اۋتيزم نەگە كوبەيىپ بارادى؟ - عالىمدار باستى سەبەبىن اتادى

بۇل ماسەلە بويىنشا ەڭ ماڭىزدى جاڭا دەرەكتەردىڭ ءبىرى 2026 -جىلعى قىركۇيەكتە JAMA Pediatrics جۋرنالىندا جاريالاندى. عالىمدار وڭتۇستىك كورەيادا دۇنيەگە كەلگەن 12 ءبىرىزدى بۋىنداعى 62081 بالانى جەتى جاسىندا بىردەي ادىسپەن سكرينينگتەن وتكىزگەن. زەرتتەۋ 1998-2010 -جىلدارى تۋعان بالالاردى قامتىدى.

ناتيجەسىندە اۋتيزمنىڭ جەتى جاسقا دەيىنگى جيىلىگى ءار بۋىندا شامامەن ءبىر دەڭگەيدە قالعان. ەسەپتەلگەن كۋمۋلياتيۆتى جيىلىك %1,9-3,2، ال جەتى جاستاعى تارالۋ كورسەتكىشى %2,0-3,4 ارالىعىندا بولىپ، ۋاقىت وتە ستاتيستيكالىق تۇرعىدان سەنىمدى ءوسىم بايقالماعان. ءبىراق مەديتسينالىق جۇيەدە بۇرىننان انىقتالعان بالالاردىڭ ۇلەسى وسكەن، ال بۇعان دەيىن دياگنوز قويىلماعان بالالاردىڭ ۇلەسى ازايعان. اۆتورلار مۇنى اۋرۋدىڭ كۇرت كوبەيۋىنەن گورى، انىقتاۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىمەن تۇسىندىرەدى.

بۇل ايىرماشىلىق ماڭىزدى. مەديتسينالىق ستاتيستيكا كوبىنە قانشا ادامعا دياگنوز قويىلعانىن كورسەتەدى. ال وعان دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمى، اتا-انالاردىڭ حاباردارلىعى، مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمدىلىگى، دياگنوستيكالىق كريتەرييلەر جانە الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەلەرى اسەر ەتەدى. سوندىقتان دياگنوزداردىڭ كوبەيۋىن اۋتيزمنىڭ تابيعي جيىلىگىنىڭ ءدال سونداي مولشەردە ءوسۋى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى.

اۋتيزم تۇسىنىگىنىڭ ءوزى دە سوڭعى بىرنەشە ونجىلدىقتا ايتارلىقتاي وزگەردى. 1994 -جىلى دياگنوستيكالىق جىكتەۋگە اسپەرگەر سيندرومىنىڭ قوسىلۋى، كەيىن اۋتيزمنىڭ كەڭ سپەكتر رەتىندە قاراستىرىلا باستاۋى بۇرىن دياگنوز قويىلمايتىن جەڭىل بەلگىلەرى بار ادامداردى دا قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2026 -جىلى Psychological Medicin eجۋرنالىندا جاريالانعان تالداۋدا UCL پروفەسسورى ۋتا فريت دياگنوستيكالىق شەكارالاردىڭ كەڭەيۋىن تىركەلگەن جاعدايلاردىڭ وسۋىنە ىقپال ەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى. بۇل - اۆتورلىق عىلىمي تالداۋ، ماسەلە بويىنشا جالعىز كوزقاراس ەمەس.

دياگنوز قويىلاتىن ادامداردىڭ قۇرامى دا وزگەرىپ جاتىر. شۆەتسياداعى 2,75 ميلليوننان استام ادامنىڭدەرەكتەرىن قامتىعان BMJ زەرتتەۋى قىزدار مەن ايەلدەر اراسىندا دياگنوز قويۋ قارقىنىنىڭ ايتارلىقتاي ارتقانىن كورسەتتى. 2022 -جىلعا قاراي 20 جاسقا دەيىنگى ادامدار اراسىندا ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىنداعى جيىلىك اراقاتىناسى شامامەن 1,2:1 گە دەيىن قىسقارعان. زەرتتەۋشىلەر مۇنى قىزدار مەن ايەلدەردەگى اۋتيزمنىڭ بۇرىن جەتكىلىكتى انىقتالماۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى.

سوڭعى ونجىلدىقتاردا ينتەللەكتۋالدىق بۇزىلىسى جوق، بەلگىلەرى سالىستىرمالى تۇردە جەڭىلىرەك ادامدار اراسىندا دا دياگنوز ءجيى قويىلا باستاعان. ءبىرقاتار زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسى دياگنوز سانىنىڭ وسۋىنە جاعدايدى ەرتەرەك جانە جاقسىراق انىقتاۋ، كريتەريلەردىڭ وزگەرۋى، ەرەسەكتەر مەن ايەلدەر اراسىندا دياگنوستيكا اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋى جانە كەيبىر ەلدەردەگى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ىقپال ەتكەنىن كورسەتەدى.

سونىمەن قاتار عالىمدار بيولوگيالىق جانە قورشاعان ورتا فاكتورلارىنىڭ ىقتيمال ۇلەسىن تولىق جوققا شىعارمايدى. اتا-انالاردىڭ جاسىنىڭ ۇلعايۋى، جۇكتىلىك كەزىندەگى سەمىزدىك پەن گەستاتسيالىق ديابەت اۋتيزم ىقتيمالدىعىنىڭ جوعارىلاۋىمەن بىرنەشە زەرتتەۋدە بايلانىستىرىلعان. ءبىراق جەكە قاۋىپ فاكتورىنىڭ بولۋى ونىڭ پوپۋلياتسياداعى دياگنوزداردىڭ ۇلكەن ءوسىمىن تۇسىندىرەدى دەگەن ءسوز ەمەس.

قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى جونىندەگى زەرتتەۋلەردە دە كەيبىر بايلانىستار انىقتالعانىمەن، دالەلدەردىڭ سەنىمدىلىگى ازىرگە تومەن نەمەسە وتە تومەن دەپ باعالانادى. زەرتتەۋلەر ادىستەمەسىنىڭ اركەلكى بولۋى مەن ىقتيمال جاريالانىمدىق بۇرمالاۋ ناقتى قورىتىندى جاساۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى.

ال ۆاكتسينالارعا قاتىستى عىلىمي دەرەك الدەقايدا ايقىن. بىرنەشە ءىرى شولۋ مەن ونداعان زەرتتەۋدى قامتىعان تالداۋلار ۆاكتسيناتسيا مەن اۋتيزم اراسىندا سەبەپتىك بايلانىس انىقتاماعان.

وسىلايشا، قازىرگى عىلىمي دەرەكتەر اۋتيزم دياگنوزدارىنىڭ كۇرت كوبەيۋىن ءبىر عانا سەبەپپەن تۇسىندىرۋگە بولمايتىنىن كورسەتەدى. ءبىراق تۇراقتى ادىسپەن جۇرگىزىلگەن پوپۋلياتسيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى ءوسىمنىڭ ەلەۋلى بولىگى اۋتيزمنىڭ جاڭادان پايدا بولۋىنان ەمەس، بۇرىن انىقتالماي كەلگەن ادامداردىڭ مەديتسينالىق جۇيەگە ەنۋىنەن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.

سونىمەن بىرگە عالىمدار ناقتى بيولوگيالىق جيىلىك مۇلدە وزگەرمەدى دەپ تە كەسىپ ايتپايدى. اتا-انالاردىڭ جاسى، جۇكتىلىك كەزىندەگى دەنساۋلىق جانە باسقا دا فاكتورلار شاعىن ۇلەس قوسۋى ىقتيمال. سوندىقتان نەگىزگى عىلىمي سۇراق ەندى «اۋتيزم نەگە كوبەيىپ كەتتى؟» دەگەننەن گورى، «ءبىز شىن مانىندە اۋتيزمنىڭ ءوزىن كوبىرەك كورىپ وتىرمىز با، الدە ونى بۇرىنعىدان جاقسىراق تانىپ، انىقتاپ ءجۇرمىز بە؟» دەگەن سۇراققا ويىسىپ وتىر.