اپتالاپ ۇيىقتاپ، ەسىنەن تانعان اۋىل: كالاچيدەگى جۇمباق «ۇيقى دەرتىنىڭ» سىرى نەدە؟

ادامدار كۇندىز اياق استىنان ۇيىقتاپ قالىپ، بىرنەشە ساعات ەمەس، بىرنەشە تاۋلىك بويى ويانباي جاتتى. كەيبىر تۇرعىن مۇنداي جاعدايدى بىرنەشە رەت باستان وتكەردى.

وسى كەزدە كالاچيگە دارىگەرلەر، عالىمدار مەن جۋرناليستەر اعىلدى. ءبىرى اۋرۋدىڭ سەبەبىن ىزدەسە، ەندى ءبىرى سەنساتسيا جاساۋعا تىرىستى. ارادا جىلدار وتكەندە «ۇيقى دەرتى» وزدىگىنەن توقتادى. ءبىراق ونىڭ سالدارى اۋىلدىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتتى. تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگى باسقا ەلدى مەكەندەرگە كوشىرىلدى، ۇيلەر بوس قالدى، ال كالاچي بىرتىندەپ قاڭىراعان اۋىلعا اينالدى.

بۇگىندە بۇل ەلدى مەكەندە «ۇيقى اۋرۋى» جوق. الايدا «2013-جىلى كالاچي تۇرعىندارى نەگە جاپپاي ۇيىقتاپ قالدى؟» دەگەن سۇراق ءالى دە وزەكتى.

كالاچي قانداي اۋىل ەدى؟

كالاچي - اقمولا وبلىسىنىڭ ەسىل اۋدانىندا ورنالاسقان شاعىن اۋىل. ول كراسنوگورسك كەنتتىك اكىمشىلىگىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. اۋىلدىڭ ماڭىنان ەسىل وزەنى اعىپ وتەدى.

كالاچي مەن وعان جاقىن ورنالاسقان كراسنوگورسكىنىڭ تاريحى كەڭەس داۋىرىندەگى تىڭ يگەرۋ كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىستى. 1960-جىلدارى مۇندا مىڭداعان ادام كەلىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى. كەيىن جاقىن ماڭنان ۋران كەنى تابىلىپ، شاحتالاردا كەن ءوندىرۋ باستالدى.

ك س ر و ىدىراعاننان كەيىن ۋران شاحتالارى جابىلىپ، كاسىپورىندار توقتادى. جۇمىس ورىندارى ازايىپ، حالىق باسقا جاققا قونىس اۋدارا باستادى.

وسىلايشا «ۇيقى دەرتى» باستالعانعا دەيىن-اق كالاچي تۇرعىندارىنىڭ سانى بىرتىندەپ ازايىپ كەلە جاتقان اۋىلداردىڭ ءبىرى ەدى.

2009-جىلعى حالىق ساناعىندا اۋىلدا 647 ادام تۇرعان. 2021-جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 276 ادامعا دەيىن تومەندەدى. ياعني 12 جىل ىشىندە حالىق سانى 42,7 پايىزعا ازايعان.

«ۇيقى اۋرۋى» جايلى

كالاچيدەگى العاشقى تۇسىنىكسىز جاعدايلار 2012-جىلدىڭ سوڭى مەن 2013-جىلدىڭ باسىندا بايقالا باستاعان. ال 2013-جىلدىڭ ناۋرىزىندا اۋرۋ جاپپاي سيپات الدى.

تۇرعىندار كۇندىز اياق استىنان ۇيىقتاپ قالاتىن. العاشقىدا مۇنى شارشاۋ دەپ قابىلداعاندار بولدى. ءبىراق ادام بىرنەشە ساعات ەمەس، بىرنەشە كۇن بويى ويانباي جاتقاندا، دارىگەرلەر الاڭداي باستادى.

ءارتۇرلى دەرەكتە اۋرۋعا شالدىققاندار سانى 40-60 ادامنان 130 ادامعا اسقانعا دەيىن كورسەتىلەدى. مۇنداعى ايىرماشىلىق ەسەپتەۋ كەزەڭى مەن دەرەككوزدەرگە بايلانىستى. كەيبىر تۇرعىندار اۋرۋعا بىرنەشە رەت شالدىققان.

ناۋقاستاردىڭ كوپشىلىگى ۇقساس بەلگىلەردى سيپاتتاعان. الدىمەن قاتتى ۇيقىشىلدىق پەن السىزدىك پايدا بولعان. كەيبىرىنىڭ كوزى قوسارلانىپ، كەيىن ەسىنەن تانىپ، تەرەڭ ۇيقىعا كەتكەن.

ولاردىڭ ۇيقىسى بىرنەشە ساعاتتان بىرنەشە تاۋلىككە دەيىن سوزىلعان. كوپ جاعدايدا 6-7 كۇنگە دەيىن ۇيىقتاعاندار بولعان. كەيبىر تۇرعىندار ءتىپتى ەكى اپتاعا دەيىن ۇيىقتاعانى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدى.

ويانعاننان كەيىن ادامدار بولعان جاعدايدى ەسىنە تۇسىرە الماي، باسىنىڭ تۇماندانۋىنا، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە جانە گالليۋتسيناتسياعا شاعىمدانعان.

بالالاردا سانانىڭ شاتاسۋى مەن قوزۋ بايقالعان. كەي جاعدايدا ولار وزدەرىنە زيان كەلتىرمەۋى ءۇشىن دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىندا بولعان.

ەڭ قىزىعى - مۇنداي جاعداي تەك كالاچي تۇرعىندارىندا ەمەس، اۋىلعا قوناق بولىپ كەلگەن ادامداردا دا بولعان.

دارىگەرلەر قانداي دياگنوز قويدى؟

العاشىندا ماماندار ءتۇرلى بولجامداردى قاراستىردى. الكوگولدەن نەمەسە ەسىرتكىدەن ۋلانۋ، ينفەكسيالىق اۋرۋلار، ۆيرۋستار، ءتىپتى جاپپاي پسيحولوگيالىق بۇزىلىس بولۋى مۇمكىن دەگەن نۇسقالار تەكسەرىلدى. ءبىراق بۇل بولجامداردىڭ ەشقايسىسى ناقتى دالەلدەنبەدى.

ناۋقاستارعا «ەتيولوگياسى بەلگىسىز ەنتسەفالوپاتيا» دەگەن الدىن الا دياگنوز قويىلدى. ەنتسەفالوپاتيا - مي قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋىن بىلدىرەتىن مەديتسينالىق ۇعىم. ونىڭ سەبەپتەرى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن: دارۋمەن تاپشىلىعى، ۋلانۋ، قان اينالىمىنىڭ بۇزىلۋى جانە باسقا دا فاكتورلار.

كەيبىر ناۋقاستارعا مي قان تامىرلارىنىڭ جۇمىسىن ىنتالاندىراتىن دارىلەر بەرىلگەننەن كەيىن ولار ويانعان.

سونىمەن قاتار تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. قان، ءزار، شاش، تىرناق سياقتى بيوماتەريالدار تەكسەرىلدى. اۋىلدىڭ اۋاسى، سۋى، توپىراعى، ۇيلەرى مەن جەرتولەلەرى دە زەرتتەلدى.

رادياتسيا مەن رادون

كالاچيدەگى جۇمباق جاعدايدىڭ سەبەبىن ىزدەگەندە مامانداردىڭ نازارى الدىمەن بۇرىنعى ۋران شاحتالارىنا اۋدى.

اۋىل ماڭىندا ۋران وندىرىلگەندىكتەن، تۇرعىندار «ۇيقى اۋرۋىن» شاحتالاردان تاراعان رادياتسيا مەن رادوننان كوردى.

قازاقستان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ ماماندارى كالاچي مەن كراسنوگورسكيدە بىرنەشە جىل بويى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. رادياتسيالىق جاعداي دا ارنايى تەكسەرىلدى.

زەرتتەۋ بارىسىندا اۋىلداعى گامما-فوننىڭ قالىپتى دەڭگەيدە بولعانى انىقتالدى. كورسەتكىش شامامەن 0,10-0,12 م ك ز ۆ/ساععات ارالىعىندا تىركەلگەن.

اۋىل اۋماعىندا رادون اعىنىنىڭ جوعارى تىعىزدىعى انىقتالعانىمەن، ماماندار ونىڭ «ۇيقى اۋرۋىنا» سەبەپ بولعانىن راستاعان جوق.

زەرتتەۋ ناتيجەلەرى رەسەي مەن چەحياداعى ماماندارعا دا جىبەرىلگەن. ولار دا رادياتسيالىق فاكتوردىڭ ادامنىڭ وسىنداي ۇزاق ۋاقىتقا ۇيىقتاپ قالۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەمەس دەگەن قورىتىندى جاساعان. ياعني كالاچي تاريحىنداعى ەڭ كوپ تاراعان بولجامداردىڭ ءبىرى - رادياتسيا مەن رادون نۇسقاسى عىلىمي تۇرعىدان «ۇيقى اۋرۋىنىڭ» ناقتى سەبەبى رەتىندە دالەلدەنبەدى.

كومىرتەك توتىعىنىڭ اسەرى مە؟

كەيىن زەرتتەۋشىلەر اۋىلدىڭ گەولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە جانە اۋا قۇرامىنا نازار اۋداردى. كالاچي ويپاتتا ورنالاسقان. ۇيلەردىڭ باسىم بولىگى پەشپەن جىلىتىلعان. سونىمەن قاتار اۋىل بۇرىنعى ۋران كەنىشتەرى ورنالاسقان اۋماقتا تۇر.

زەرتتەۋلەر بارىسىندا اتموسفەرالىق اۋا قۇرامىندا كومىرسۋتەكتەردىڭ جوعارى مولشەرى انىقتالعان. كومىرتەك توتىعىنىڭ دا اسەرى قاراستىرىلدى.

عالىمداردىڭ ءبىر نۇسقاسى بويىنشا، اۋاداعى وتتەگىنىڭ تومەندەۋى مەن كومىرتەك توتىعى جانە باسقا گازداردىڭ كوبەيۋى بىرنەشە فاكتوردىڭ قاتار اسەر ەتۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن. ياعني ماسەلە ءبىر عانا گازدا ەمەس، بىرنەشە فاكتوردىڭ ءبىر ۋاقىتتا توعىسۋىندا بولۋى ىقتيمال دەگەن بولجام جاسالدى.

الايدا بۇل نۇسقا دا تولىق دالەلدەنگەن جوق. سەبەبى گاز كونتسەنتراتسياسى جوعارىلاعان كەزەڭدەردىڭ بارلىعىندا «ۇيقى اۋرۋى» قايتالانا بەرمەگەن. بۇعان قوسا، تۇرعىنداردىڭ قانىنان كومىرتەك توتىعىنان ۋلانعانىن كورسەتەتىن ناقتى بەلگىلەر انىقتالماعان.

كالاچيدەگى جاعدايعا بايلانىستى ەكولوگيالىق فاكتورلاردان بولەك، اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن حيميكاتتاردان ۋلانۋ نۇسقاسى دا ايتىلدى.

اۋىل تۇرعىندارى ەگىستىكتە ءتۇرلى ينسەكتيتسيدتەر قولدانىلعانىن ايتقان. سولاردىڭ ءبىرى - زيانكەستەرمەن كۇرەسۋگە ارنالعان دۋست.

الايدا بۇل بولجام دا عىلىمي تۇرعىدان ناقتى دالەلدەنگەن جوق.

كالاچي تۋرالى ءتۇرلى كەزەڭدە باسقا دا نۇسقالار ايتىلدى. بىرەۋلەر گەنەتيكالىق فاكتوردى العا تارتسا، ەندى ءبىرى كەڭەستىك كەزەڭدەگى قۇپيا زەرتتەۋلەردىڭ سالدارى بولۋى مۇمكىن دەدى. ءتىپتى اۋىلدى انومالدى ايماق دەپ سانايتىندار دا بولدى. ءبىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى دالەلدەنگەن عىلىمي نۇسقاعا اينالعان جوق.

اۋرۋدان قورىققاندار كوشىپ كەتتى

2014-جىلدىڭ سوڭى مەن 2015-جىلدىڭ باسىندا جاعداي قايتا كۇردەلەنە ءتۇستى. 2015-جىلدىڭ قاڭتارىندا ونداعان ادام كۇندىز اياق استىنان ۇيىقتاپ قالعان.

وسىدان كەيىن بيلىك تۇرعىنداردى باسقا ەلدى مەكەندەرگە كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.

كالاچي تۇرعىندارىنا ەسىل جانە دەرجاۆينسك قالالارىنان باسپانا ۇسىنىلدى. كەيبىر وتباسىلار وزگە وڭىرلەردەگى تۋىستارىنا كوشتى. الايدا بارلىعى بىردەي اۋىلدان كەتۋگە كەلىسكەن جوق. اسىرەسە ونداعان جىل بويى وسى جەردە تۇرعان تۇرعىندار تۋعان جەرىن تاستاپ كەتكىسى كەلمەدى.

بيلىك كوشۋگە كەلىسىم بەرگەن وتباسىلاردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن تۇرعىن ۇيلەردى جوندەپ، پاتەرلەر ۇسىندى. بالالى وتباسىلارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. سونىمەن بىرگە كوشىپ بارعان تۇرعىنداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا، بالالارىن مەكتەپ پەن بالاباقشاعا ورنالاستىرۋعا كومەك كورسەتىلدى.

قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنا ميللياردتاعان تەڭگە جۇمسالدى. كەيىنگى دەرەكتەردە بۇل ماقساتقا كەتكەن شىعىن شامامەن 2,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعانى ايتىلادى. ال 2016-جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ كالاچيدە جاڭا «ۇيقى اۋرۋى» جاعدايلارى تىركەلمەدى. اۋرۋدىڭ باستالۋى سياقتى، ونىڭ توقتاۋى دا بىردەن بولدى.

كالاچيدەگى قازىرگى ءومىر

«ۇيقى اۋرۋى» توقتاعانىمەن، اۋىل بۇرىنعى قالپىنا قايتا كەلگەن جوق. كوپتەگەن وتباسى كوشىپ كەتكەننەن كەيىن ۇيلەر بوس قالدى. اۋلالاردى ءشوپ باسىپ، كەيبىر عيماراتتار قيراي باستادى. دۇكەندەر جابىلدى، مەكتەپتەگى وقۋشىلار سانى ازايدى.

2025-جىلعى دەرەكتەر بويىنشا، اۋىلدا 101 وتباسى نەمەسە 201 ادام قالعان. كالاچيگە بارعان جۋرناليستەردىڭ جازۋىنشا، اۋىلدىڭ بۇگىنگى كورىنىسى قاڭىراعان ەلدى مەكەندى ەسكە تۇسىرەدى: قاراۋسىز قالعان ۇيلەر، بوس اۋلالار، ەسكىرگەن عيماراتتار.

ءبىراق اۋىلدا ءالى دە ءومىر بار. كەيبىر تۇرعىندار ءۇي شارۋاشىلىعىن جۇرگىزىپ، تۋعان جەرىندە قالۋدى ءجون كورگەن.

كالاچيدىڭ جۇمباعى شەشىلگەن جوق

كالاچيدەگى «ۇيقى اۋرۋىنىڭ» ناقتى ءبىر عانا سەبەبى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن جوق.

رادون زەرتتەلدى. رادياتسيالىق فون تەكسەرىلدى. اۋا، سۋ مەن توپىراقتان سىناما الىندى. كومىرتەك توتىعى مەن كومىرسۋتەكتەر زەرتتەلدى. تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعى تەكسەرىلدى. ءبىراق وسى فاكتورلاردىڭ ەشقايسىسى اۋرۋدىڭ ناقتى سەبەبى رەتىندە تولىق مويىندالمادى.

عالىمدار بىرنەشە فاكتوردىڭ قاتار اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقانىمەن، بۇل دا تۇپكىلىكتى جاۋاپ ەمەس.

ءبىر قىزىعى، اۋرۋ وزدىگىنەن توقتادى. 2016-جىلدان كەيىن جاڭا جاعدايلار تىركەلمەدى. دەگەنمەن اۋىلدىڭ بۇرىنعى ءومىرى قايتا ورالمايتىنى انىق.