تاۋەلسىزدىككە قىزمەت ەتۋ - ءار قازاقتىڭ بورىشى- ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى

وسى ارادا مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ 2001- جىلعى بەيجىڭدە وتكەن قازاق مادەنيەتى كۇندەرىندە:

«قاي جەردە، قاي قيىردا جۇرمەڭىزدەر، سىزدەر ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز بولىپ ەسەپتەلەسىزدەر. سىزدەردىڭ ارالارىڭىزدان شىققان كوپتەگەن قانداستارىمىز قازىر قازاق ەلىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن، عىلىمىن كوركەيتۋدە سوقتالى ۇلەس قوسۋدا. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ادەبيەتىن وسى قازاق دياسپوراسىنان شىققان جازۋشى قابدەش جۇمادىلوۆسىز، اقىن جاركەن بودەشەۆسىز، ءانشى مايرا مۇحامەد قىزىنسىز، ءبيشى شۇعىلا ساپارعالي قىزىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. سىزدەر ءبىزدىڭ تىڭ كۇشىمىزسىزدەر، تىنىسىمىزسىزدار. سوندىقتان دا وزدەرىڭىزدى ءبىز ەش ۋاقىتتا دا ۇمىتپايمىز»، دەگەن ءسوزى ويعا ورالىپ وتىر. شىنىندا، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى سول الدىڭعى تولقىننىڭ ءىزىن باسىپ، اتاجۇرتىنا كەلگەندەر اراسىنان دا جۇلدىزداي جارقىراپ شىققان ءار سالانىڭ مايتالمان ماماندارى جەتىپ ارتىلادى. بۇگىن سولاردىڭ ءبىر توبىنىڭ جۇرەكجاردى سوزدەرىن جاريالاپ وتىرمىز.

تاۋەلسىزدىككە قىزمەت ەتۋ - ءار قازاقتىڭ بورىشى

ۇلتتىق مەملەكەتتىگىنەن ايىرىلىپ، بوداندىقتىڭ بۇراۋىن كورگەن حالىقتار ءۇشىن ايتقاندا، تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق، دەربەستىكتەن قىمبات ەش نارسە بولماق ەمەس. ويتكەنى، تەك مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك قانا ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ ساقتالۋىنىڭ، ەل بولىپ دامۋدىڭ كەپىلى بولا الادى. بۇل تاريحي اكسيوما. بۇعان ءبىر عاسىر جارتىلاي وتار بولعان قىتاي مەن ەكى عاسىر كلاسسيكالىق وتار بولعان ءۇندىستاندى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ول مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن نەبارى جارتى عاسىرلىق دامۋ ارقىلى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى قۋاتتى، الىپ ەلگە اينالعانىنا كۋا بولىپ وتىرعان جوقپىز با؟!

وسى مەملەكەتتەر سياقتى قازاقستان دا كەشتەۋ بولسا دا 20- عاسىردىڭ سوڭىنا تامان ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزدى. 1991- جىلعى 16- جەلتوقسان كۇنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا، جاقسى بىلەمىن، قىتايداعى قازاقتاردىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق، ولار وزدەرىنىڭ كوكتەن تىلەگەنىن جەردەن تاپقانداي شاتتاندى. قانداستارىمىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن حالقىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن كورگەندەي بولدى، ىزگى تىلەۋىن تىلەدى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك الدى، ەندىگى جەردە ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا، دەربەس مەملەكەتىن دامىتۋعا ءاربىر قازاق ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتى مەن كۇش-قايراتىن قوسۋعا بورىشتى دەپ ءتۇسىندىم ءوز باسىم. جاي ءتۇسىنىپ قانا قويعان جوقپىن، قازاقستانعا كەلىپ ەڭبەك ەتۋگە شەشىم قابىلدادىم. ول كەزدە مەن قىتاي شىنجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىمعا جاۋاپتى ورىنباسارى، ق ح ر جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەدىم. ونىڭ ۇستىنە ەكى جىلعا جاپونياعا بارىپ، ونداعى ارىپتەستەرىممەن بىرلەسىپ، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كەلىسىپ قويعان بولاتىنمىن. ءبىراق مەن ەلىم تاۋەلسىزدىك الىپ جاتقاندا جاپونياعا بارىپ قايتەيىن دەدىم دە، 1992- جىلى قاراشادا الماتىعا كەلدىم.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنان شاقىرتۋ الىپ، 1993- جىلى ءساۋىر ايىندا ەلگە قايتا ورالىپ، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا دوكتورانت بولىپ ورنالاستىم. ول كەزدە قوعام وزگەرىپ، اقشا اۋىسىپ جاتقان، حالىق ازىق-تۇلىك، تاۋار تاپشىلىعىنان ابدىراپ قالعان، كوپتەگەن جاستار عىلىمنان ساۋداعا كەتىپ جاتقان كەز ەدى. ءبىراق مەن ءوزىمنىڭ ماماندىعىم بويىنشا ەلىمە ۇلەس قوسسام دەگەن ۇستانىمنان تايمادىم، ساۋداعا بارمادىم، كەزدەسكەن قيىنشىلىقتى «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەپ ەسەپتەدىم. شىنىمدى ايتسام، ەلگە كەلگەن قۋانىشتىڭ اسەرى مە، ول كەزدە پالەندەي قيىنشىلىقتى سەزىنگەن دە جوقپىن.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا عىلىمي زەرتتەۋىمدى جالعاستىرا ءجۇرىپ، 1993-1996- جىلدارى ابىلاي حان اتىنداعى الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە جاپون تىلىنەن قازاق توبىنا ءدارىس بەردىم. بۇل قازاقستاندا قازاق تىلىندە جاپون ءتىلىن وقىتقان العاشقى كۋرس بولدى.

ماعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بويىنشا عىلىمي دارەجەلەر قورعاۋعا تۋرا كەلدى. سونىمەن 1995- جىلى ءساۋىر ايىندا «قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋ تاريحى (ХVІІІ-ХХ عاسىرلار ارالىعىندا)» دەگەن تاقىرىپتا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن قورعادىم. بۇل جۇمىس وتاندىق تاريح عىلىمىندا، تىڭ دەرەكتەر نەگىزىندە قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستار تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەگەن العاشقى ەڭبەك بولىپ سانالدى. 2001- جىلى جەلتوقسان ايىندا «قىتايداعى قازاقتاردىڭ قوعامدىق تاريحى (1860-1920 ج ج.)» دەگەن تاقىرىپتا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن قورعادىم. بۇل جۇمىسىم ق ر ءبىلىم جانە عىلىم ءمىنيستىرى جوعارى اتتەستاسيالاۋ كوميتەتى تاراپىنان 2001- جىلعى «ەڭ ۇزدىك دوكتورلىق ديسسەرتاسيا» بولىپ باعالاندى.

مەن 2000- جىلدان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دوسەنت، پروفەسسور رەتىندە وقىتۋشىلىقپەن شۇعىلدانىپ، اسپيرانت، ماگيسترانت جانە PhD دوكتورانتتارعا عىلىمي جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەمىن. قازىرگە دەيىن مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن 14 ماگيسترانت، 4 عىلىم كانديداتى، 2 PhD دوكتور وزدەرىنىڭ عىلىمي دارەجەسىن ابىرويمەن قورعادى.

ۋنيۆەرسيتەتتە ۇستازدىق ەتۋمەن قاتار، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن دا جالعاستىرىپ كەلەمىن. قازىرگە دەيىن ينستيتۋتتارداعى ارىپتەس ماماندارمەن بىرلەسە وتىرىپ، 5 مەملەكەتتىك گرانتتى جەڭىپ الىپ، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدىم. بۇلار: قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى، قازاق دياسپوراسى ماسەلەلەرى، قازاق تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى، ديپلوماتيالىق قاتىناستار جانە قىتايتانۋ ماسەلەلەر سالاسىن قامتيدى.

ادال ەڭبەك باعالانباي قالمايدى ەكەن. مەن كونكۋرس بويىنشا 2008- جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-نىڭ ەڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى بولدىم، 2009- جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشى جەڭىمپازى اتاندىم.

قازىرگى قازاقستاندا جەكە ادامداردىڭ (ينديۆيديۋمدەردىڭ) ءوز تالانتىن كورسەتۋگە، مۇمكىندىگىن اشۋعا، ارمانىن ورىنداۋعا تولىق نەگىز بار دەپ سانايمىن. مىسالى، مەنىڭ ەكى بالام ۇرىمجىدە قىتاي مەكتەبىنىڭ بىرەۋى ونىنشى، ەكىنشىسى جەتىنشى سىنىبىن ءبىتىرىپ كەلىپ، الماتىداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى № 12- مەكتەپ-گيمنازياسىندا وقۋلارىن جالعاستىردى. ولار كونكۋرس ارقىلى مەملەكەتتىك گرانتقا يە بولىپ، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باكالاۆريات، ماگيسترانت جانە اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى. قازىر ماگيستراتۋرانى بىتىرگەن قىزىم زاۋرە قازۇۋ-دەگى شەت تىلدەرى كافەدراسىندا اعىلشىن ءتىلىنىڭ وقىتۋشىسى، ال ارحيتەكتۋرا ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋرانى بىتىرگەن ۇلىم ماردان «قازاق اتومونەركاسىپ» سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى.

ارينە، ءار ۇرپاقتىڭ ءوز ارمانى بار عوي. دەگەنمەن مەنىڭ تۇسىنىگىم بويىنشا، ءاربىر قازاق بالاسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە بورىشتى. مەيلى ول قاي جەردە ءومىر سۇرسە دە، بەينە ەۆرەيلەردىڭ يزرايل ءۇشىن، قىتاي دياسپوراسى - حۋاسياولاردىڭ قىتاي ءۇشىن ەمىرەنە ەڭبەك ەتەتىنى سياقتى. سوندا عانا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى بەرىك، بولاشاعى نۇرلى بولادى.

ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

دەرەككوز: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى. 2011 -جىل