الاش زيالىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ناۋرىز تۋرالى قۇندى دەرەكتەر بار - عالىم

- تاتتىگۇل ەرسايىن قىزى، الدىمەن ناۋرىز ايىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟

- ناۋرىز «جاڭا كۇن» دەگەن ماعىنانى بەرەتىن پارسى ءسوزى بولعانىمەن، كونە تۇركىلەرگە، قازاقتارعا ەرتە زاماننان كىرىگىپ، ءسىڭىپ كەتكەن. ومار حايام جازىپ العان اڭىز بويىنشا، پارسى ەلىنىڭ ەرتە داۋىردەگى ءتاڭىرى يزيد كۇندى جاراتاردا وعان ەرەكشە ىقىلاس- مەيىر توككەن، كۇنگە ۇنەمى قوزعالىستا بولۋدى بۇيىرعان.

كۇن ءوزىنىڭ جىلدىق اينالىمىندا ءاربىر جۇلدىزدى ءبىر ايدا باسىپ وتەدى دە، ون ەكى جۇلدىزدى تولىق باسىپ ءوتىپ، جاڭا اينالىمعا ەنگەندە كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى، كوكتەمنىڭ باستالعان كۇنى بولىپ ەسەپتەلگەن. بۇل جاڭا كۇندى حالىقتىڭ قۋانىشپەن قارسى الۋى، ەرتەدە كۇنتىزبەنى دۇرىس ەسەپتەمەگەندىكتەن، كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى جىلدىڭ ءار مەزگىلىنە اۋىسىپ وتىرعان. سەلدجۋكتەر سۇلتانى مالىك شاح بيلىك باسىنا كەلگەندە كونە كۇنتىزبەنى قايتا جانداندىرۋعا جارلىق بەرگەن. جاڭا كۇنتىزبە جاساۋعا حوراسان عالىمدارى، سونىڭ قاتارىندا ومار يبن يبراگيم ءال- ھايام دا قاتىسقان. وسىلايشا 1079 -جىلى جاڭا كۇنتىزبە جاسالىپ، ناۋرىزدىڭ كۇنتىزبەدەگى تۇراقتى ورنى انىقتالدى، كىبىسە كۇن ەسەپتەلدى. كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنەن كەيىن كەلەتىن جاڭا كۇن ەرتەدەگى يۋليان كۇنتىزبەسى بويىنشا 9-ناۋرىزعا، ال وسى كۇنگى قولدانىستاعى گريگوريان كۇنتىزبەسى بويىنشا جاڭا كۇننىڭ كەلۋى 22-ناۋرىزدان باستالادى.

- جالپى، ناۋرىز ايى، وعان قاتىستى سالت- داستۇرلەر تۋرالى قانداي كىتاپتار بار؟ بەلگىلى ءبىر ەڭبەكتەردى ايتا الاسىز با؟

- ومار حايامنىڭ بەرلين مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىندا جانە لوندونداعى بريتان مۋزەيىندە ساقتالعان «ناۋرىزناما» قولجازباسىنىڭ ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ دامۋى مەن تارالۋىن تانىپ بىلۋدە ماڭىزى ەرەكشە. ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇركى ءتىلىنىڭ سوزدىگى»، «بابىرناما» جازباسىنىڭ، ابايدىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدە ساقتالعان قولجازباسىنىڭ ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ءتۇپ- تامىرىنىڭ تەرەڭدىگىن سارالاۋدا ماڭىزى ەرەكشە. قازاق حالقىنىڭ عۇلامالارى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى، مۇحتار اۋەزوۆ جازبالارى ناۋرىز مەرەكەسىندە اتقارىلاتىن كونە عۇرىپتارى ماڭىزدى اقپاراتتار بەرەدى. سونداي- اق ءاليحان بوكەيحانوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە باسقا دا الاش زيالىلارى ءوز ەڭبەكتەرىندە بايىرعى قازاقتاردىڭ ناۋرىز مەيرامىن اتاپ وتۋدەگى ەرەكشەلىكتەرىن ايعاقتايتىن قۇندى دەرەكتەر قالدىرعان.

- ناۋرىز مەيرامى شىعىس حالىقتارىنا ورتاق مەيرام ەكەنىن بىلەمىز. ناۋرىز مەيرامى بۇل حالىقتاردىڭ سالت- داستۇرلەرىنە ەنىپ، بەيىمدەلە الدى ما ەكەن؟

- ناۋرىز مەيرامى ەرتە زاماننان تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق مۇراعا اينالعانىمەن، ءار حالىق بۇل مەرەكەنى ءوزىنىڭ ءداستۇرلى ادەت- عۇرىپتارىنا، ءداستۇرلى تۇرمىستارىنا، ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتارىنا ساي بەيىمدەگەن. ياعني، ەجەلگى شىعىس مەملەكەتتەرىندە مەرەكە پاتشالىق ساراي سالتاناتىنا ساي بولسا، وزبەكتەر، تاجىكتەر وتىرىقشى شارۋاشىلىق پەن وتىرىقشى مادەنيەتكە بەيىمدەگەن، ناۋرىز ءداستۇرى ەگىنشىلىككە قاتىستى داستۇرلەرمەن جالعاسقان. ال، قازاقتار كوشپەلى مادەنيەت پەن كوشپەلى شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەگەن.

- وسى كۇنگە دەيىن ناۋرىز مەيرامىمەن بايلانىستى قانداي داستۇرلەر جەتتى دەپ ايتار ەدىڭىز؟

- قازاق حالقى ناۋرىز مەرەكەسى اياسىندا «كورىسۋ» ، ياعني، قاۋىشۋ ءراسىمىن اتقارىپ، ءبىرىن- ءبىرى «جاسىڭ قۇتتى بولسىن» دەپ قۇتتىقتاعان. «جاسىڭ قۇتتى بولسىن» دەگەن قۇتتىقتاۋ ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە ءالى ايتىلادى. بايىرعى اڭىز بويىنشا، جىل - جاڭا تۋعان بالا، ول كۇن ساناپ ءوسىپ، ءۇش ايدان سوڭ جىگىت بولادى، كۇز تۇسكەندە قارتايىپ، بۋرىل باس بولادى، قىس ءتۇسىپ قار استىندا قالعاندا كارىلىكتەن ولەدى. وسىلايشا ون ەكى اي بىتۋىمەن ەسكى جىلدىڭ ءومىرى دە بىتەدى. جاڭا جىل قايتا تۋىلعاندا، سول تۋىلعان كۇندى قۇتتىقتاپ، قۋانعاندى قۇشاعىنا الىپ، سىي- قۇرمەت جاساۋ ءار ادامنىڭ مىندەتى بولعان ەكەن. بۇل اڭىزدان قازاق حالقىنىڭ انتروپوتسەنتريستىك تانىمىنداعى «جىل» - دىڭ ادام كەيپىندەگى مودەلىن اڭعارۋعا بولادى. قازاقى ورتادا ناۋرىز مەرەكەسىندە ءبىر- بىرىنە «جاسىڭ قۇتتى بولسىن» نەمەسە «ءبىر جاسىڭ قۇتتى بولسىن» دەپ ايتۋىنىڭ سەبەبىن وسىمەن بايلانىستىرادى.

«جىل» اڭىزىنا سايكەس جاڭا تۋىلعان جىل، ون ەكى ايدا تەز ءوسىپ قارتايادى. كوكتەم ايىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىنىڭ قازاقى تانىمدا «قارت ناۋرىز» اتانۋى، ال كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنەن كەيىن كەلەتىن جاڭا كۇندى «جاس ناۋرىز» دەپ اتاۋى دا وسى اڭىزبەن بايلانىستى.

- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

اۆتور: دۋمان ارعىنگەلدى