يزرايلدەگى سوت رەفورماسى: قوعامنىڭ جىككە بولىنۋىنە نە تۇرتكى

استانا. قازاقپارات - دۇيسەنبى كۇنى يزرايلدە بينيامين نەتانياحۋ ۇكىمەتى ازىرلەگەن سوت رەفورماسىنا قارسى ءىرى اكسيا تاعى ءوتتى.

ءدال سول ۋاقىتتا يزرايل پارلامەنتى كنەسسەتتە ءبىرىنشى وقىلىم ءوتىپ، ونىڭ بارىسىندا تاراپتاردىڭ بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان ءجارىسسوزى بولدى. داۋىس بەرۋ ءتۇن ورتاسىنا اۋا ءبىر- اق اياقتالدى. وسىعان وراي قازاقپارات ءتىلشىسى يزرايل قوعامىن شارپىعان قاراما- قايشىلىقتىڭ تۇبىندە نە جاتقانىن انىقتاپ كورۋگە تىرىستى.

ەل ەكى لاگەرگە ءبولىندى

بۇگىندە يزرايل قوعامى ەكىگە جارىلىپ تۇر. ءبىرى سوت جۇيەسىنىڭ وزگەرگەنىن جاقتاسا، ەكىنشىسى رەفورمانى بولدىرماۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ەڭ تاراپ تا وزدەرىنىڭ وپپونەنتتەرى دەموكراتيانى قيراتۋعا ۇمتىلاتىنىنا سەنىمدى. سوندىقتان دا الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن جاريا كەڭىستىكتە قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇرىپ جاتىر.

جوسپارلانعان قۇقىقتىق رەفورما وپپوزيتسيالىق پارتيانىڭ، اكادەميالىق توپتارمەن يزرايلدەگى جانە شەت ەلدەردەگى زاڭگەر ماماندىعىنىڭ كوپتەگەن وكىلى تاراپىنان قاتتى سىنعا ىلىكتى. ول سونداي- اق تەل- اۆيۆتە، يەرۋساليمدە جانە ءيزرايلدىڭ باسقا قالالارىندا ورىن العان جاپپاي ميتينگىلەرگە ونداعان مىڭ دەمونسترانتتار قاتىسقان نارازىلىق قوزعالىسىنىڭ ورتالىعىندا بولدى. قاڭتار ايىنىڭ ورتاسىنان بەرى ءار دەمالىس سايىن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ جوسپارىمەن كەلىسپەگەن يزرايلدىكتەر رەفورماعا قارسىلىق تانىتۋدا. ولاردىڭ پايىمىنشا، بۇل رەفورما ەلدەگى دەموكراتيانى قۇردىمعا جىبەرەدى.

ءبارى نەدەن باستالدى؟

يزرايلدە بىلتىر قاراشا ايىندا وتكەن كەزەكتەن تىس پارلامەنت سايلاۋىندا «ليكۋد» پارتياسىنىڭ كوشباسشىسى بينيامين نەتانياحۋ باستاعان وڭشىل پارتيا بلوگى جەڭىسكە جەتتى. ولار يزرايل پارلامەنتى - كنەسسەتتەگى 120 ورىنىڭ ىشىندە 64 مانداتقا يە بولدى. وسىدان كەيىن 2022 -جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا ءيزرايلدىڭ 37- ۇكىمەتى انت قابىلدادى.

ۇكىمەت پەن كنەسسەتتەگى ەكى نەگىزگى لاۋازىم ۇزاق ۋاقىتتان بەرى يزرايلدىك سوت جۇيەسىن سىناپ كەلگەن تۇلعالارعا بۇيىردى. اتاپ ايتقاندا، ياريۆ ليەۆين («ليكۋد» پارتياسىنان) ەلدىڭ ادىلەت ءمينيسترى، ال سيمح روتمان («ءدىني سيونيزم» پارتياسى) كنەسسەتتىڭ كونستيتۋتسيا، زاڭناما جانە سوت ادىلدىگى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ تاعايىندالدى.

سوت رەفورماسىنىڭ ءتۇپ توركىنى قانداي؟

2023 -جىلدىڭ 4-قاڭتارىندا ادىلەت ءمينيسترى ياريۆ ليەۆين ءيزرايلدىڭ سوت تورەلىگى جۇيەسىن قايتا قاراۋدى ۇسىنىپ، مۇنداي تۇيدەكتىڭ جوسپارلانعان سەرياسىنىڭ ءبىرىنشىسى رەتىندە «قۇقىقتىق رەفورما» توپتاماسىن جاريا ەتتى. تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان زاڭعا سايكەس، جاڭا سوت رەفورماسى جوعارعى سوت سۋديالارىن سايلاۋ پروتسەسىن پارلامەنتتىك كوپشىلىكتىڭ باقىلاۋىنا بەرۋدى، سونىمەن قاتار جوعارعى سوتقا ۇكىمەت شەشىمدەرىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق پرينتسيپتەن باس تارتۋدى كوزدەيدى.

ادىلەت ءمينيسترى ياريۆ ليەۆين كنەسسەتتەگى زاڭ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى وقىلىمىندا. 20-اقپان، 2023 -جىل (Yonatan Sindel/Flash90) The Times of Israel

يزرايلدە كونستيتۋتسيا دا، سوعان وراي كونستيتۋتسيالىق سوت تا جوق. سوندىقتان وسى ۋاقىتقا دەيىن جوعارعى سوت ۇكىمەتتىڭ بارلىق ءىس- ارەكەتىنە باقىلاۋ جاساپ كەلگەن بولاتىن.

جاڭادان ەنگىزىلمەك وزگەرىستەر يزرايل جوعارعى سوتىنىڭ سوت قاداعالاۋ جانە سۋديالاردى تاعايىنداۋ ءۇشىن بەكىتىلگەن ساياسي باقىلاۋ وكىلەتتىگىن بىردەن شەكتەۋى مۇمكىن. ال بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ياعني، ۇكىمەت جوعارعى سوتتىڭ وكىلەتتىگىن شەكتەۋگە جانە زاڭنامالىق ءارى اتقارۋشىلىق ساتىلاردىڭ شەشىمىنە سوت بيلىگىنىڭ ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن جويۋعا نيەتتى. بۇل جوعارعى سوتتى ءىس جۇزىندە كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ سانالعان زاڭداردىڭ قابىلداۋىنا توسقاۋىل قويۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرادى. ال زاڭ جوباسىن سىناۋشىلار بينيامين نەتانياحۋ ونسىزدا پارلامەنتتە باسىمدىققا يە بولىپ وتىرعان 64 مانداتتىڭ كومەگىمەن جوعارعى سوت تىيىمىنان جالتارىپ كەتەدى دەپ سانايدى.

سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا نەگىزگى زاڭدار جوعارعى سوتتا تالقىلانبايدى. يزرايل ادىلەت ءمينيسترى ياريۆ ليەۆيننىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ەگەر قانداي دا ءبىر زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ نە ونى جويۋ قاجەت بولعان جاعدايدا وزگە پروتسەدۋرا ۇسىنىلادى. ونىڭ اياسىندا شەشىم باسىم داۋىسپەن ەمەس، ەرەكشە تارتىپپەن قابىلدانباق.

قۇقىقتىق رەفورماعا قارسى باتىل ءسوز سويلەپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى - جوعارعى سوت ءتوراعاسى ەستەر حايۋت. ول رەفورمانى سىناپ، ونى «قۇقىقتىق جۇيەگە شابۋىل» ، تاۋەلسىزدىك پەن سوت بيلىگىنىڭ ادىلدىگىنە «سىني سوققى»، يزرايل مەملەكەتىنىڭ دەموكراتيالىق بىرەگەيلىگىن وزگەرتەتىن «ناشار جوسپار» دەپ سيپاتتادى.

وسىنداي نارازىلىققا قاراماستان قۇقىقتىق رەفورما توپتاماسى تۋرالى زاڭدى قابىلداۋ پروتسەسى باستالىپ كەتتى. كنەسسەتتىڭ كونستيتۋتسيا، زاڭناما جانە سوت ادىلدىگى كوميتەتى زاڭ جوباسىنا قاتىستى كۇندەلىكتى تالقىلاۋ وتكىزسە، وپپوزيتسيا وكىلدەرى پىكىرتالاسقا بويكوت جاريالادى.

جەمقورلىق كۇدىگىنە ىلىنگەن بينيامين نەتانياحۋعا تەرگەۋ جۇرگىزىلۋدە

بينيامين نەتانياحۋ 2017 -جىلدان بەرى الاياقتىق، جەمقورلىق جانە سەنىمدى اسىرا پايدالانۋعا ايىپتى دەپ سانالىپ، تەرگەۋگە الىنعان. ول وزىنە تاعىلعان بارلىق ايىپتى تەرىسكە شىعارىپ وتىر. ءبىراق، سوت پروتسەسى ءالى اياقتالعان جوق. ەگەر سوت ونى جەمقورلىق قىلمىسىنا قاتىسى بار دەپ تانىسا، وندا ول ەل زاڭناماسىنا سايكەس 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايرىلىلۋى مۇمكىن. ال ايىپتىڭ قالعان تارماقتارى بويىنشا جازانىڭ ەڭ جوعارى مەرزىمى 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى كوزدەيدى.

بۇگىندە بينيامين نەتانتياحۋدى سىناۋشىلار اراسىندا سوت رەفورماسى - بۇل يزرايل پرەمەرىنىڭ تەرگەۋدى اياقتاۋ ءادىسى دەگەن پىكىر تاراعان. ال ونىڭ جاقتاستارى رەفورما بۇل پروتسەسكە ەشقانداي اسەر ەتە المايتىندىعىن مالىمدەپ وتىر.

نەتانتياحۋ مەن ونىڭ جاقتاستارىنىڭ ۇستانىمى

بينيامين نەتانتياحۋ جانە كواليتسيانىڭ وزگە دە مۇشەلەرى رەفورما جاساۋ قاجەتتىگى ءپىسىپ- جەتىلگەنىن ءارى يزرايلدىك دەموكراتيانى نىعايتاتىنىن ايتۋدا. ەل پرەمەرى سوت رەفورماسىن قولداپ، ونى جۇرگىزۋدى سايلاۋشىلارىنا ۋادە بەرگەنىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. وتىرىستاردىڭ بىرىندە ول وپپونەنتتەرىنىڭ «سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ يزرايل دەموكراتياسىنىڭ تۇبىنە جەتەدى» دەگەن سوزدەرىنە سىن ايتتى. ساياساتكەر رەفورما دەموكراتيانى قۇردىمعا جىبەرمەيدى، قايتا ونى نىعايتادى دەپ سانايدى.

تەل- اۆيۆ كوشەلەرىندەگى يزرايلدىكتەر ۇكىمەتتىڭ 2023 -جىلدىڭ 20-اقپانىندا جوسپارلاعان سوت رەفورماسىنا نارازىلىق ءبىلدىردى. (Tomer Neuberg/Flash90)

«شىندىق مىنادا، سوڭعى 20 جىلدا مەملەكەتتىك جۇيە تارماقتارى اراسىندعى تەڭگەرىم بۇزىلدى. وسىناۋ تارماقتار اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسۋ - بۇل دەموكراتيانى قيراتۋ ەمەس، كەرىسىنشە ونى نىعايتۋ»، - دەپ مالىمدەگەن ەدى بينيامين نەتانتياحۋ.

اۆتور

مارلان جيەمباي