇنەمى شولدەيمىن، سۋ ىشە بەرەمىن، ءىشىم اۋىرادى. اۋىلدا قانىمدى تەكسەرمەي، گليۋكوزا قۇيا بەردى. بۇدان كەيىن جاعدايىم ودان بەتەر ناشارلادى. كەيىن اۋدانعا اپارىپ، تالداۋ جاساتقاندا عانا قانت ديابەتى ەكەنىن بىلدىك. سول كەزدەن باستاپ ينسۋلين قابىلدايمىن. ءبىزدىڭ اۋلەتتە بۇرىن مۇنداي اۋرۋمەن اۋىرعان ادام بولعان جوق. سوندىقتان ونىڭ نەدەن پايدا بولعانىن ناقتى ايتا المايمىن،- دەپ ەسكە الادى مەرۋەرت.

وسىلايشا، مەكتەپ جاسىنداعى قىزعا ءبىرىنشى ءتيپتى قانت ديابەتى دياگنوزى قويىلادى. بىلىكتى مامانداردىڭ پىكىرىنشە، بۇل كەزدە ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسى ۇيقىبەزدىڭ ينسۋلين وندىرەتىن جاسۋشالارىن زاقىمدايدى. سونىڭ سالدارىنان اعزا قانداعى قانت مولشەرىن وزدىگىنەن رەتتەي المايدى. مۇنداي دياگنوز قويىلعان ادام ءومىر بويى ينسۋلين قابىلداۋى قاجەت ەكەن.

ءبىرىنشى ءتيپتى قانت ديابەتى كوبىنە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردە انىقتالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ Kazinform اگەنتتىگىنە بەرگەن رەسمي مالىمەتىنشە، 2022-جىلى ەلىمىزدە 1-17 جاس ارالىعىنداعى 5387 بالا قانت ديابەتىمەن ەسەپتە تۇرعان. 2023-جىلى ولاردىڭ سانى 5913 كە، 2024 -جىلى 6286 عا، ال 2025-جىلى 6822 گە جەتكەن. ءۇش جىل ىشىندە كورسەتكىش 26,6 پايىزعا وسكەن.

ءبىز سوزگە تارتقان مەرۋەرت تە 13 جاسىنان باستاپ كۇن سايىن ينسۋلين قابىلداپ كەلەدى. العاشقى جىلدارى اۋرۋدىڭ بولاشاقتا قانداي زارداپ اكەلەتىنىن بىلمەگەنىن ايتادى. ءبىراق ارادا ون جىل وتكەندە ول اياعىنان ايىرىلىپ قالا جازدايدى.

«اياعىمدى كەسەمىز دەدى»: ءبارى كىشكەنتاي جارادان باستالعان

2013-جىلى مەرۋەرتتىڭ اياعىندا ماسا شاققانداي عانا كىشىگىرىم جارا پايدا بولادى. باستاپقىدا اسا قاۋىپتى كورىنبەگەن جارا نەبارى ەكى اپتانىڭ ىشىندە ۇلعايىپ، تەرەڭدەي تۇسكەن. جاعدايى اسقىنعان سوڭ دارىگەرلەر اياعىن كەسۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان. ءبىراق مەرۋەرت بۇعان كەلىسپەي، باسقا دا ەمدەۋ جولىن ىزدەگەن.

- بۇل قانت ديابەتىنىڭ سالدارى وتە اۋىر. ساۋساعىڭدى ءسال كەسىپ الساڭ دا جازىلۋى وڭاي ەمەس. وسىدان 13 جىل بۇرىن اياعىما جارا شىقتى. باسىندا ماسا شاققانداي عانا بولدى. اينالدىرعان ەكى اپتانىڭ ىشىندە اياعىم ويىلىپ كەتتى. ءسويتىپ، اياعىم ءشىري باستادى. مەملەكەتتىك اۋرۋحاناداعى دارىگەرلەر اياعىمدى كەسەمىز دەدى. ال مەن وعان كەلىسپەدىم. جەكە كلينيكاعا بارىپ ەمدەلدىم. ايتەۋىر جازىلىپ شىقتىم عوي. التى اي بويى توسەك تارتىپ جاتتىم، جۇرە المادىم. كەيىن بالداقپەن، ودان سوڭ تاياقپەن جۇرە باستادىم. اياعىمدى ساقتاپ قالعان دارىگەرلەرگە كوپتەن-كوپ راقمەت!،- دەيدى ول.

مەرۋەرتتىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە سول كۇندەردەن اياعىنداعى جارانىڭ ءىزى عانا قالعان.

مامانداردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، قانداعى قانت مولشەرىنىڭ ۇزاق ۋاقىت جوعارى بولۋى اياقتاعى قان اينالىمىن بۇزىپ، جۇيكە تالشىقتارىن زاقىمدايدى. سونىڭ سالدارىنان ادام جاراقاتتى بىردەن بايقاماۋى مۇمكىن.

- قانداعى قانت مولشەرىنىڭ ۇزاق ۋاقىت جوعارى بولۋى قان تامىرلارى مەن جۇيكە تالشىقتارىن زاقىمدايدى. ديابەتتىك تابان سيندرومى دەگەن بار، ول جۇيكە تالشىقتارىنىڭ زاقىمدانۋى مەن قان اينالىمىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان داميدى. سونىڭ سالدارىنان تابانداعى كىشكەنتاي جارالاردىڭ ءوزى جازىلماي، ينفەكتسيا ءتۇسىپ، ويىق جاراعا، گانگرەناعا، ءتىپتى امپۋتاتسياعا اكەلۋى مۇمكىن،- دەپ ءتۇسىندىردى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ەندوكرينولوگ گۇلنار تەمىرعاليەۆا.

قازاقستاندا مۇنداي اسقىنۋدىڭ سالدارىنان جىل سايىن جۇزدەگەن ادامعا امپۋتاتسيا جاسالادى. ساليدات قايىربەكوۆا اتىنداعى ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگىنشە، 2022-جىلى قانت ديابەتىنە بايلانىستى 980 ادامعا اياق امپۋتاتسياسى جاسالعان. ال 2023-جىلدىڭ العاشقى 11 ايىندا 955 جاعداي تىركەلگەن. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، سوڭعى جىلدارى قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن ناۋقاستار اراسىنداعى اياق امپۋتاتسياسىنىڭ سالىستىرمالى كورسەتكىشى تومەندەگەن. 2021-جىلى بۇل كورسەتكىش 0,28 پايىز بولسا، 2024 -جىلى 0,24 پايىزدى قۇراعان.

مەرۋەرت اياعىن ساقتاپ قالعانىمەن، دەنساۋلىعىنا قاتىستى قيىندىق مۇنىمەن اياقتالعان جوق. كەلەسى جىلدىڭ سوڭىندا ول تاعى ءبىر اۋىر سىرقاتقا تاپ بولىپتى.

التى اي بويى دياگنوزى قويىلماعان دەرت

2014 -جىلدىڭ سوڭىندا مەرۋەرتتىڭ دەنە قىزۋى كوتەرىلىپ، ۇزاق ۋاقىت بويى تەمپەراتۋراسى تۇسپەي قويعان. جاعدايى ناشارلاپ، تاماق ىشە الماي، ابدەن السىرەگەن. دارىگەرلەرگە بىرنەشە رەت قارالعانىمەن، قىزۋدىڭ ناقتى سەبەبى انىقتالماعان. اقىرى الماتىعا بارىپ، ارناۋلى تەكسەرۋدەن وتكەننەن كەيىن عانا وكپەسىنىڭ زاقىمدانىپ، تۋبەركۋلەز بولعانى انىقتالعان.

- التى اي بويى دەنە قىزۋىم 40 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلىپ، توسەك تارتىپ جاتتىم. تاماق ىشە المادىم. دارىگەرلەر ۇزاق ۋاقىت دياگنوز قويا المادى. كەيىن الماتىعا بارىپ، وكپەمنەن سۇيىقتىق العان سوڭ عانا تۋبەركۋلەز ەكەنىن انىقتادى. تاعى التى اي ءدارى ءىشىپ، ەمدەلدىم. ەندى جازىلدىم دەگەندە، وكپەمنىڭ ءبىر بولىگىن الىپ تاستاۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى،- دەيدى مەرۋەرت.

2016-جىلى ونىڭ سول جاق وكپەسىنىڭ ءبىر بولىگى الىندى. وپەراتسيادان كەيىن دە ەم جالعاسقان. مەرۋەرتتىڭ ايتۋىنشا، ناركوزدى اۋىر كوتەرگەندىكتەن، ءبىر اي بويى دۇرىس تاماقتانا الماپتى. كەيىن دارىگەرلەر تاعايىنداعان ەم ءۇشىن كۇنىنە 20 تابلەتكاعا دەيىن ءدارى ىشكەن.

- دارىلەردى ىشكەننەن كەيىن ورنىمنان تۇرۋعا شامام كەلمەيتىن. تاماققا قاراي الماي، جاتىپ قالاتىن ەدىم. ول ۋاقىت مەن ءۇشىن وتە اۋىر بولدى. اياعىمنىڭ جاراسىنان كەيىن ەندى وكپەمە وپەراتسيا جاسالدى. ءبىر اۋرۋدان ايىقپاي جاتىپ، ەكىنشىسى باستالدى،- دەيدى ول.

مەرۋەرتتىڭ دەنساۋلىعى كەلەسى جىلدارى دا سىر بەرگەن. 2017-جىلى سول جاق ءسۇت بەزىنە، ال 2018-جىلى ەكىنشى ءسۇت بەزىنە وپەراتسيا جاسالعان. ول باسىنان وتكەن سىرقاتىنىڭ بارلىعىن قانت ديابەتىمەن بايلانىستىرادى. راسىندا، مامانداردىڭ ايتۋىنشا، قانداعى قانت مولشەرى ۇزاق ۋاقىت جوعارى بولسا، اعزانىڭ ينفەكتسيالارعا قارسى تۇرۋ قابىلەتى تومەندەپ، كەيبىر اۋرۋلاردىڭ اۋىر ءوتۋ ءقاۋپى ارتادى. مۇنداي جاعدايدا جارانىڭ جازىلۋى قيىنداپ، جۇقپالى اۋرۋلاردان ساۋىعۋ دا ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن.

بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە اۋىر ەم مەن وپەراتسيالاردى باستان وتكەرگەن مەرۋەرت ءۇشىن كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءوزى ۇزدىكسىز كۇرەسكە اينالدى. سوعان قاراماستان، ول وتباسىن قۇرىپ، انا اتانۋدان ءۇمىتىن ۇزبەگەن.

انا اتانعان شاقتاعى اۋىر سىناق

2021-جىلى مەرۋەرت تۇرمىسقا شىعىپ، كوپ ۇزاماي جۇكتى ەكەنىن بىلەدى. ءبىراق جۇكتىلىك كەزەڭى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى وتە اۋىر وتكەن. بۇيرەگىنىڭ جۇمىسى ناشارلاپ، دەنە قىزۋى ءجيى كوتەرىلگەن. ونىڭ ۇستىنە كوزىنىڭ كورۋ قابىلەتى دە تومەندەي باستاعان. مەرۋەرتتىڭ ايتۋىنشا، كوز الدىنا قارا داقتار پايدا بولىپ، كەيىن دارىگەرلەر كوزدىڭ تور قابىعى اجىراعانىن انىقتاعان.

ول جۇكتىلىگىنىڭ جەتى ايعا جۋىق ۋاقىتىن اۋرۋحانادا وتكىزگەن. اقىرى دارىگەرلەر 34 اپتادا كەسار تىلىگىن جاساپ، قىزىن دۇنيەگە اكەلەدى. ال مەرۋەرت بوسانعاننان كەيىن بىرنەشە كۇن جانساقتاۋ بولىمىندە جاتقان.

- استاناداعى انا مەن بالا ورتالىعىندا بوساندىم. دارىگەرلەر سول كەزدە «سەن باتىر اناسىڭ. مۇنداي دياگنوزبەن، وسىنداي جاعدايدا دەنى ساۋ بالا دۇنيەگە اكەلدىڭ!» دەپ ايتتى. «مىقتىلىعىڭا، شىدامدىلىعىڭا تاڭعالامىز» دەدى. شىنىمەن دە، ول كەزدە جاعدايىم وتە اۋىر بولدى. ءبىراق قىزىمدى امان-ەسەن دۇنيەگە اكەلدىم. سول ءۇشىن دە جاراتقانعا رازىمىن! - دەيدى مەرۋەرت.

انا اتانۋ قۋانىشىمەن قاتار ونىڭ ومىرىنە تاعى ءبىر اۋىر سىناق كەلدى. جۇكتىلىك كەزىندە باستالعان كوز اۋرۋى اسقىنىپ، ەكى كوزىنە دە وپەراتسيا جاسالعان. ءبىراق كورۋ قابىلەتىن تولىق قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولعان جوق.

- قازىر سول جاق كوزىم مۇلدەم كورمەيدى. وڭ جاق كوزىم 10-15 پايىز عانا كورەدى. قانداعى قانت مولشەرى بىردە كوتەرىلىپ، بىردە ءتۇسىپ، كوزىمنىڭ قان تامىرلارى زاقىمداندى. كوزىمنىڭ تور قابىعى اجىرادى. ەكى رەت وپەراتسيا جاساتتىم، ءبىراق كورۋ قابىلەتىم بۇرىنعى قالپىنا كەلگەن جوق،- دەيدى ول.

ەندوكرينولوگ گۇلنار تەمىرعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا، قانت ديابەتى كوزدىڭ تور قابىعىنداعى قان تامىرلارىن دا زاقىمدايدى.

- سونىڭ سالدارىنان ديابەتتىك رەتينوپاتيا دامىپ، كورۋ قابىلەتى بىرتىندەپ ناشارلايدى. اۋرۋ اسقىنعان جاعدايدا ادام جانارىنان مۇلدەم ايىرىلۋى مۇمكىن،- دەيدى مامان.

ءبىر كەزدەرى اياعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەسكەن مەرۋەرت ەندى قالعان كورۋ قابىلەتىن جوعالتپاۋعا تىرىسىپ ءجۇر.

«كوزىڭ كورىپ، اياق-قولىڭ ساۋ بولۋدىڭ ءوزى - ۇلكەن باقىت»

قازىر مەرۋەرت كۇن سايىن ءتورت رەت ينسۋلين قابىلدايدى. قان قىسىمىن رەتتەيتىن دارىلەر ىشەدى، بۇيرەگىنە بايلانىستى ەمىن دە جالعاستىرىپ ءجۇر. ايتۋىنشا، سوڭعى ۋاقىتتا قانداعى كرەاتينين مولشەرى جوعارىلاعان. بىرنەشە كۇردەلى وپەراتسيا مەن كورۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋى ونىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە اسەر ەتكەن.

- قانت ديابەتى ادامدى بىردەن جىعا سالىپ، قۇلاتپايدى. بىرتىندەپ دەنساۋلىعىڭدى الا بەرەدى. قازىر بۇيرەگىمنىڭ جۇمىسى ناشارلاپ، كرەاتينين مولشەرى ءوسىپ جاتىر. قان قىسىمىم دا جوعارىلايدى. سوعان ءدارى ىشەمىن. كۇنىنە ءتورت رەت ينسۋلين سالامىن. بۇل اۋرۋمەن ءومىر سۇرۋگە بولادى، ءبىراق ءوزىڭدى كۇتۋىڭ كەرەك. ايتۋعا اۋىز بارماعانىمەن، نەسىن جاسىرايىن، وسى دەرتپەن 23 جىلدان بەرى كۇرەسىپ كەلەمىن،- دەيدى مەرۋەرت.

ونىڭ باسىنان وتكەن جاعداي قانت ديابەتىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى اسقىنۋى قانشالىقتى اۋىر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن اڭعارتادى. دەگەنمەن ماماندار مۇنداي اسقىنۋ بارلىق ناۋقاستا بىردەي كەزدەسپەيتىنىن ايتادى. اۋرۋدىڭ دەڭگەيى ونىڭ تۇرىنە، ەمنىڭ ۋاقىتىلى جۇرگىزىلۋىنە، قانداعى قانت مولشەرىنىڭ باقىلانۋىنا جانە باسقا دا جاعدايلارعا بايلانىستى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 2026-جىلعى 1-قازانداعى دەرەككە سايكەس، قازاقستاندا قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن 575499 ادام ەسەپتە تۇر. ونىڭ 30987 سىندە ءبىرىنشى ءتيپتى، 544512 سىندە ەكىنشى ءتيپتى قانت ديابەتى انىقتالعان. ءبىرىنشى ءتيپتى ديابەت نەگىزىنەن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردە كەزدەسسە، ەكىنشى ءتيپتى ديابەت كوبىنە 40-75 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردا انىقتالادى.

ەلىمىزدە اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋعا باعىتتالعان تەكسەرۋ دە جۇرگىزىلىپ جاتىر. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە، 2026-جىلدىڭ العاشقى توعىز ايىندا قانت ديابەتىن انىقتاۋعا ارنالعان سكرينينگتىك تەكسەرۋمەن قامتۋ 84,2 پايىزعا جەتكەن. وسى كەزەڭدە 33192 ادامنان اۋرۋ انىقتالىپ، ولاردىڭ 30652 ءسى ديناميكالىق باقىلاۋعا الىنعان. ال 2025 -جىلى سكرينينگ ناتيجەسىندە 22690 ادامنان قانت ديابەتى انىقتالعان.

قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن ازاماتتاردى ءدارى- دارمەكپەن جانە مەديتسينالىق بۇيىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى دە ارتقان. 2022 -جىلى امبۋلاتوريالىق ءدارى- دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ اياسىندا 382 579 ادام دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىم العان. 2025 -جىلى ولاردىڭ سانى 461815 كە جەتكەن. وسىلايشا، ءتورت جىل ىشىندە كورسەتكىش 79236 ادامعا نەمەسە 20,7 پايىزعا وسكەن.

مەرۋەرت وسى جىلدار ىشىندە دەنساۋلىقتىڭ قادىرىن بۇرىنعىدان دا تەرەڭ تۇسىنگەنىن ايتادى. بىرنەشە رەت توسەك تارتىپ جاتىپ، قايتا اياققا تۇرعان، كۇردەلى وپەراتسيالاردى باستان وتكەرگەن ول ءقازىر ومىردەگى ەڭ ۇلكەن بايلىق ادامنىڭ دەنساۋلىعى ەكەنىن ءجيى ويلايتىن بولعان.

- ادام كەيدە اقشام جەتپەيدى، نەسيەم بار دەپ ۋايىمدايدى. ءبىراق ونىڭ ءبارى - ۋاقىتشا نارسە. اقشا كەلەدى، كەتەدى. ال دەنساۋلىقتى قايتارا المايسىڭ. كوزىڭ كورىپ تۇر ما، اياق-قولىڭ ساۋ، ءجۇرىپ تۇر ما، دەمەك سەن - باقىتتىسىڭ، بايسىڭ. مەن مۇنى ءوز باسىمنان وتكىزگەننەن كەيىن ايتىپ وتىرمىن. دەنساۋلىقتىڭ قادىرىن اۋىرعان ادام جاقسى تۇسىنەدى،-دەيدى ول.

مەرۋەرت ءۇشىن بۇگىندە ەڭ ماڭىزدىسى - قىزىنىڭ قاسىندا بولىپ، ونىڭ ءوسىپ- جەتىلگەنىن كورۋ. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قيىندىقتار ءالى دە جالعاسىپ جاتقانىمەن، ول الداعى ومىرىنەن ءۇمىتىن ۇزگەن ەمەس.

- ءالى الدا قىزىمدى ءوسىرۋىم كەرەك، قىزىعىن كورۋىم كەرەك،- دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى بىزگە سۇحبات بەرگەن مەرۋەرت يدريسوۆا.