قازاقستاندا اۆتوموبيل جولدارىن سالۋدا جاڭا تەحنولوگيالار قولدانىلىپ جاتىر

ماسەلەن، وتكەن جىلى ازاماتتاردىڭ جول ساپاسىنا قاتىستى ايتىپ جۇرگەن سىنى ورىندى ەكەنىن العا تارتىپ، ساپاسىز جاسالعان جول جىل سايىن جوندەۋدى قاجەت ەتەتىنىنە جانە بۇعان مەملەكەتتىڭ قارجىسى ءتيىمسىز جۇمسالىپ جاتقانىنا نازار اۋدارعان بولاتىن. وتكەن ايدا قاراعاندى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەۋ بارىسىندا دا پرەزيدەنت جول ماسەلەسىنە ايرىقشا توقتالعان ەدى.

ءيا، بۇگىندە رەسپۋبليكاداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ساپاسى جۇرگىزۋشىلەر تاراپىنان كوپتەگەن سىني پىكىر قالىپتاستىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى، جول سالاسىن جالقاۋلار عانا سىنامايدى دەسەك تە بولادى. دەگەنمەن، سالادا وزگەرىستەر دە ورىن الىپ جاتىر. وتاندىق اۆتوجولشىلار دا زامان اعىمىنا ىلەسىپ، ەڭ الدىڭعى قاتارلى ادىستەردى جول سالۋ بارىسىندا قولدانۋعا تىرىسۋدا. ماسەلەن، قازىرگى ۋاقىتتا اۆتوجول سالۋ بارىسىندا اسفالت-بەتون قوسپالارىمەن جوبالاۋدىڭ امەريكالىق تەحنولوگياسىن ەنگىزىپ جاتىر.

ساراپشىلاردىڭ اتاپ وتۋىنشە، بۇگىندە قازاقستانداعى جولدار كەڭەستىك كەزەڭدەگى قۇجاتتارعا (گوست) نەگىزدەلگەن نورماتيۆتەر بويىنشا جوبالانىپ، سالىنادى. ءبىراق ۋاقىتتىڭ ورنىندا تۇرمايتىنىن جانە اۆتوجولداردىڭ قىزمەت ەتۋ شارتتارى وزگەرەتىنىن، جۇكتەمە ارتىپ، ترافيك پەن جىلدامدىق رەجيمى ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن تۇسىنەمىز. سالانىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى جول جوبالاۋ مەن سالۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا كوشۋ، ءوندىرىس مادەنيەتىن ۇنەمى ارتتىرۋ ەكەنىن جاقسى بىلەمىز.

«قازاقستاننىڭ اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىمىز جۇمىستار مەن ماتەريالداردىڭ ساپاسىن باقىلاۋمەن عانا اينالىسپاي، جول جوبالاۋ مەن سالۋ بارىسىنا جاڭا تەحنولوگيالاردى جانە تاسىلدەردى بەلسەندى زەردەلەپ، ەنگىزىپ جاتىر»، - دەدى ۇلتتىق جول اكتيۆتەرى ساپاسى ورتالىعى عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى نۇرجان دوسايەۆ.

بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ جارقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى - ۇلتتىق جول اكتيۆتەرى ساپاسى ورتالىعى قازاقستاننىڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتى «نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن» بىرلەسىپ، ەڭ جاقسى سيپاتتامالارى بار اسفالت-بەتون قوسپالارىن جوبالاۋدىڭ امەريكالىق تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ. كومپانيا قىزمەتكەرلەرى قازاقستانعا بەيىمدەلگەن وسى تەحنولوگيانى ەنگىزۋ اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سانايدى.

«Superpave تەحنولوگياسى ساپانى، قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە زاماناۋي زەرتحانالىق جابدىقتى قولدانا وتىرىپ، اسفالت-بەتون قوسپالارىنىڭ ۇتىمدى تاڭدالعان قۇرامىنىڭ ارقاسىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل جوبالاۋ جۇيەسى ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە، سونداي-اق ا ق ش، كانادا، قىتاي جانە ساۋد ارابياسىندا سىناقتان ءوتتى»، - دەپ تۇسىندىرەدى نۇرجان دوسايەۆ.

Superpave ءادىسى شۇڭقىر، جولدا جىرىقتاردىڭ پايدا بولۋى، تومەن تەمپەراتۋرا كەزىندەگى جىرىقتاردىڭ قالىپتاسۋى، جول توسەمىنىڭ قالعان دەفورماتسيالارىنا ءتوزىمدى دەپ سيپاتتالادى. مىسالى، اسفالت ناقتى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا، ياعني ەلدىڭ ىستىق ايماقتارىندا - جوعارى تەمپەراتۋراعا ءتوزىمدى، سۋىق ايماقتارىندا - جارىقشاقتانۋدىڭ تومەن تەمپەراتۋراسىنا تاڭدالادى.

«بيىل Superpave ءادىسىن ەنگىزۋگە تىكەلەي دايىندىق جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتتىك. جول كارتاسىنىڭ جوباسى دا بار. جابدىقپەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ەگجەي-تەگجەيلى نۇسقاۋلىق ازىرلەنىپ جاتىر. لوگيكاسى مەن ءادىستى كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ جولدارى ءتۇزىلدى»، - دەيدى نۇرجان دوسايەۆ.

نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى Superpave تەحنولوگياسىمەن ەتەنە تانىس ءارى ۇلتتىق جول اكتيۆتەرى ساپاسى ورتالىعىنا ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن، پروفەسسور چان سون شون تەحاس شتاتىندا كوپتەگەن جىل بويى جۇمىس ىستەپ، وسى تەحنولوگيامەن تىكەلەي اينالىسقان.

«Superpave ءادىسىنىڭ ارتىقشىلىعى تۇتقىر زاتتىڭ قاسيەتتەرىنە جانە ونى قولدانۋدىڭ تەمپەراتۋرالىق دياپازونىنا نەگىزدەلىپ، ارنايى ازىرلەنگەن PG Grade شكالاسى بويىنشا بيتۋمدى تۇتىلعىش ماتەريالدىڭ ماركاسىن ءدال تاڭداۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى. بۇل ءتاسىل جولداردىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن بارىنشا ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، - دەپ تۇسىندىرەدى چان سون شون.

نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشى، عىلىمي قىزمەتكەرى ايجان قيسامبينوۆا بۇل تەحنولوگيا اسفالتتىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار بيتۋمنىڭ ساپاسىنا قاتىستى ماسەلەنى شەشەتىنىن العا تارتادى. ويتكەنى، بىزدەگى بيتۋم ءالى كۇنگە دەيىن ەسكىرگەن گوست بويىنشا ءوندىرىلىپ كەلەدى. ال، Superpave زاماناۋي پوليمەرلەردى قوسۋ ارقىلى بيتۋمنىڭ ونىمدىلىگىن جاقسارتا تۇسەدى.

«PG Grade شكالاسىمەن بيتۋم تۇتقىر زاتتى تاڭداۋ (قازاقستاننىڭ جوعارى جانە تومەن تەمپەراتۋرا بويىنشا كارتاسى) تابيعي جاعدايلاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن، اۆتوموبيل قوزعالىسى كەزىندەگى جۇكتەمەلەردىڭ قارقىندىلىعىن، سوڭعى 20 جىلداعى جازعى جانە قىسقى تەمپەراتۋرانىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەرىن قامتيتىن قۇرىلىس اۋدانىنداعى سيپاتتامالاردى تالداۋعا نەگىزدەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا Superpave تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. ونى ەنگىزۋ كەزىندەگى باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەيمىز. قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ تەمپەراتۋرالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرەتىن بيتۋم تۇتقىر زاتتاردى ىرىكتەۋ ءۇشىن PG Grade كارتاسىن جەتىلدىرۋمەن اينالىسامىز. ەڭ سەنىمدى مودەلدى تاڭداۋ ءۇشىن ا ق ش، كورەيا جانە جاپونيانىڭ ەسەپتەۋ مودەلدەرىن قولدانامىز. سونداي-اق، Superpave ادىستەمەسى بويىنشا AASHTO امەريكالىق ستاندارتتاردىڭ نەگىزگى نورماتيۆتىك ەرەجەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، ستاندارتتار ازىرلەنەتىن بولادى»، - دەپ تولىقتىرادى ايجان قيسامبينوۆا.

سونىمەن قاتار، 2020-جىلدىڭ شىلدەسىندە ۇلتتىق جول اكتيۆتەرى ساپاسى ورتالىعى نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى ءانۋار سارسەمبينوۆ جانە دانيار امانتايەۆپەن بىرلەسىپ، Smart Road Diagnostic System (SRDS) باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جۇمىسىن باستادى. ولار كومپانياعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماماندارى رەتىندە جۇمىسقا قابىلداندى.

جول جانە كوپىر دياگنوستيكاسى ءبولىمىنىڭ باستىعى باۋىرجان جەكسەنبەكوۆتىڭ اتاپ وتۋىنشە، Smart Road Diagnostic System (SRDS) - بۇل كومپيۋتەرلىك كورۋ جانە ماشينالىق وقىتۋ تۇجىرىمدامالارىنا نەگىزدەلگەن جول اقاۋلارىن اۆتوماتتى تۇردە تانۋ جۇيەسى (جاساندى ينتەللەكت). جۇيە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قۇرىلىمدىق ەلەمەنتتەرىنىڭ جوندەۋارالىق مەرزىمدەرىن، ونىڭ ىشىندە قۇرىلىستان، قايتا جاڭارتۋدان، كۇردەلى، ورتاشا جانە كۇندەلىكتى جوندەۋدەن كەيىنگى جول جاعدايلارىن 95 پايىزدان استام دالدىكپەن تاعايىنداۋ جونىندەگى ۇسىنىمدارعا سايكەس اقاۋلاردى تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«بۇل بويلىق جارىقتار، كولدەنەڭ جارىقتار، جارىقتار تورى، بوياۋ/قابىرشاقتانۋ، تەرلەۋ، ويىقتار/شۇڭقىرلار، جيەكتەر»، - دەپ تۇسىندىرەدى باۋىرجان جەكسەنبەكوۆ.

جۇيە سىزىقتىق كامەرادان (جول جامىلعىسىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن)، ءجۇرىپ وتكەن جول داتچيگىنەن (جولداعى اقاۋدىڭ ورنىن تانۋ ءۇشىن)، GPS داتچيگىنەن (اقاۋدىڭ GPS كوورديناتتارىن تانۋ ءۇشىن) جانە كومپيۋتەردەن (جازۋ جانە ەسەپتەۋ ءۇشىن) تۇرادى. سونداي-اق، اقپاراتتىق ج ءۇ ي web-server- ءدى قامتيدى. وندا ينجەنەرلەر اقاۋلاردى تانۋ جانە باسقا جازبا جۇيەلەرىنە تۇسىرىلگەن جول ەسەپتەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن «vdef» فورماتىنداعى فايلداردى جۇكتەي الادى.

باۋىرجان جەكسەنبەكوۆ وسى جۇيە بويىنشا جۇمىس پروتسەسى قالاي جۇرگىزىلەتىنىن دە ءتۇسىندىرىپ بەردى.

ينجەنەر كومپيۋتەردە باعدارلامانى (Srds) اشادى. سودان كەيىن جازۋدى باستاۋ ءۇشىن دەرەكتەردى ەنگىزىپ (جول كودى، جول اتاۋى، جازۋدى باستاۋدىڭ باستاپقى شاقىرىمى، قوزعالىس باعىتى، جولاق ءنومىرى، اۆتوموبيل جولىنىڭ ساناتى، كۇنى) ، ۆەب-سەرۆەردە «.vdef» فورماتىندا جازىلعان جول فايلىنا اتاۋ بەرەدى: جول اتاۋى - باستاپقى مەتر- سوڭعى مەتر-جولاق-جول ەنى- كۇنى. ءارى قاراي، اقپاراتتىق جۇيە اقاۋلاردى شامامەن مينۋتىنا 1 شاقىرىم جىلدامدىقپەن تانيدى.

«ينجەنەر وڭدەلگەن اقاۋلاردىڭ سۋرەتتەرىن جانە جول جامىلعىسىنىڭ كۇيى تۋرالى ەسەپتى جۇكتەي الادى. ەسەپتە اقاۋ جانە ونىڭ پارامەترلەرى (اۋدانى/ۇزىندىعى، ورنى، كوورديناتتارى)، سونداي-اق ءاربىر وڭدەلگەن شاقىرىمعا جالپى اۋدانى مەن اقاۋلاردىڭ ۇزىندىعى بار جول جابىندىسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى تىزىمدەمە كورسەتىلەدى»، - دەدى باۋىرجان جەكسەنبەكوۆ.

ايتا كەتەرلىگى، بۇل جۇيە ۇزىندىعى 100 شاقىرىمدىق ۋچاسكە دەرەكتەرىن وڭدەۋدى 4 كۇننەن 4 ساعاتقا دەيىن قىسقارتادى. باعدارلاماعا اۆتورلىق قۇقىق الىنعان. ول كاسىپورىننىڭ مەنشىگى سانالادى.