ساراپتاما جانە مەملەكەتتىك ساياسات – ق س ز ي باسشىسىمەن سۇحبات
كوپ جاعدايدا جۇمىسى جۇرتشىلىققا بايقالا بەرمەيتىن ساراپتاما ورتالىعى وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە ساياسي شەشىم قابىلداۋ كەزىندە ماڭىزدى ءرول اتقارۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ۇيىمنىڭ كوپتەگەن زەرتتەۋى «قىزمەتتىك پايدالانۋ ءۇشىن» بەلگىسىمەن نەمەسە مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى ءۇشىن «قۇپيا» بەلگىسىمەن جۇرگىزىلەدى. وسى رەتتە قازاقپارات تىلشىسىنە سۇحبات بەرگەن ق س ز ي ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆ ءبىراز قۇپيانىڭ بەتىن اشتى.
- ەركىن ۆاليتحان ۇلى، ەڭ الدىمەن مۇنداي ساراپتاما ورتالىقتارى ەل دامۋىندا قانداي ءرول اتقاراتىنىن ايتىپ بەرسەڭىز.
- مەملەكەتتىك ساياساتتا ساراپتاماسىز، بولجاۋسىز، ەسەپتەۋلەرسىز ەلدىڭ دامۋ جوسپارىن قۇرا المايسىز، نازار اۋدارۋ قاجەت مۇمكىندىكتەر، تۇسىنىكسىز تاۋەكەلدەر مەن قاتەرلەردى بايقاۋعا بولمايدى. ساراپتاماعا دەگەن قاجەتتىلىك جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءتىپتى CNN، Al Jazeera سىندى اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ وزدەرى ساراپتاما ورتالىقتارىن قۇرىپ جاتىر. ال مەملەكەت جايىندا نە ايتۋعا بولادى؟ ەگەر ساراپتاما ورتالىقتارى بولماسا، وندا بارلىق سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى باسقارۋ پروتسەسى ايتارلىقتاي ناشارلايدى. ساراپتاما - بۇل ساۋاتتى شەشىم قابىلداۋ نەگىزى. بىزگە، ياعني ق س ز ي ءۇشىن ەڭ باستىسى - بۇل مەملەكەت باسشىسىنا، پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جەدەل، سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق سيپاتتاعى ساراپتاما دايىنداۋ. سوندىقتان جۇمىسىمىز ۇنەمى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ىلىنە بەرمەيدى. ءبارى «قىزمەتتىك پايدالانۋ ءۇشىن»، «قۇپيا» بەلگىسىمەن جۇرگىزىلەدى. بۇل - وتە سەزىمتال قىزمەتتىك اقپارات. دەگەنمەن، الەم ەلدەرىندە، ونىڭ ىشىندە دەموكراتيالىق مەملەكەتتەردە كوپتەگەن اقىل- وي ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. الەمدەگى ەڭ بايىرعى ساراپتاما ورتالىعى RAND كورپوراتسياسى وزدەرىنىڭ بارلىق ساراپتامالىق ازىرلەمەلەرىن جۇرتشىلىققا بەرەدى دەپ ويلامايمىن.
- جالپى وقىرمانعا، قوعامعا دەرەكتەردى جاريالاۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ كوردىڭىزدەر مە؟
- ق س ز ي دە قوعامنىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىن بىلەسىزدەر جانە ءبىز ونىڭ ىرعاعىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. جاڭا ادىستەرگە، اشىقتىققا، ساپالى جاريا ساراپتامالارعا ۇلكەن سۇرانىستى دا بايقاپ وتىرمىز. سوندىقتان مۇمكىندىگىنشە مول اقپارات، ونىڭ ىشىندە وتە وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى الەۋمەتتىك ساۋالناما، ساراپتامالاردى جاريالاۋعا تىرىسامىز. ءبىراق، بىزدە جاريا ساراپتامالاردىڭ جەتىسپەيتىنىمەن كەلىسەمىن، ونى كورىپ تە وتىرمىز ءارى وعان نازار اۋدارۋعا تىرىسامىز. قازىرگى ۋاقىتتا سايتىمىزدى دامىتىپ، بارلىق الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلدىك. كوپشىلىك پايدالانۋعا ارنالعان كونتەنتتى، ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى دامىتقىمىز كەلەدى. وتكەن جىلى بۇل ماسەلەدە ءبىرشاما ىلگەرىلەدىك. سايتىمىزعا بىرەگەي كىرۋشىلەر سانىنىڭ، ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك قولدانۋشىلاردىڭ ايتارلىقتاي وسكەنىن بايقادىق.
- 2023 -جىلى ق س ز ي قىزمەتىندە قانداي باعىت باسىمدىققا يە بولادى؟
- ق س ز ي - بۇل ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ساراپتاما ورتالىعى. بۇل شىندىعىندا برەند، ءتىپتى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى برەند دەۋگە بولادى. بۇل تەك قازاقستاندا عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ورتالىق ازياداعى جانە بۇكىل ت م د كەڭىستىگىندەگى جەتەكشى ساراپتاما ورتالىعى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. بۇل جايت الەمدىك رەيتينگتەردە كورىنىس تاپقان. سوندىقتان بۇل دارەجەنى ساپالى زەرتتەۋلەر، مىقتى كادرلىق قۇراممەن، ساراپتامالارمەن ۇستاپ تۇرۋ وتە ماڭىزدى. الايدا، مۇنان دا اۋقىمدى ماقساتتاردى العا قويۋ قاجەت.
بىلتىر جىل بويى ءتۇرلى كونفەرەنسيالاردا سويلەگەن سوزدەرىمدە قازاقستاندا سىرتقى ساياساتتى زەرتتەۋ سالاسىندا وتە كوپ دۇنيە جاساۋ كەرەكتىگىنە قاتىستى ءجيى سىن ايتقان ەدىم. 30 جىلدىڭ ىشىندە بىزدە قىتاي، ورتالىق ازيا، رەسەيدى زەرتتەيتىن مەكتەپتەر قالىپتاسقان جوق. ولار ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىز جانە دە ولاردى ءبىلۋىمىز قاجەت. وعان قوسا، ا ق ش، ەۋروپا ەلدەرى، يسلام الەمى بويىنشا دا مەكتەپ جوق قوي. سوندىقتان بيىلعى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى - بۇل سوزدەن ىسكە، تاجىريبەگە كوشۋ. ءبىز ينستيتۋت قۇرىلىمىن وزگەرتىپ، سىرتقى، ىشكى ساياساتقا ماماندانعان، ەكونوميكادا بارىنشا قولدانبالى سيپاتقا يە، ياعني جاھاندىق ەكونوميكانى زەردەلەيتىن ورتالىق قۇرعىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ ترانسفورماتسيا كەزەڭىندە قازاقستانعا پايداعا جاراپ قالاتىن قاندايدا ءبىر وڭ تاجىريبەنى ۇنەمى ىزدەيمىز. سونىمەن قاتار الەمدىك احۋال، ونىڭ ىشىندە ميليتاريزاتسيالاۋدىڭ كۇشەيۋى جانە الەمنىڭ ءتۇرلى ايماقتارىندا شيەلەنىستەردىڭ كوبەيۋى قانداي تاۋەكەلدەر مەن تەگەۋرىندەرگە اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن تالدايمىز.
ەكىنشىسى - بۇل اقپارات ىزدەۋ. ساراپشىلار قاشاندا ۇلكەن دەرەكتەر بازاسىمەن جۇمىس ىستەيدى. كابينەتتە وتىرىپ، ينتەرنەت كەڭىستىگىن شارلاعاننان ەشكىم دە جۇرت ساناساتىن جوعارى دەڭگەيدەگى مامان بولا المايدى. سوندىقتان قازاقستاندى زەردەلەۋ قاجەت. بەلگىلى ءبىر ءوڭىردىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگى قانداي، قانداي پروبلەمالار بار ەكەنىن ءتۇسىنىپ، الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋ، تۇرعىندارمەن تىلدەسۋ قاجەت. مۇنىڭ ۇستىنە پرەزيدەنت ورتالىقسىزداندىرۋ، وڭىردەگى پروبلەمالار جەرگىلىكتى جەردە شەشىلۋى ءتيىس دەپ جاريا ەتكەن بولاتىن. وتكەن جىلى ءبىز مۇنداي زەرتتەۋلەردى باستاپ كەتتىك. دەگەنمەن، بيىل ءبىرقاتار وبلىس ورتالىعىندا ق س ز ي- ءدىڭ بىرنەشە فيليالىنىڭ اشىلۋىنا باستاما جاساعىم كەلەدى. بولىمشەلەر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا، اقتوبەدە، تۇركىستاندا نە شىمكەنتتە بولعانىن قالايمىن. بۇل ءبىرىنشى كەزەڭدە، ال ودان كەيىنگىسىن ۋاقىت كورسەتەدى. تۇپتەپ كەلگەندە، بارلىق جەردە فيليال اشۋ قاجەت.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ءسات - حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن ءوزارا ءىس- قيمىل، ولاردىڭ پىكىرلەرىن، ادىستەرىڭ تىڭداۋ، ادىستەمەلەردى زەردەلەۋ، حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ. ادەمى يشارا، ءسوز ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ەش كەدەرگىسىز وتكىر سۇراقتاردى، ونىڭ ىشىندە بىرەۋلەرگە ۇنامايتىن ماسەلەلەردى تالقىلاۋ قاجەت. ماسەلەن، ءبىز ورتالىق ازيادا وتە جاقىن، باۋىرلاس حالىقتار بولا تۇرا، نەلىكتەن بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن ەلدەر اراسىندا ۆيزا، شەكارا ماسەلەسى بار؟
وسى جىلعى ءبىرىنشى ءىس- شارامىز - ورتالىق ازياداعى سەرىكتەستەرمەن ساراپشىلىق كەزدەسۋ 20 -قاڭتاردا وتەتىنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ءبارىمىز بىرگە، قازاق، وزبەك، قىرعىز، تاجىكتەر مەن تۇرىكمەندەر 2030 -جىلعا قاراي بولاشاعىمىزدىڭ بەيىنىن قالاي كورەتىنىمىزدى تالقىلايمىز.
ءۇشىنشى، ق س ز ي بارلىق ۋاقىتتا دا كادرلار ۇستاحاناسى بولدى. بىزگە جاس، تالانتتى جاستاردى تارتۋ، ولارعا جۇمىس ىستەۋ قىزىق بولۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ، كاسىبي مامانداردى ۇستاپ قالۋ قاجەت. ويتكەنى، حالىقتىڭ بارلىق توبىنىڭ قاجەتتىلىگىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ق س ز ي مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار ءۇشىن، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن حالىقارالىق ۇيىمدار ءۇشىن كادرلار ۇستاحاناسى بولدى جانە بولىپ قالا بەرەدى.
- فيليالدار قۇرۋ جانە ق س ز ي- ءدى قايتا قۇرىلىمداۋ جايىندا ايتىپ قالدىڭىز. بۇل پروتسەسس ءۇشىن قوسىمشا قاراجات قاجەت بولا ما؟
- مۇنىڭ ءبارى دە قازىرگى ۋاقىتتا بار قاراجات ەسەبىنەن ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن قولدانىستاعى مۇمكىندىكتەر نەگىزىندە جۇزەگە اسىرامىز.
- ءدال وسى سۇراق كادرلارعا دا قاتىستى...
- كادر پروبلەماسى بولدى، بار جانە بولا دا بەرمەك. بۇل كەز كەلگەن سالاعا قاتىستى. جاقسى جۋرناليستەردى، دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەردى قايدان تابۋعا بولادى؟ دايىن ماماندى ەشكىم سىيعا تارتپايدى. ەڭ دۇرىسى - جاستاردى جۇمىسقا الىپ، ولاردى وقىتۋ. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقۋىن اياقتايتىندار، قازاقستاننىڭ جاقسى ج و و- لارىن بىتىرگەندەر بار. ق س ز ي- دە جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىندەر وتە كوپ. سوندىقتان بىزدە تاڭداۋ مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى.
قازىر، ساراپتاماعا دەگەن قاجەتتىلىك ۇنەمى ارتىپ كەلە جاتقان شاقتا ساراپشىلاردى، ەكسپەرتتەردى تارتۋ جانە قالىپتاستىرۋ - بۇل مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى ءارى وتە كۇردەلى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. قازىر جۇرتتىڭ كوبى جازعىسى كەلمەيدى، بارىنەن بۇرىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقاندى ءتاۋىر كورەدى. دەگەنمەن، جازۋ ونەرىن مەڭگەرگەندەر ومىردە ءار ۋاقىتتا سۇرانىسقا يە ءارى باسەكەگە قابىلەتتى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
- ق س ز ي جاس ماماندار ءۇشىن پەرسپەكتيۆالى ورىن دەۋگە بولا ما؟
- البەتتە. ءتۇرلى كوزقاراس تۇرعىسىنان وتە پەرسپەكتيۆالى. بىرىنشىدەن - بۇل پرەزيدەنت جانىنداعى ينستيتۋت. ياعني، بۇل جەردە تەك قانا عالىمنىڭ بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعىن قاناعاتتاندىرىپ قانا قويماي، بىردەن تاجىريبەگە كوشۋگە، ءتىپتى شارتتى تۇردە شەشىم قابىلدانۋىنا ىقپال ەتۋگە، سول شەشىمدەردى دايىنداۋعا قاتىسۋعا بولادى. مۇندا تاجىريبەلىك ساراپتاما، عىلىم مەن مەملەكەت اراسىنداعى توعىسقان جەر بىردەن بايقالادى. ەكىنشىدەن، مەملەكەتتىك ورگاندار ق س ز ي- دەن جاستاردى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جانە وزگە دە قۇرىلىمدارعا جۇمىسقا شاقىرادى. ءىس جۇزىندە بارلىق ورگاندا تۇلەكتەرىمىز بار. تاياۋدا ق س ز ي- دە جۇمىس ىستەگەن قىزمەتكەرىمىز ەڭ جاس مينيسترلەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىن (ءزۇلفيا سۇلەيمەنوۆا - رەد ەسكەرتپەسى) باسقاراتىن بولدى. ايتپاقشى، قازىرگى ۋاقىتتا مەرەيتويىمىزعا دايىندىق اياسىندا ءار جىلدارى ق س ز ي- دە جۇمىس ىستەگەندەردىڭ ءبارىن تەك ەسەپكە الىپ قويماي، ولاردىڭ كاسىبي تاجىريبەلەرىن ساراپتاپ جاتىرمىز. وتە قىزىقتى ستاتيستيكا. تاياۋ ارالىقتا جاريا ەتەمىز دەپ ۇمىتتەنەمىن.
- بۇگىندە ق س ز ي ەكسپەرتتەرى قانداي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جاتىر؟
- قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكالىق پروتسەستەر جانە ولاردىڭ قازاقستانعا ىقپالىنا قاتىستى بايىپتى زەرتتەۋگە كىرىستىك. بۇل ينفلياتسيا دا، پاندەميا دا، لوگيستيكالىق تىزبەكتەردڭ بۇزىلۋى دا. ءبىز تەك قانا «قارا اققۋ» (توسىن سسەناري) عانا ەمەس، «سۇر ءمۇيىزتۇمسىقتى» (ايقىن سسەناري، ءبىراق، بەلگىلى ءبىر پروبلەمانى ەڭسەرۋ ءۇشىن ناقتى ءىس- قيمىل قاجەت) دا الدىن الا بولجاي الۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار ءبىز پەرسپەكتيۆا تۇرعىسىنان دا قاراستىرامىز. ەگەر ءبىز بايىپتى ەكونوميكالىق رەفورما جۇرگىزەمىز دەسەك، وندا مۇنداي رەفورمانى تابىستى ىسكە اسىرعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەپ، جاقسىسىن الىپ، قاتەلىكتەرىنەن جالتارۋىمىز قاجەت.
ارينە، بۇل ساياسي جاڭعىرۋعا قاتىستى ماسەلەلەر دە. ەلىمىزدە اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتەتىن بولادى. اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ بارىسىندا ەل نەمەن بەتپە- بەت كەلەتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تاجىريبەسىن ءجىتى زەردەلەدىك: قانداي قاتەلىكتەر، پروبلەمالار بولدى، نە دۇرىس، نە بۇرىس جاسالدى.
ەگەر سىرتقى ساياسات جايىندا ءسوز قوزعاساق، وندا ءبىزدى كورشىلەرىمىزگە قاتىستى ماسەلەلەر قىزىقتىرادى. ورتالىق ازيادا، قىتايدا، رەسەيدە نە بولىپ جاتىر، ءوزىمىزدىڭ مۇددەمىزدى ەسكەرە وتىرىپ، سىندارلى سىرتقى ساياساتىمىز تۇرعىسىنان قارىم- قاتىناستى قالاي قالىپتاستىرامىز؟ بۇل وتە كۇردەلى زەرتتەۋ جانە ولار بىلىكتىلىگى وتە جوعارى ەكسپەرتتەردى تالاپ ەتەدى.
الەۋمەت تانۋ، قوعامدى زەرتتەپ- زەردەلەۋ، ونىڭ قاجەتتىلىكتەرى قانداي، نەگە الاڭدايدى، نەگە نازار اۋدارۋ قاجەت، وبلىس اكىمدەرى، ۇكىمەت نەگە نازار سالۋى ءتيىس - وسى ماسەلەلەرمەن ۇنەمى اينالىسامىز.
- قوعاممەن جۇمىستى قالاي تۇزەسىزدەر؟ قانداي الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزەسىزدەر؟
- ق س ز ي ءوزى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزبەيدى. ق س ز ي تاپسىرىس بەرۋشى سانالادى. بىزگە دەرەكتەردى ءارتۇرلى ۇيىمدار ۇسىنادى. سول ماتەريالدارمەن جۇمىس ىستەپ، توعىسپالى ساراپتاما جاسايمىز، ولاردىڭ رەليەۆانتتىلىعىن، دۇرىستىعىن بىلدىرەتىن دەرەكتەر نەگىزىندە تەندەنسيالاردى ايقىندايمىز.
بىزدە قازاقستاننىڭ بۇكىل وڭىرىنە قاتىستى تۇراقتى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بار. تەلەفون ارقىلى سۇراۋ سالۋ، تۇراقتى ەكسپەرتتىك ساۋالناما بار. ولار نەگىزىنەن قىزمەتتىك تۇرعىدا عانا پايدالانىلادى جانە پرەزدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ۇستەلىنە بارادى. سوندىقتان بارلىق ۋاقىتتا ونى جاريا ەتە المايمىز. ولاردىڭ كەيبىرىن سايتىمىزعا ورنالاستىرامىز. دەگەنمەن، بيىلعى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز - الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرىمىزدى كەڭىنەن جاريالاۋ. بيىل ۇلكەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز جانە ونىڭ ءبىر بولىگىن جاريالايمىز دەپ ۇمىتتەنەمىز.
- وتكەن جىل ساياسي وقيعالارعا تولى بولدى. قاڭتار وقيعاسى ساياسي رەفورمالاردى جەدەلدەتە ءتۇستى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، 2022 -جىل قازاقستانعا نە بەردى؟
- وتكەن جىل ءىس جۇزىندە ادىلەتتى قازاقستان ءۇشىن نەگىز قالادى. ءبىراق ەڭ باستىسى - پرەزيدەنت بۇعان دەيىن ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزۋ ءۇشىن ساياسي رەفورمالار قاجەتتىگىن بەلگىلەپ بەردى. مۇنداي تاپسىرما بۇرىن ەش ۋاقىتتا بولعان ەمەس. الدىمەن ەكونوميكا، ودان كەيىن ساياسات ءجۇردى. قازىر ساياسي نەگىز - بۇل ەكونوميكالىق رەفورمالار ءۇشىن نەگىز دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ءوتتى، كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى، پرەزيدەنت سايلاۋى بولدى، پارلامەنت سايلاۋى وتەدى. بۇل ساياسي قايتا قۇرۋ جاي ءسوز جۇزىندە ەمەس، بيىل ماڭىزدى ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك رەفورمالار جۇرگىزۋ ءۇشىن جاسالادى.
مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ الدىمىزدان اشىلاتىن مۇمكىنشىلىكتەردى پايدالانا الۋىمىز ءۇشىن قاجەت. بۇل ءارتاراپتاندىرۋ، شيكىزات تاۋارلارى ەكسپورتىنان ءبىرجولاتا ارىلۋ ءۇشىن جۇك ترانزيتى مەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى سالۋ، سالالاردى دامىتۋ. شيكىزات تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتى - بۇل ءارقاشان دا ۇلكەن قۇبىلمالىق، ونى بولجاپ بىلە المايسىڭ. بۇگىن مۇناي باعاسى مىناداي بولسا، ەرتەڭ وزگەرىپ شىعا كەلەدى. بۇل بولجامسىز ەكونوميكاسى بار ەلدەرگە ءتان. ەگەر ءبىز بولجامدى ەكونوميكا، كۇردەلى ەكونوميكاسى بار ەل بولعىمىز كەلسە، وندا ءارتاراپتاندىرۋعا قاراي جىلجۋعا ءتيىسپىز.
ءسىز ا ق ش قازاقستاننان الدەقايدا كوپ مۇناي وندىرەتىنىن بىلەسىز بە؟ ءبىراق، ولار مۇناي كونيۋنكتۋراسىنا تاۋەلدى ەمەس. ويتكەنى، ولاردا كوپتەگەن باسقا سالالار دامىعان جانە مۇنىڭ بارلىعى ەكونوميكانى تۇراقتاندىرادى. بۇل - اۆتوموبيل سالاسى، اۋىل شارۋاشىلىعى، جاڭا تەحنولوگيالار جانە تاعى باسقالارى. ال تەك قانا شيكىزات ەكسپورتى بار قاراپايىم ەكونوميكادا بارلىعى دا وتە تۇراقسىز. تۇپتەپ كەلگەندە، ءسوز بارلىق حالىقتىڭ ءال- اۋقاتى جايىندا بولىپ وتىر. ولقىلىق وڭالدى، ەندى ودان ارى جىلجۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
بۇل رەتتە بارلىعى دا كىم ورىنداۋشى بولاتىنىنا بايلانىستى. بۇل ادامي كاپيتال ماسەلەسى. وتە ءورشىل مىندەتتەردى العا قويا بەرۋگە بولادى. ءبىراق، ادامي كاپيتال ساپاسىنا بايلانىستى ول ورىندالماي قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان پرەزيدەنت وسىناۋ ماڭىزدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرا الاتىن جاستاردى، ونىڭ ىشىندە شەتەلدە وقىعان، تاجىريبەدەن وتكەن جاستاردى مۇمكىندىگىنشە كوپتەپ تارتۋ ماسەلەسىن العا قويىپ وتىر. ماعان جاسىنا، جىنىسىنا جانە باسقا دا ساپاسىنا قاراماستان بارلىعى ەڭبەگىنە قاراي باعالاناتىن مەريتوكراتيالىق ءادىس ۇنايدى. شاڭسورعىش سياقتى ۇزدىك كادرلاردى وزىنە تارتىپ وتىرعان ا ق ش وسىنىسىمەن مىقتى.
ەلدەگى زەرتتەۋلەردىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى يمميگرانتتارعا تيەسىلى ەكەنى ايتىلعان ءتۇرلى ساراپتاما بولدى. قازاقستان دا قورىقپاستان ۇزدىك مامانداردى تارتۋ قاجەت. مەنىڭشە، بىزگە مەنتالدىلىقتى وزگەرتىپ، جاپپاي ميگرانتوفوبيادان ارىلۋ قاجەت سياقتى. ازىرشە قازاقستاندا بارلىق ميگرانتتارعا اسا ساقتىقپەن قارايدى. مەن بىلىكتىلىگى تومەن ميگرانتتار، بوسقىندار جايىندا ايتىپ وتىرعانىم جوق. بىلىكتىلىگى جوعارى ميگرانتتار قازاقستانعا كەلۋى، ازاماتتىق الۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت. ءىس جۇزىندە ءبىز دارىندىلار ءۇشىن جاھاندىق باسەكەگە ارالاسامىز. ماسەلەن، ۇلى بريتانيا الەمنىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىنە ۆيزا بەرەدى. تەك ءوز كۇشىمىزگە عانا سەنسەك، وندا دامۋ پروتسەسىن ايتارلىقتاي باياۋلاتىپ الامىز. كوپشىلىك ءبىزدىڭ جاس مەملەكەت ەكەنىمىزگە ەكپىن قويادى. ءيا، ورتاشا جاس 31,8 جاس، مۇنان ارى وسىمگە دە دەموگرافيالىق الەۋەت بار. الايدا، دەموگرافيالىق مۇمكىندىكتەر تەرەزەسى ماڭگىلىككە سوزىلمايدى. 2030-2035 -جىلدارعا قاراي ول بىرتىندەپ كەميدى دەگەن ءتۇرلى زەرتتەۋلەر بولدى. قوعام بارىنشا ۋربانيزاتسيالانعان سايىن ونىڭ تابىسى دا ارتادى. تابىسى ارتقان سايىن بالا ءسۇيۋدى قالايتىن ادامدار سانى ازايادى. بۇل الەمنىڭ دامىعان بارلىق ەلىندەگى تاجىريبە. ايتالىق، جاپونيادا بالالارعا قاراعاندا ۇلكەن ادامدارعا ارناپ ساتىلاتىن جورگەكتەردىڭ سانى باسىم. سوندىقتان ميگرانتتاردى تارتۋ ماسەلەسى ەرتە مە، كەش پە الدىمىزدان شىعادى. مۇنى دا ويلانعان ءجون.
- تاياۋدا الەۋمەتتىك جەلىدە Google, Apple, Meta سىندى تانىمال حالىقارالىق كومپانيالار ءۇشىن قازاقستانعا قاراعاندا وزبەكستان الدەقايدا تارتىمدى ەل دەگەن اقپارات تاراپ ەدى...
- ول ءبىرشاما تارتىمدى دەپ، سۇراقتىڭ بۇلاي قويىلۋىمەن مۇلدەم كەلىسپەس ەدىم. ول جاقتا ارزان جۇمىس كۇشى باسىم ەكەنى، حالىقتىڭ تىعىز قونىستانعانى راس. سونىمەن قاتار وزبەكستان حالىقارالىق بيزنەس ءۇشىن جەڭىلدىكتەر جاساپ وتىر. ارينە، مۇنى ءجىتى زەردەلەۋ قاجەت. جالپى، وزبەكستان ءۇشىن قۋانىشتىمىن. ويتكەنى، وزبەكستان - ءبىز ءۇشىن باۋىرلاس ەل. تاياۋدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ وزبەكستانعا ساپارى بولدى. بۇل ەلدەردىڭ وداقتاستىق قاتىناسىن دالەلدەيدى. وزبەكستان ءۇشىن جاقسى بولعان دۇنيە ەرتە مە، كەش پە قازاقستانعا دا ءوز پايداسىن تيگىزەدى جانە كەرىسىنشە دە ءدال سولاي. ورتالىق ازيانىڭ ەكى ءىرى ەلىنىڭ اراسىندا جاساندى باسەكەلەستىك جاساۋدىڭ قاجەتى جوق.
ونسىز دا قازاقستان ورتالىق ازيادا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋدا كوشباسشى سانالادى. سونداي- اق بارلىق ۋاقىتتا اقپاراتقا مانماتىنگە قاراپ، بىزگە قانشا جانە قانداي سالالارعا ينۆەستيتسيا تارتىلعانىن سالىستىرۋ قاجەت. بىزدە الەمدىك بارلىق دەرلىك برەند بار. مەنىڭشە، ءبىز ۇلكەن ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىردىق، سەنىمدى ىلگەرىلەپ كەلەمىز. ءبىراق، بىزگە قالاي بولعاندا دا بوساڭسۋعا بولمايدى. ال كەيبىر دۇنيەنى وزبەكستانمەن بىرگە جاساۋىمىز كەرەك. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ، 20 قاڭتاردا ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرگە «ورتالىق ازيانىڭ بولاشاق بەيىنى» دەپ اتالاتىن ماڭىزدى كونفەرەنتسيا وتكىزەتىنىمىزدى حابارلاعىم كەلەدى. قىرعىزستاننان، وزبەكستاننان، تاجىكستاننان، تۇرىكمەنستاننان ارىپتەستەرىمىز كەلىپ، ىنتىماقتاستىق جولدارىن، ءوڭىر كەلەشەگىن تالقىلايمىز، بارىنشا تىعىز ءوزارا ءىس- قيمىلدى قاراي كورەتىنىمىز جايىندا ايتامىز.
- ادامي كاپيتالعا قاتىستى ايتار بولساق، ق ر پرەزيدەنتىنىڭ تاياۋدا جاس مينيسترلەردى تاعايىنداۋى ءوزىن- ءوزى اقتاي ما؟
- بارىنشا بىربەتكەي، جاڭا ادامدار كەلەدى. بۇل سەنىم ۇيالاتادى. ماسەلەن، ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى جاستىعىنا قاراماستان قازىردىڭ وزىندە ماڭىزدى كوشباسشىلىق قابىلەتىن كورسەتتى. كۇنى كەشە پارلامەنت سەناتى اپپاراتىنىڭ باسشىسى بولىپ قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيتىن ماكسيم سپوتكاي تاعايىندالدى. پرەزيدەنتتىڭ ءبىرقاتار ماڭىزدى كادرلىق شەشىمدەرى ساياسي باسقارۋشى ەليتانىڭ ايتارلىقتاي جاسارۋ باعىتىنا بەت العانىن بىلدىرەدى. دەي تۇرعانمەن، مەريتوكراتيا پرينتسيپى دە تىس قالماعانى بايقالادى. جاستارمەن قاتار ورتا جاستاعى ارىپتەستەر دە تاعايىندالۋدا، ايتالىق وقۋ- اعارتۋ ءمينيسترى - تاجىريبەلى ادام.
مەنىڭشە، مۇنان ارى دا بايىپتى كادرلىق شەشىمدەر جالعاسادى، ونىڭ ىشىندە ەكونوميكا سەكتورلارىندا دا بولادى. ادامي كاپيتال جانە جالپى ادامي كاپيتالدى ماكروباسقارۋ ماسەلەسى پايىمداۋدا جاڭا ادىستەردى تالاپ ەتەدى. ءبىراق، پرەزيدەنت كەيبىر ءساتتى قازىردىڭ وزىندە ىسكە اسىردى. ق س ز ي بۇل باعىتقا ساراپتاما جاساۋىن جالعاستىرادى جانە قازاقستانداعى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ بويىنشا ءوز ۇسىنىستارىن بەرەدى.
- سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
اۆتور
مارلان جيەمباي
